Кіріспе

Солтүстік-батыс желдері Оңтүстік Францияда байқалатын салқын солтүстік-батыс желдері. Мистраль (корсика тілінде: maestrale, грек тілінде: μαΐστρος, латын тілінде: ) – Оңтүстік Франциядан Солтүстік Жерорта теңізіндегі Львов шығанағына соғатын күшті, суық, солтүстік-батыс жел. Ол көбінесе сағатына 90 км астам жылдамдықпен соғып, кейде 180 км/сағ дейін жетеді. Ең көп кездесетін уақыты – қыс және көктем, екі маусымның арасындағы кезеңде ең күшті болады. Желдің 65 сағаттан астам уақыт бойы соғатыны туралы мәліметтер бар. Францияда мистраль – Рона және Дюран өзендерінің аңғарлары арқылы өтіп, Камарг аймағы маңындағы Жерорта теңізінің жағалауына қарай жылдамдаған күшті, суық, солтүстік немесе солтүстік-батыс жел. Ол Тулонның шығысындағы Лангедок және Прованс жазығының солтүстік-шығыс бөлігіне әсер етеді, онда ол күшті батыс желі ретінде сезіледі. Францияның Жерорта теңізі жағалауының климатына үлкен әсер етеді және Корсика мен Балеар аралдары арасындағы Жерорта теңізінде кенеттен дауылдар тудыруы мүмкін. Мистраль атауы окситан тілінің лангедок диалектісінен шыққан және «күшті» дегенді білдіреді. Осы желді окситан тілінің провансальдық диалектісінде мистрау, каталан тілінде местраль, итальян және корсика тілдерінде мастрале, сардиния тілінде мастрале немесе бэнту маэстру, ал мальтия тілінде маджистраль деп атайды. Мистраль көбінесе ашық, таза ауа райымен бірге жүреді және Прованс климатын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Рон аңғарында оның жылдамдығы сағатына 100 км-ден асып кетуі мүмкін. Күндізгі орташа жылдамдығы шамамен 50 км/сағ жетеді, ал түнде айтарлықтай баяулайды. Мистраль көбінесе қыс және көктем айларында соғады, бірақ жылдың кез келген мезгілінде кездесуі мүмкін. Ол кейде бір-екі күнге, көбінесе бірнеше күнге, ал кейде бір аптадан да көп уақытқа созылуы мүмкін.

Себеп

Мистраль Бискай шығанағында антициклон, яғни жоғары қысым аймағы қалыптасқанда және Генуя шығанағы маңында төмен қысым аймағы болғанда пайда болады. Осы кезде жоғары және төмен қысым аймақтары арасындағы ауа ағыны солтүстіктен суық ауа массасын тартады, ол Альп және Севан тауларының етегіндегі төмендіктер арқылы жылдамдап өтеді. Мистраль үшін ең қолайлы жағдай – Францияның солтүстік-батысынан оңтүстік-шығысына қарай, Жерорта теңізіне дейін суық жаңбыр фронты өтуі. Бұл суық, құрғақ жел көбінесе бұлтсыз аспан мен жарқыраған күн сәулесін әкеледі, соның арқасында мистраль аспанды әсіресе ашық ететін жел репутациясына ие. Дегенмен, бұлт пен жаңбыр әкелетін "мистраль нуар" да болады. Мистраль нуар Азор антициклонының кеңеюінен және солтүстік-батыстан тым ылғалды ауаның тартылуынан пайда болады. Францияда мистраль әсіресе Прованс, Монпельеден шығысқа қарайғы Лангедок, сондай-ақ Лионнан Марсельге дейінгі Рона аңғарының барлық бөлігіне, тіпті Корсика мен Сардинияға дейін әсер етеді. Мистраль көбінесе солтүстіктен немесе солтүстік-батыстан соғады, бірақ кейбір альпілік алды аңғарларда және Азур жағалауында жел таулардың арасымен шығыстан батысқа қарай бағытталады. Кейде ол Лангедоктың шығысынан, Кап Беарға дейін солтүстік-солтүстік-шығыстан да соғады. Көбінесе мистраль аймақтың тек бір бөлігіне ғана әсер етеді. Лангедок аймағында, трамонтан ең күшті жел болатын жерде, мистраль мен трамонтан бірлесіп Львов шығанағына және Батыс Жерорта теңізінің солтүстік-батысына соғады, және Балеар аралдарының шығысында, Сардинияда, тіпті Африка жағалауына дейін сезілуі мүмкін. Мистраль батыстан соққанда ауа массасы соншалықты суық болмайды және жел тек Рона дельтасы мен Азур жағалауы жазығына әсер етеді. Жақсы ауа райы тек Жерорта теңізі жағалауында сақталады, ал ішкі аймақтарда жаңбыр жаууы мүмкін. Азур жағалауында көбінесе аспан ашық болады және температура жоғарылайды. Мұндай мистраль әдетте бір-үш күннен артық соқпайды. Солтүстік-шығыстан соққан мистральдің ерекше сипаты бар; ол тек Прованстың батысында және Монпельеге дейін сезіледі, жел солтүстік немесе солтүстік-солтүстік-шығыс бағытынан соғады. Қыста бұл мистральдің ең суық түрі болып табылады. Жел бір аптадан астам соғуы мүмкін. Бұл мистраль түрі көбінесе Генуя шығанағындағы төмен қысыммен байланысты болады және ол Азур жағалауы мен Прованс шығысына тұрақсыз ауа райын әкелуі мүмкін, кейде қыста төмен биіктіктерге қатты қар жауады. Ауа ағыны Атлантикадағы кең таралған төмен қысым аймағына және Франциядағы атмосфералық бұзылыстарға байланысты солтүстік-шығыстан келгенде, ауа биіктікте де, жер бетінде де суық болады, мистраль күшейеді, ауа райы нашарлайды, кумул бұлттары пайда болып, әлсіз дауылдар тудырады. Бұл мистраль түрі Прованс пен Лазурлық жағалаудың шығысында әлсіздейді. Мистраль әрқашан ашық аспанмен бірге бола бермейді. Жерорта теңізі үстінен оңтүстік-шығыстан жағалауға жақындаған төмен қысым фронты ауа райын тез нашарлатады, мистраль мен оның ашық аспаны тез шығыс желге айналып, ылғалды ауа мен қауіпті бұлттарды әкеледі. Төмен қысым фронтының орналасуы Рона аңғары арқылы өтетін солтүстік-батыстан немесе солтүстік-шығыстан ауа ағынын тудырады. Егер төмен қысым аймағы оңтүстік-шығысқа қарай қозғалса, мистраль тез арада ауаны тазартып, жақсы ауа райы қайта оралады; бірақ егер суық фронт құрлыққа жақындауын жалғастырса, бүкіл Жерорта теңізі алабында бірнеше күн бойы ауа райы нашарлайды, кейде француз метеорологтары "эпизод севенол" деп атайтын құбылысқа айналады – яғни, Рона аңғарының батысындағы Ардеш, Гард, Геро және Лозер сияқты аймақтардағы ағын сулар мен су тасқындары. Жазғы мистраль, басқаларынан айырмашылығы, тек жергілікті жағдайлардың нәтижесінде пайда болады. Бұл әдетте шілде айында, тек Рона аңғарында және Прованс жағалауында болады. Ол Прованс (Вар және Жоғарғы Прованс Альпісі) ішкі аймағындағы жердің қатты қызуынан туындаған жылулық депрессиядан пайда болады. Бұл Прованс шығысына қарай солтүстіктен ауа ағынын тудырады. Бұл желдің күшін жағалауға жақын теңізден соққан жеңіл желдер жиі басып тастайды. Ол бір күннен артық соқпайды, бірақ Прованста одан қорқады, өйткені ол өсімдіктерді кептіреді және орман өрттерін таратуы мүмкін.

