Георг Карл фон Дёбельн: Швеция сардары және Фин соғысының батыры

Кіріспе

Георг Карл фон Добельн (1758-1820) – швед ақсұлтаны, генерал-лейтенант және, ең бастысы, Фин соғысында швед жағынан атқарған еңбегімен белгілі.

Ерте өмір

Георг Карл Вестергётландтың Сегерстадс қауымындағы (қазіргі Фалькопинг муниципалитеті) Стора Торпа үйінде аудандық сот төрешісі (häradshövding) Йохан Якоб фон Добельн мен Анна Мария Линдгрен отбасында дүниеге келді. Ол профессор және қалалық дәрігер Йохан Якоб Добелиустің шөбересі болды. Фон Добельн сегіз жасқа толғанда әкесі қайтыс етті, және туыстары оны дін қызметкері болу мақсатымен мектепке берді. Бірақ, бала әскери өмірге құштар екенін көрсетті және 1773 жылы Карлскрона теңіз академиясына қабылданды. 1775 жылы офицер болып бітіргеннен кейін, отбасы оны заңгерлік мансапқа бағыттады. Бұл оған ұнамады, сондықтан ол 1778 жылы кіші офицер болып жұмыс іздеді.

Әскери мансап

Дёбельн лейтенант ретінде Густав III-нің Ресей соғысына қатысып, Поррасалми шайқасында басына оқ тиді. Жасы дұрыс жазылмады, сондықтан ол өмірінің соңына дейін қара жібектен жасалған таспа тағып жүруге мәжбүр болды. Ота кезінде ол есін жиып, айна көмегімен процедураны бақылап, жазып отырды. Содан кейін ол тез арада полковник шынғына көтеріліп, Фин соғысына қатысты. 1808 жылдың 13 қыркүйегінде ол Ютас шайқасында швед әскерлерін басқарды. Осының арқасында ол соғыстың басты батыры ретінде танылды. Оның беделін Иоган Людвиг Рунебергтің «Fänrik Ståls Sägner» (швед тілінде) атты фин ұлттық поэмасындағы «Ютастағы Дёбельн» эпосы жазғаннан кейін одан да артты. Ол швед әскерлерінің Аланд аралдарынан мұз басқан Балтық теңізі арқылы шегінуіне жетекшілік етті. Әскерін қайта ұйымдастырғаннан кейін, ол Ресей әскерлерімен шайқасты, олар Стокгольм қаласына жасалған жоспарлы шабуылды тоқтатты. Дёбельн 1809 жылдың 8 қазанында Солтүстік армияның қолбасшысы болды, сол күні Швеция мен Финляндия арасындағы соңғы ресми байланыс Умеодағы шіркеу саябағында швед-фин армиясының таратылуымен үзілді. Дёбельннің әскерге тарап кетер алдында ауызша берген соңғы бұйрығы швед риторикасының ең жарқын мысалы саналады және ұрпақтан-ұрпаққа мектеп оқушыларына оқытылады. Алтыншы коалиция соғысында ол швед Помераниясындағы әскерлерге басшылық етті және француздықтар қоршаған Гамбургті азат ету үшін 15 000 әскерді жетектеді, бұл патшалық бұйрыққа қайшы болды – үш есе артық күш болмаса немесе Эльба өзенін кесіп өтпесе, француз әскерлерімен қақтығысуға тыйым салынған. Дёбельн Гамбург тұрғындарынан француздардан қорғау туралы шұғыл өтініш алды, ол қаланы алуға тырысатынына уәде берді. Швед әскерінің бас қолбасшысы, швед тағының мұрагері Карл Юхан (бұрынғы француз маршалы Бернадот) берген қосымша жазбаша бұйрыққа қарамастан, Дёбельннің әскерлері француздық маскировка күштерін жеңіп, 1813 жылдың 21 мамырында Гамбургті басып алды. Бірақ бір аптадан кейін, әйгілі маршал Давудың басқаруымен 34 000 сарбазды француз XIII корпусы Гамбургті қайта басып алуға келгенде, олар кері шегінуге мәжбүр болды. Гамбургті азат етуге тыйым салған ханзаданың қайта-қайта берген нақты бұйрықтарын бұзғаны үшін Дёбельн әскери сотқа беріліп, өлім жазасына кесілді. Алайда, Карл Юханның өзі өлім жазасын күштен шығарды және 1813 жылдың күзінде Дёбельнді Ваксгольм түрмесіне қамады. Түрмеде Дёбельн туысына хат жазып, соғысқа қатысуға рұқсат беруді және соғыс аяқталғаннан кейін жазасын өтеуді сұрады. Хаттың мазмұны Гаскон романтизміне әсер еткен ханзадаға белгілі болды, ол Дёбельнді толығымен кешірді. Екеуі Дёбельннің 1820 жылы қайтыс болғанға дейін жақсы қарым-қатынаста болды.

