Кіріспе

Сиднейдегі су айдыны, Австралия. Порт-Джексон – Сидней порты, Орта порт, Солтүстік порт және Лэйн Ков және Параматта өзендерінің суларынан тұрады. Бұл Сиднейдің, Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының табиғи порты (риа) болып табылады. Порт Тасман теңізінің (Оңтүстік Тынық мұхитының бөлігі) шығанағы. Сидней опера театры мен Сидней порт көпірі осы жерде орналасқан. Австралия материгіндегі алғашқы еуропалық қоныс және колонияның орналасқан жері – Порт-Джексон, Сиднейдің тарихы мен дамуында маңызды рөл атқарып келеді. Колонияның алғашқы жылдарында Порт-Джексон Сидней мен оның төңірегін қысқаша атау ретінде де қолданылған. Сондықтан көптеген ботаниктер, мысалы Роберт Браунның "Prodromus Florae Novae Hollandiae et Insulae Van Diemen" еңбегінде, өз үлгілерін Порт-Джексоннан жиналған деп сипаттаған. Көптеген ойын-сауық шаралары порттың өзінде немесе оның маңында өтеді, әсіресе Сиднейдің Жаңа жылдық тойлануларында. Порт сонымен қатар Сиднейден Хобартқа дейінгі яхта жарысының басталу орны. Порт-Джексонның су жолдары Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының Көлік департаменті басқарады. Сидней порты ұлттық паркі бірнеше аралдарды, жағалау аймақтарын, жүзуге арналған орындарды, жаяу жолдарды және демалыс аймақтарын қорғайды. Порт – теңіз және суағасы биоәртүрлілігінің әлемдік ошағы.

Тарих

Еуропалықтардың келуі мен отарлау кезінде Порт-Джексонның айналасындағы жерді Эора тайпалары мекендеген, оның ішінде Гадигал, Каммерайгал және Вангал тайпалары болды. Гадигалдар Порт-Джексонның оңтүстік жағындағы, қазіргі Оңтүстік Бас мүйісінен басталып, батысқа қарай қазіргі Дарлинг гаваніне дейін жалғасқан жерді мекендеген. Каммерайгалдар портың солтүстік жағында тұрды. Паррамата өзенінің оңтүстік жағалауындағы Роуз Хиллге дейінгі аймақ Вангал тайпасына тиесілі болды. Эора тайпалары Порт-Джексонды (Сидней портын), оңтүстікке қарай Жорж өзеніне және батысқа қарай Параматтаға дейін мекендеген.

Кук Джексон портына ат қойған

Сидней портын алғаш рет 1770 жылы лейтенант Джеймс Кук ашты. Кук бұл бұғазды британдық Адмиралтействоның Лорд комиссарларының бірі және Флоттың әскери судьясы Сэр Джордж Джексонның құрметіне атады. "Эндевор" кемесі Сидней бас жағалауынан өте жатқанда, Кук өзінің күнделігіне "Түске қарай біз құрлықтан 2 немесе 3 мильдей қашықтықта болдық және ішінде қауіпсіз тоқтауға болатын шығанақ немесе порт бар сияқты көрінді, мен оны Порт Джексон деп атадым" деп жазды.

Бірінші флот

Он сегіз жыл өткен соң, Порт-Джексонға Бірінші флот келді. 1788 жылғы 21 қаңтарда Ботани шығанағына келгеннен кейін, губернатор Артур Филип кіреберісін зерттеп, Кук Порт-Джексонын тексеру үшін жағалау бойымен қайық пен екі кемені жүргізді. Филипп алдымен Оңтүстік бас аралының ішіндегі Кемп-Ковта түнеді, содан кейін портына көтеріліп, Сидней-Ков пен Мэнли-Ковқа қонды, ал 24 қаңтар күні түстен кейін Ботани шығанағына оралды. Филипп 1788 жылғы 26 қаңтарда Сидней-Ковқа қайта оралды, онда ол Австралиядағы алғашқы колонияны құрды, кейіннен ол Сидней қаласына айналды. Колониядан Англияға жіберген алғашқы хатында губернатор Филипп былай деп жазды: Порт-Джексон "әлемдегі кез келгенінен кем емес, тіпті одан да жақсы, кең порты" және "кемелерге баспана беретін" жағдайға ие, сонымен қатар "көлдің батыс жағындағы жартастарға қонуға қолайлы орын, көлдің басында салыстырмалы түрде тегіс жер және тұщы су" бар екенін, одан өзге "онда баспана іздеуге немесе қауіпсіздік табуға ниеттенген, одан да үлкен флоттың қауіпсіздігін қамтамасыз ете алады" делінген. Корольдік теңіз күштерінің офицері Дэвид Блэкберн оны "әлемдегі кез келген порт сияқты жақсы порт, ең үлкен кемелерге де суы жетеді" деп сипаттады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін су асты кемелеріне қарсы тор тез арада бұзылды, және қазірде Уотсон шығанағындағы Грин (Лэйнс) Пойнтта көруге болатын ескі торды иеленген үйдің негізі ғана қалды. Бүгінде Австралия соғыс мемориалында Сидней портынан құтқарылған екі кішкентай су асты кемесінің жиынтығы қойылған. Кішкентай су асты кемелерінің бірінің басқару мұнарасы RAN Heritage Centre, Garden Island, Сиднейде көрсетіліп тұр.

