Кіріспе

Топологиялық кеңістіктерді жіктеуге арналған алгебралық құрылым. Математикада гомотопиялық топтар алгебралық топологияда топологиялық кеңістіктерді жіктеу үшін қолданылады. Бірінші және ең қарапайым гомотопиялық топ – кеңістіктегі циклдар туралы ақпаратты тіркейтетін түбірлік топ. Түсінік бойынша, гомотопиялық топтар топологиялық кеңістіктің негізгі пішіні немесе саңылаулары туралы ақпаратты сақтайды. N-ші гомотопиялық топты анықтау үшін, n-өлшемді сферадан (түбірлік нүктесімен) берілген кеңістікке (түбірлік нүктесімен) түбірлік нүктені сақтайтын бейнелеулер гомотопиялық кластар деп аталатын эквиваленттілік кластарға біріктіріледі. Егер біреуін үздіксіз түрде екіншісіне деформациялауға болады, онда екі бейнелеу гомотопты болады. Бұл гомотопиялық кластар берілген X кеңістігінің түбірлік нүктесімен n-ші гомотопиялық тобын құрайды. Гомотопиялық топтары әртүрлі болатын топологиялық кеңістіктер ешқашан гомеоморфты бола алмайды, бірақ гомеоморфты емес топологиялық кеңістіктердің гомотопиялық топтары бірдей болуы мүмкін. Жолдардың гомотопиясы түсінігін Камилл Джордан енгізді.

Кіріспе

Қазіргі заманғы математикада санатты зерттеу үшін, осы санаттағы әрбір объектіге қызығушылық тудыратын объекті туралы жеткілікті ақпаратты сақтайтын қарапайым объектіні байланыстыру әдетке айналған. Гомотопиялық топтар – топологиялық кеңістіктерге топтарды байланыстырудың бір жолы. Топология мен топтар арасындағы осы байланыс математиктерге топтар теориясынан алынған түсініктерін топологияға қолдануға мүмкіндік береді. Мысалы, егер екі топологиялық объектінің гомотопиялық топтары әртүрлі болса, олардың бірдей топологиялық құрылымы болуы мүмкін емес – бұл тек топологиялық тәсілдерді қолдану арқылы дәлелдеу қиын болуы мүмкін. Мысалы, тор сферадан өзгеше: тордың "тесігі" бар, ал сферада жоқ. Дегенмен, үздіксіздік (топологияның негізгі ұғымы) тек жергілікті құрылыммен байланысты болғандықтан, айқын жаһандық айырмашылықты ресми түрде анықтау қиын болуы мүмкін. Бірақ гомотопиялық топтар жаһандық құрылым туралы ақпарат береді. Мысалы: тордың бірінші гомотопиялық тобы келесідей, себебі тордың әмбебап жабыны – Евклид жазықтығы, ол торға бейнеленеді. Мұндағы бөлшектің қатысы топтар немесе сақиналар емес, топологиялық кеңістіктер санатында қарастырылады. Ал сфера келесіні қанағаттандырады: себебі кез келген цикл тұрақты бейнеленуге қысқартылуы мүмкін (осы және гомотопиялық топтардың күрделі мысалдары үшін сфералардың гомотопиялық топтарын қараңыз). Осыдан тор сфераға гомеоморфты емес деген қорытынды шығады.

Анықтама

n шарда біз a негізгі нүктесін таңдаймыз. b негізгі нүктесі бар X кеңістігі үшін, біз оны a негізгі нүктесін b негізгі нүктесіне бейнелейтін карталардың гомотопиялық кластарының жиыны деп анықтаймыз. Атап айтқанда, эквиваленттілік кластары сфераның негізгі нүктесінде тұрақты болатын гомотопиялармен беріледі. Балама ретінде, n кубынан X-ке дейінгі карталардың гомотопиялық кластарының тобын n кубының шекарасын b-ге бейнелейтіндей деп анықтаңыз. Гомотопиялық кластар топ құрайды. Топтық операцияны анықтау үшін, негізгі топта екі циклдың көбейтіндісі келесідей анықталады:

Негізгі топтағы композиция идеясы – бірінші және екінші жолдарды тізбектеп жүру, немесе эквивалентті түрде, олардың екі доменін біріктіру. n-ші гомотопиялық топ үшін бізге қажетті композиция ұғымы да сондай, бірақ енді біз біріктіретін домендер – кубтар және оларды бір жақтан жабыстыруымыз керек. Сондықтан карталардың қосындысын келесі формуламен анықтаймыз:

Шарлар бойынша сәйкес анықтама үшін, h-мен құралатын карталардың қосындысын анықтаңыз, мұнда h – экваторды құластыратын екі n шардың клиндік қосындысына дейінгі карта, ал h – екі n шардың клиндік қосындысынан X-ке дейінгі карта, ол бірінші шар үшін f және екінші шар үшін g деп анықталады. Егер онда абельдік болады. Сонымен қатар, негізгі топқа ұқсас, байланысты кеңістік үшін негізгі нүктенің кез келген екі таңдауы изоморфты тудырады. Гомотопиялық топтардың анықтамасын негізгі нүктелерді жою арқылы оңайлатуға талпынуға болады, бірақ бұл әдетте жай ғана байланысты емес кеңістіктер үшін, тіпті байланысты кеңістіктер үшін де жұмыс істемейді. Сферадан байланысты кеңістікке дейінгі карталардың гомотопиялық кластарының жиыны гомотопиялық топ емес, бірақ негізінен гомотопиялық топтағы негізгі топтың орбиталарының жиыны және, әдетте, табиғи топтық құрылымы жоқ. Бұл қиындықтардан шығудың жолы сүзгіленген кеңістіктердің және кеңістіктердің n кубтарының жоғары гомотопиялық группоидтарын анықтау арқылы табылды. Олар салыстырмалы гомотопиялық топтармен және n-адық гомотопиялық топтармен байланысты. Жоғары гомотопиялық ван Кампен теоремасы гомотопиялық топтар туралы, тіпті гомотопиялық типтер туралы жаңа ақпарат алуға мүмкіндік береді. Қосымша ақпарат және сілтемелер үшін "Жоғары өлшемді топтар теориясы" және төмендегі сілтемелерді қараңыз.

