Кіріспе

Беларусь Республикасының Қарулы Күштері (; Ланг ру) – Беларусь Республикасының әскери күштері. Олар Қорғаныс министрлігінің басқаруындағы Құрлық әскерлері, Әуе күштері және Әуе қорғанысы күштерінен тұрады. Теңізге шығу жолы жоқ ел болғандықтан, Беларусьтің әскери-теңіз күштері жоқ, бірақ Беларусь әскери күштері өзендер мен көлдердегі бірқатар шағын совет кемелерін бақылайды. 2017 жылы IISS әскери қызметкерлердің саны 49 000, ал резервтегілер саны шамамен 350 000 деп бағалады. Әскери қызметшілердің көп бөлігі 18 ай мерзімге шақырылған әскерлер, бірақ балама қызмет түрі де қарастырылған. Беларусь әскери күштері әлі де көптеген советтік әскери заңдарды сақтайды және резервтегі кадрларды көптеп ұстауды маңызды міндет деп санайды. Беларусь 2000 жылдардың басында әскери реформалар жүргізіп, қарулы күштерін шағын мемлекет үшін, біршама қиын экономикалық жағдайда салыстырмалы түрде тиімді күш ретінде қайта құрды.

Тарих

1918-1919 жылдардағы Белоруссия Халық Республикасы қысқа ғасырында қарулы күштер құруға үлкермеді, бірақ әскери құрылым құруға жасалған әрекеттер құжатталған. 1991 жылға дейін Кеңес Белоруссиясы әскери округінің құрамына 5-ші гвардиялық танк армиясы (штабы Бобруйск), 7-ші танк армиясы (штабы Борисов), 28-ші армия (штабы Гродно), 120-шы гвардиялық мотоатқыштар дивизиясы, 72-ші гвардиялық округтік оқу орталығы және логистикалық бөлімшелер мен құрамалар кірді. Сонымен қатар, Белоруссия КСР-і 103-ші гвардиялық әуедесанттық дивизияны, 38-ші гвардиялық әуедесанттық бригаданы, 2-ші әуе қорғанысы армиясының 11-ші әуе қорғанысы корпусын және 26-шы әуе армиясын, сондай-ақ Стратегиялық ракеталық күштердің, алыс қашықтықтағы авиацияның, Әскери-теңіз күштерінің және арнайы күштердің бөлімшелері мен құрамаларын қабылдады. 1991 жылдың соңында 5-ші гвардиялық танк армиясы Чехословакиядан жаңадан келген 30-шы гвардиялық мотоатқыштар дивизиясынан және 193-ші танк дивизиясынан, сондай-ақ екі қару-жарақ және техника сақтау базасынан (бұрынғы 8-ші гвардиялық және 29-шы танк дивизиялары) және армия бөлімдерінен тұрды. 7-ші танк армиясы 3-ші гвардиялық танк дивизиясынан, 34-ші және 37-ші гвардиялық танк дивизияларынан және армия бөлімдерінен құралды. 28-ші армия екі дивизиядан – 6-шы гвардиялық танк дивизиясы мен 50-ші гвардиялық мотоатқыштар дивизиясынан, Слонимдегі 6314-ші техника сақтау базасынан және бұрынғы төмен мәртебелі жұмылдыру дивизиясы болған 5356-шы қару-жарақ және техника сақтау базасынан тұрды. Венгриядағы Оңтүстік күштері тобынан 19-шы гвардиялық танк дивизиясы да келді. 1991 жылдың 20 қыркүйегінде Беларусь Республикасының Жоғарғы Кеңесі «Беларусь Республикасының Қарулы Күштерін құру туралы» қаулы қабылдады, ал 1992 жылдың 11 қаңтарында «Беларусь Республикасының аумағында орналасқан Қарулы Күштер туралы» қаулы қабылдады. 