Беделді құрылыс

Форт Денисон – Сидней портындағы Корольдік ботаникалық бақтың солтүстік-шығысында орналасқан шағын аралдағы бұрынғы жазалау орыны және қорғаныс құрылысы. Сидней төңірегінде, соның ішінде Сидней бас жағалауларында да бекіністер бар, олардың кейбіреулері мұра нысандары болып саналады. Ең алғашқылары 1830 жылдарға дейін салынған, олар Сиднейді теңізден болатын шабуылдардан немесе сотталғандардың көтерілісінен қорғау мақсатында жобаланған. Таронга хайуанаттар бағы мен Мосман қаласының Орта бас аралығында төрт тарихи бекініс орналасқан: Орта бас бекінісі, Джордж бас батареясы, Төменгі Джордж биіктіктерінің басқару орталығы және Брэдлис бас тұсындағы шағын бекініс, ол Брэдлис бас бекініс кешені деп аталады. Бұл бекіністер сол жерден қазылған құмтастан салынған және түрлі туннельдер, жер асты бөлмелері, ашық және жабық батареялар, оқ-дәрі қоймалары, ұңғылар, казармалар мен окоптардан тұрады.

География

Геологиялық тұрғыдан алғанда, Порт-Джексон – суға батқан өзен аңғары, немесе риа. Оның ұзындығы 19 км, ал ауданы 55 км². Толқынның жоғары нүктесіндегі сағаның көлемі 562 миллион текше метрді құрайды. Сағаның шеңбері 317 шақырым. Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының Географиялық атаулар кеңесінің мәлімдемесіне сәйкес, Порт-Джексон – «Солтүстік және Оңтүстік бас араларын байланыстыратын көзге көрінбейтін сызықтың ішіндегі барлық су кеңістігін қамтитын порты. Осы порттың ішінде Солтүстік порт, Орталық порт және Сидней порты орналасқан». Порт-Джексон Сидней басқа (Солтүстік және Оңтүстік басқа) жақын орналасқан жалғыз кіреберістен батысқа қарай созылады және Солтүстік порт, Орталық порт, Сидней порты, Дарлинг порты, Параматта өзені және Лэйн Коув өзенінің барлық сулы бөліктерін қамтиды. Порттың іші терең тілімделген. Оңтүстік жағындағы шығанақтар кең және дөңгелек келген, ал солтүстік жағындағылары көбінесе тар шығанақтар болып табылады. Осы шығанақтардың көпшілігінде жағажайлар бар. Сиднейдің орталық бизнес ауданы Circular Quay-ден басталады.

Аралдар

Порт ішінде бірнеше арал бар, олардың ішінде Акула аралы, Кларк аралы, Форт Денисон, Ешкі аралы, Кокату аралы, Спектакль аралы, Снаппер аралы және Родд аралы. Басқа бірнеше бұрынғы аралдар, оның ішінде Гарден аралы, Глибе аралы және Берри аралы, құрғақты кеңейту арқылы жағалаумен қосылған, бірақ олардың аттарында әлі де "арал" сөзі сақталған. Тағы екі бұрынғы арал – Беннелонг аралы мен Дарлинг аралы да қазір материкке қосылған, бірақ оларды арал деп сирек атайды. Бұрынғы Доуес аралы тағы бір кішкентай аралмен бірігіп, Спектакль аралын құрады. Су басы төмендеген кезде Сау және Шошқалар рифі көрінеді, ол негізгі кеме жолының жанындағы белгілі кедергі.