Гомотопиялық топтар мен тесіктер

Топологиялық кеңістікте d өлшемді шекарасы бар тесігі бар, егер және тек қана егер ол бір нүктеге үздіксіз қысқарып отыра алмайтын d өлшемді сфераны қамтитын болса. Бұл егер және тек қана тұрақты функцияға гомотоп емес бейнелеу болса ғана орын алады. Бұл егер және тек қана X-тің d-шы гомотопиялық тобы тривиалды болмаса ғана орын алады. Қысқаша айтқанда, X-те d өлшемді шекарасы бар тесігі бар, егер және тек қана егер .

Біртекті кеңістік пен сфералар

Сфераларды гомогенді кеңістіктер ретінде іске асырудың көптеген жолдары бар, олар Ли тобының гомотопиялық топтарын есептеуге және сфералардан құралған кеңістіктердегі бас бундельдерді жіктеуге ыңғайлы құралдарды ұсынады.

Шарлы түйіндерге қолдану

Милнор бұл фактіні 3-сфералық бундельдерді жіктеу үшін пайдаланды, атап айтқанда, ол тек гомеоморфты, бірақ диффеоморфты емес Милнор сфералары деп аталатын экзотикалық сфераларды табуға қол жеткізді. Кез келген сфералық бундельді векторлық бундельден құрастыруға болады, себебі олардың құрылымдық тобы бар, өйткені олар бағытталған Римандық көптүрліліктің құрылымын қабылдай алады.

Есептеу әдістері

Гомотопиялық топтарды есептеу, әдетте, алгебралық топологияда оқытылатын басқа гомотопиялық инварианттарды есептеуден әлдеқайда қиын. Негізгі топқа арналған Сейферт-ван Кампен теоремасынан және сингулярлы гомология мен когомологияға арналған экзиция теоремасынан өзгеше, кеңістікті кішірек кеңістіктерге бөліп гомотопиялық топтарды есептеудің қарапайым, белгілі әдісі жоқ. Дегенмен, 1980 жылдары жоғары гомотопиялық группоидтарға арналған ван Кампен сияқты теореманы қолданатын әдістер гомотопиялық типтер және, демек, гомотопиялық топтар бойынша жаңа есептеулерге жол берді. Мысал ретінде, Эллис пен Михайловтың 2010 жылғы мақаласына қараңыз. Торлар сияқты кейбір кеңістіктер үшін барлық жоғары гомотопиялық топтар (яғни екінші және одан жоғары гомотопиялық топтар) тривиальды болады. Мұндай кеңістіктер асфералық кеңістіктер деп аталады. Алайда, сфералардың гомотопиялық топтарын есептеудегі қарқынды зерттеулерге қарамастан, тіпті екі өлшемде де толық тізім әлі белгісіз. Тіпті төртінші гомотопиялық топты есептеу үшін анықтамалардан көрінетінге қарағанда күрделірек әдістер қажет. Атап айтқанда, Серр спектрлік тізбегі осы мақсатта ғана құрастырылған. n-байланысқан кеңістіктердің белгілі бір гомотопиялық топтарын Гомологиялық топтармен салыстыру арқылы Хюревич теоремасы көмегімен есептеуге болады.

Гомотопиялық топтарды есептеу әдістерінің тізімі

Фибрацияның гомотопиялық топтарының ұзын дәл тізбегі. Хюревич теоремасы, оның бірнеше түрі бар. Блейкерс-Мессей теоремасы, сонымен қатар гомотопиялық топтар үшін қиып тастау теоремасы деп те аталады. Фрейденталь суспензия теоремасы, гомотопиялық топтар үшін қиып тастау теоремасының салдары.

Қарым-қатынас ұғымдары

Гомотопиялық топтар гомотопиялық теорияның негізі болып табылады, бұл өз кезегінде модельдік категориялардың дамуын қозғады. Симплициалды жиынтар үшін абстрактілі гомотопиялық топтарды анықтау мүмкін. Гомологиялық топтар гомотопиялық топтарға ұқсас, себебі олар топологиялық кеңістіктегі "бөліктерді" көрсете алады. Дегенмен, гомотопиялық топтар көбінесе өте күрделі және есептеуге қиын. Керісінше, гомологиялық топтар коммутативті (жоғары гомотопиялық топтар сияқты). Сондықтан кейде "гомология – гомотопияның коммутативті альтернативасы" деп айтылады. Берілген топологиялық кеңістіктің n-ші гомотопиялық тобы әдетте символымен, ал оның n-ші гомологиялық тобы әдетте символымен белгіленеді.