1992 жылдың 18 наурызында парламент «Беларусь Республикасының Қарулы Күштері туралы» қаулы қабылдады, ол үкіметті «1992 жылдың 20 наурызынан бастап Беларусь Республикасының Қарулы Күштерін құруды бастауға» және «Қарулы Күштердің ұсынылған құрылымын, олардың мөлшерін және материалдық-техникалық жабдықтау тәртібін бекіту үшін Жоғарғы Кеңеске ұсынуға» міндеттеді. 1992 жылдың 6 мамырында Белоруссия әскери округі таратылды. Оның қаражатынан Беларусь Қорғаныс министрлігі мен Бас штаб құрылды. Бұрынғы бірінші орынбасары командир және әскери округтің штаб бастығы генерал-лейтенант Павел Козловский 1992 жылдың 22 сәуірінде қорғаныс министрі болып тағайындалды, ол міндетін атқарушы қорғаныс министрі генерал-полковник Петр Чаустың орнына келді. 1992 жылдың 8 қыркүйегінде Минск жоғары әскери инженерлік мектебі мен Минск жоғары әскери командалық мектебі (қазіргі Біріккен Беларусь әскери академиясы) қарулы күштерге адалдық ант берген алғашқылар болды. Олардың қабылдау рәсімі қорғаныс министрі Козловскийдің қатысуымен Тәуелсіздік алаңында өтті. Бұл Литва-Польша әскерлерінің Орша шайқасындағы жеңісінің мерейтойына орай жасалды, ол Белоруссияның әскери даңқының күні деп есептелді. 1992 жылдың 17 тамызында АҚШ Қорғаныс министрлігінің өкілдері Еуропадағы Дәстүрлі Күштер туралы келісімді (Conventional Forces in Europe Treaty) Өречьедегі (Минскің маңындағы) нысанды тексерді. Тексеруге 969-шы орталық резервтік танктар базасы, сондай-ақ 30-шы гвардиялық мотоатқыштар дивизиясының екі бөлімшесі – 30-шы гвардиялық танк полкі және 20-шы тәуелсіз барлау батальоны қатысты. 1992 жылдың 3 қарашасында Беларусь «Беларусь Республикасының Қарулы Күштері туралы» заңды қабылдады, ол Қарулы Күштердің мәртебесін, құрылымын және басшылық принциптерін анықтады. Президенттік жүйе енгізілгеннен кейін заң екі рет өзгертілді: 1996 жылдың 4 қыркүйегінде және 1999 жылдың 9 қарашасында, бірақ заңның мазмұны негізінен өзгермеді. 1993 жылдың 1 қаңтарында Беларусь аумағындағы барлық әскери қызметшілер Белоруссияға адалдық ант беруі немесе қызметтен кетуі керек болды. Алайда, бұл ант дағдарыс кезінде Ресейге деген адалдық туралы алаңдаушылықты толығымен сейілте алмады, өйткені 1992 жылдың соңында әскери қызметкерлердің шамамен 50% этникалық ресейліктерді құрады. 1995 жылдың маусымында президент Александр Лукашенко Мобильді күштер туралы жарлық шығарды. 1996 жылдың маусымына қарай олар Витебскідегі штабтан, 103-ші гвардиялық әуедесанттық дивизиясынан алынған екі бригададан, 38-ші тәуелсіз мобильді бригададан (Брест, Беларусь), әуе көлігі полкінен және байланыс, логистика және инженерлік бөлімшелерден тұрды. Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына мүшелік, сондай-ақ 1996 жылғы Ресей мен Беларусь Одағы туралы келісім және 1999 жылғы Одақтық Мемлекет құру шарты Ресеймен тығыз серіктестікті растады. Әуе қорғанысы жүйесінің көп бөлігі Ресейдің әуе қорғанысы желісіне біріктірілді, ал 2006 жылы екі ел бірыңғай әуе қорғанысы жүйесін құру туралы келісімге қол қойды.