Әсерлер

Мистраль Прованс аймағының ерекше күннөл климатын (жылына 2700-2900 сағат күн сәулесі) және ауаның тазалығын түсіндіруге көмектеседі. Францияның басқа аймақтарында бұлтты және дауылды болғанда, Провансқа бұл ұзаққа созылмайды, себебі мистраль аспанды жылдам тазартады. Екі сағаттан кем уақытта аспан толығымен бұлттыдан толығымен ашыққа дейін өзгеруі мүмкін. Мистраль сонымен қатар шаңды желмен сыпырып тастайды, ауаны ерекше тазартады, сондықтан мистраль кезінде тауларды және одан да алыс жерлерді көруге болады. Ауаның және жарықтың мұндай айқындығы француз импрессионистері мен постимпрессионистерін Францияның оңтүстігіне тартып әкелген ерекшеліктердің бірі болды.

Адриатикадағы маэстраль немесе маэстро

Адриатика теңізіндегі өте ерекше желге ұқсас "maestral" немесе "maestro" аттары қолданылады (көбінесе солтүстік-батыс аймағында). Бұл жазда Адриатика теңізінің шығыс жағалауы судан жылыған кезде соғатын анабатикалық теңіз желді білдіреді. Осылайша, бұл теңізден жағалауға қарай соғатын жұмсақ жел, мистральдан өзгеше. Сол аймақтағы күшті катабатикалық жел – солтүстік-шығыс борасы. Грекияда бұл желді maïstros немесе maïstráli деп те атайды. Криттің оңтүстік-батысында бұл жел ең пайдалы жел саналады және тек күндіз соғады делінеді.

Провансальдық мәдениетте

Мистраль Прованс өмірі мен мәдениетінде бастапқыдан-ақ маңызды рөл атқарды. Ниццадағы Борон тауының етегінде орналасқан Тара Амата деп аталатын тарихи орындағы қазба жұмыстары б.з.д. 40 000 жыл шамасындағы тұрғындар отты мистральдің күшінен қорғау үшін ошақтың солтүстік-батыс жағына тас пен жағажай тастарынан төмен қабырға салғанын көрсетті. Мас (шаруа үйі) дәстүрлі түрде оңтүстікке қарап тұрады, ал арқасы мистральге қарайды. Прованс ауылдарының қоңырау мұнаралары көбінесе ашық темір конструкциялардан жасалған, бұл желдің өтіп кетуіне мүмкіндік береді. Провансальдық дәстүрлі Рождестволық композицияға көбінесе шапанын мистраль желмен соқтырып, қалпағын ұстап тұрған қойшының бейнесі кіреді. Марсельдегі Прадо жағажайында "Fête du Vent" (Жел фестивалі) мерзімімен өткізіледі.