As a lieutenant, Döbeln took part in Gustav III's Russian War and was shot in the head at the Battle of Porrassalmi. The wound did not heal properly and he was forced to wear a black silken bandanna for the rest of his life. During the operation he stayed awake and wrote about it while looking at the whole process with the help of a mirror. He then rapidly advanced to colonel and took part in the Finnish War. On 13 September 1808, he led the Swedish troops in the Battle of Jutas. For this, he would become legendary as the main hero of the war. His reputation was further enhanced when Johan Ludvig Runeberg wrote his epic Döbeln at Jutas in the Finnish National Poem Fänrik Ståls Sägner (in Swedish). He successfully led the Swedish retreat from the Åland islands over the frozen Baltic sea. Having re organized his troops, he engaged Russian forces which ultimately stopped a planned attack on the Swedish capital, Stockholm. Döbeln was the commanding officer of the North Army on 8 October 1809, when the last formal ties between Sweden and Finland were cut through the dismissal of the last Swedish Finnish army in the church park of Umeå in Västerbotten North Sweden. Döbeln's final orders to the parading army, issued verbally prior to dismissal, is considered to be the very essence of rhetoric in Swedish, and has been taught to generations of school children. In the War of the Sixth Coalition he commanded troops in Swedish Pomerania and led 15,000 troops to relieve Hamburg, which was besieged by the French, contrary to royal standing orders to not engage French forces unless possessing a three to one advantage, or to cross the Elbe River. Döbeln had received an urgent appeal from the citizens of Hamburg to protect them from the French, to which he gave his word that he would make an attempt to take the city. Despite a further written order from Swedish Crown Prince Charles John (formerly French Marshal Bernadotte), the commander in chief of the Swedish Army, Döbeln's troops defeated the French masking force and occupied Hamburg on 21 May 1813. He and his forces would be forced to retreat a week later when the French XIII Corps, numbering 34,000 under the famed Marshal Davout, arrived to re take Hamburg. For violating the Crown Prince's repeated and explicit orders to not liberate Hamburg, Döbeln was court martialled and sentenced to be executed. However, the execution order was countermanded by Charles John himself, who had Döbeln sequestered in Vaxholm Prison during the autumn of 1813. While there, Döbeln wrote a letter to a relative, expressing the desire to be allowed to fight in the conflict, and serve out his sentence after the fighting concluded. The letter's contents became known to the Crown Prince, whose Gascon romanticism was touched, and he fully pardoned Döbeln. The two remained on good terms until Döbeln's death in 1820.

Жеке өмір

Ол Кристина Каролина Ульстрёмге үйленген (кейін олар ажырасып кеткен). Олардың Наполеон (1802–1847) есімді бір ұлы болды. Өте жақсы мансабы болған және қайтысынан кейін халық батыры саналғанмен, фон Дёбельн өмірінің соңғы жылдарын кедейлікте өткізді. Солтүстік Швециядағы Умео қаласының орталығындағы Дёбельн паркі – Умеодағы ең ескі саябақ. 1867 жылы паркте оның ескерткіші орнатылғанда осы парке Дёбельннің есімі берілді. Сол қалада "Дёбельнс план" деп аталатын тағы бір кішкентай саябақ бар. Оның 1813 жылы Солтүстік Германиядағы жорысы туралы 1942 жылы фильм түсірілді.