Су арналары мен су жолдары

Танк ағыны – Сидней шығанағына құятын тұщы су ағысы. Бүгінде ол көбінесе жаңбыр суының дренажы ғана, бірақ бастапқыда Жаңа Оңтүстік Уэльс жаңа колониясын тұщы сумен қамтамасыз еткен. Ол қазіргі Хайд-парктің батысындағы батпақтан бастау алып, толқын кезінде Көпір және Питт көшелерінің қиылысынан Сидней шығанағына құятын. Ортаңғы Порт – Порт-Джексонның солтүстік тармағы. Ол Сент-Айвсте шағын арна (Ортаңғы Порт арнасы) ретінде басталады. Сиднейдің батысындағы Middle Head және Grotto Point қорығы арасындағы негізгі су жолымен қосылады. Парамата өзені – Порт-Джексонның батыс тармағы. Өзен Парраматаның батысындағы Тунгабби және Дарлинг Миллс арналарының қосылған жерінен басталып, Гринвич пен Бёрчгроув арасындағы негізгі су жолымен бірігеді. Лейн Коув өзені Торнлиге жақын жерден басталып, шамамен 15 километрге (9.3 миль) оңтүстікке қарай ағады. Оның су жиналатын алабы шамамен 95.4 шаршы километрді (36.8 шаршы миль) құрайды. Тарбан арнасы, Парамата өзенінің солтүстік саласы, Хантерс Хиллден Порт-Джексонға құяды. Джонстонс өзені Стэнморда басталып, көбінесе солтүстікке қарай ағады, Forest Lodge, Annandale және Glebe қалаларының ішкі батыс аймақтарынан өтеді. Арна бұрынғы Гарольд Парк ипподромының астынан өтіп, содан кейін Бицентеннал Паркінде, Глебеде Розэлл шығанағына құяды. Жетімдер мектебінің арнасы – оның саласы. Қаш өзені – жылдық ағыс және Парамата өзенінің оңтүстік саласы.

Климат

Порт-Джексонның ылғалды субтропикалық климаты (Köppen: Cfa) бар, ол жылы, біршама ылғалды жаздармен және жұмсақтан салқын қыстармен, жыл бойына тең бөлінген орташа жауын-шашынмен сипатталады. Тасман теңізіне жақын орналасқандықтан, батыстағы Обсерватория төбесінен қарағанда сәл салқын, ылғалды және желді. Порт-Джексон Сидней аймағындағы ең төменгі жазғы температураны (орташа 24,4 °C (75,9 °F)) ғана емес, сонымен қатар жиі соғатын теңіз бризінің арқасында ыстыққа да аз ұшырайды. Керісінше, қысқы түндер Сиднейдегі ең жылы түндердің қатарына жатады және көбінесе төмендемейді, бірақ тұман жиі пайда болып, қиындықтар тудыруы мүмкін. Порт-Джексонның метеорологиялық станциясы Мосмандағы Джорджс-Хедтің оңтүстігіндегі маяқта орналасқан және Порт-Джексонның шығыс жағында Тынық мұхитына қарай жатқан Воклюз, Пойнт Пайпер және Уотсон шығанағына жақын орналасқан. Сидней шығанағы, Порт-Джексонның батыс жағындағы шығанақ, оның ішінде Circular Quay, Обсерватория төбесіндегі метеорологиялық станцияға жақын болғандықтан, төменде келтірілген климаттық деректер сол аймаққа қатысты емес.

Қалқа

Квинс-авеню мен Чарльз-стрит арасында орналасқан, Чарльз-стрит тоғаны деп аталатын бөгет, шығыстағы тұзды және толқынды суларды батыстағы тұщы және толқынсыз сулардан бөліп тұрады. Тоған жоғарыдағы егжей-тегжейлі картаның батыс (сол) жиегінде көрсетілген.

Туннельдер

1992 жылдың тамызында көпірдің шығысында, порттың астынан өтетін Сидней портының туннелі ашылды. 2005, 2010 және 2014 жылдары NSW үкіметі Сидней порты көпірінің батысына теміржол туннелін салуды ұсынды. Сидней метро жобасының аясында Сидней порты көпірінің батысына қосымша екі жол туннелінің құрылысы 2017 жылдың қаңтарында мақұлданды, ал порттағы туннельдердің құрылысы 2020 жылдың наурызында аяқталды. Батыс порт туннелі 2026 жылы тағы бір автокөлік туннелін пайдалануға беруді жоспарлап отыр.

Круиздік кеме терминалдары

Тұрақты круиздік кеме терминалдары Сидней шығанағындағы Сиркьюл-Кейдегі Теңізден тыс жолаушылар терминалында және Уайт-Бэйдегі Уайт-Бэй круиздік терминалында орналасқан. Уайт-Бэйдің круиздік терминалға айналуы Дарлинг Харбор терминалының жабылуына және Барангару құрылысының басталуына байланысты болды.

Түсірілген өлшем бірлігі

Sydharb – Австралияда су көлемін өлшеуге, әсіресе тоғандар мен порстарда қолданылатын бірлік. Бір сидхарб (немесе сидарб), сондай-ақ Сидней порты деп те аталады, Сидней портындағы (Порт Джексон) су мөлшеріне тең: шамамен .