Құрылымы

Беларусь үкіметінің веб-сайттарында Беларусь Республикасының Қорғаныс министрлігіне Орталық қолдау элементтері мен Қарулы Күштердің Бас штабы қолдау көрсетеді. Қарулы Күштердің жауынгерлік қолдау элементтеріне барлау, электрондық соғыс, байланыс, инженерлік, ЯХҚ қорғанысы, навигация және топография, сондай-ақ техникалық қызмет көрсету ұйымдары кірді. Қарулы Күштердің логистикалық элементтері материалдық-техникалық жабдықтау, логистикалық қолдау, медициналық қызмет, ветеринариялық қызмет және әскери құрылыспен айналысты. 1995 жылы Беларусь әскери академиясы екі әскери білім беру мекемесінің негізінде құрылды – Кеңес Әуе қорғанысы күштерінің Минск әуе қорғанысы және ракеталық мектебі мен Минск жоғары әскери командалық мектебі. Оның 10 факультеті барлық әскери түрлер үшін 38 мамандық бойынша офицерлерді даярлайды. Сондай-ақ 1995 жылы оған жас жігіттерге арналған арнаулы орта білім беру мемлекеттік мекемесі мәртебесі берілді.

Құрлық әскерлері

АҚШ Конгресінің ұлттық құрлық әскерлерін зерттеуіне сәйкес, 1994 жылы Беларусьте 52 500 сарбаздан тұратын құрлық әскері болған. Олар үш корпус штабы, екі мотоатқыштар дивизиясы, бір әуе десанттық дивизиясы, Осиповичидегі 51-ші гвардиялық артиллериялық дивизиясы, үш механикаландырылған дивизиясы, бір әуе десанттық бригадасы, үш жер-жерге зымыран тасымалдау бригадасы, екі танкке қарсы бригадасы, бір арнайы мақсаттағы бригадасы және жеті әуеге қарсы зымыран бригадасынан құралған. Құрал-жабдыққа 3108 негізгі ұрыс танкысі (жетпіс тоғыз Т-54, 639 Т-55, 291 Т-62, 299 Т-64, сегіз Т-80 және 1800 Т-72), 419 орташа қашықтықтағы зымыран ұшқыш құрылғысы, алпыс жер-жерге зымыран және 350 жер-әуе зымыраны кірген. 1993 жылы 7-ші танк армиясы 7-ші армия корпусы ретінде қайта ұйымдастырылды. 1994 жылы 7-ші армия корпусы 65-ші армия корпусы болып қайта аталды және ол әлі де Борисов қаласында орналасқан. 1995 жылдың 1 қаңтарына дейін Беларусь құрлық әскерлерінің құрамы өзгерді. 2001 жылдың 21 желтоқсанында Құрлық әскерлерінің ірі қайта ұйымдастырылуы нәтижесінде екі бұрынғы корпус штабынан құрылған екі операциялық аумақтық басқару органы құрылды. Барлық Беларусь құрлық әскерлері енді осы екі басқару органының құрамында болды: Гроднодағы Батыс операциялық басқару органы, бұрынғы 28-ші армия корпусынан, бұрынғы кеңестік 28-ші армиядан және Барысавадағы (Борисов) Солтүстік-Батыс операциялық басқару органы, бұрынғы 65-ші армия корпусынан. 2001 жылдан бастап 2002 жылға дейін 150 000-ға жуық аумақтық қорғаныс күштері құрылды, олар Беларусь территориясы бойынша батальондарға, роталарға және взводтарға бөлінді. 2007 жылы Құрлық әскерлері 29 600 сарбаздан тұрды (6-шы гвардиялық механикаландырылған бригада (Гродно), Слонимдегі 11-ші гвардиялық механикаландырылған бригада, 120-шы гвардиялық механикаландырылған бригада (Минск), 38-ші және 103-ші мобильді бригадалар (советтік әуе десанттық полктеріне ұқсас ұйымдастырылған, олардың барлығы BMD-мен жабдықталмаған), 5-ші арнайы мақсаттағы бригада (Марина Горка), бес артиллериялық бригада және төрт полк, екі көптүрлі зымыран ұшқыш құрылғысы (MRL) полкі, 15-ші, 29-шы, 115-ші, 120-шы және 302-ші зениттік-ракеталық бригадалар, екі зымыран-артиллериялық бригадасы, екі бригада және бір инженерлік полкі, 8-ші тәуелсіз химиялық, биологиялық, радиологиялық және ядролық қорғаныс (NBC) бригадасы, екі байланыс бригадасы, 40-шы тәуелсіз NBC батальоны). Әскери техникаға 1800 негізгі ұрыс танкысі (MBT) және 2600 бронетранспорттық құралдар/бронетранспорттық машиналарын (AFV/APC) кірді. Қару-жарақ пен жабдықтарды сақтау базаларына 50-ші (Брест), 19-шы, 34-ші және 37-ші (бұрынғы танк дивизиялары), 3-ші және 28-ші (Барановичи) жатады. Істен шығарылған қару-жарақ қоймаларына 29-шы, 30-шы, 193-ші және Марина Горкадағы 8-ші гвардиялық танк дивизиясы болған қойма базасы кіреді. 2012 жылы Құрлық әскерлерінде алты механикаландырылған бригада бар екені хабарланды: үш толық күшті, 6-шы (Гродно), 11-ші (Слоним) және Минскідегі 120-шы гвардиялық механикаландырылған бригада. Қалғандары азайтылған, онда бір батальон болды: 19-шы (Заслонова), 37-ші және 50-ші (Барановичи). 2017 жылға қарай механикаландырылған бригадалардың саны төртке дейін азайтылды, екеуі толық және екеуі азайтылған күйде. 2007 жылы Беларусь Әуе күштері мен Әуе қорғанысы күштері (ӘҚҚК) 18 170 адамнан тұрды (екі истребитель/перехватчик базасы, төрт шабуылдық/барлау эскадрильясы, бір әскери-көліктік әуе базасы, оқу ұшақтары және шабуылдық және қолдау тікұшақтары, зениттік-ракеталық бөлімшелер). Әуе күштерінің құрамына 2004 жылы 260 жауынгерлік ұшақ және 80 шабуылдық тікұшақ кірді. Беларусь үкіметінің веб-сайттарына сәйкес, Әуе күштері қазір екі басқару органына ие: Батыс операциялық тактикалық басқару органы және Солтүстік-Батыс операциялық тактикалық басқару органы. 61-ші және 927-ші әуе базалары қазір Барановичидегі 61-ші (истребитель) әуе базасына біріктірілді, МиГ-29 ұшақтарымен ұшады, ал 206-шы әуе базасы (Росс) Лидадағы 116-шы гвардиялық шабуылдық әуе базасына біріктірілді, Су-25 ұшақтарымен ұшады.

Арнайы күштері

Беларусь арнайы күштері – әуедегі мобильді және стратегиялық ұстау күштері. Олар Ливандағы Біріккен Ұлттар Ұйымының Уақытша күштері мен 2011 жылғы Ливия азаматтық соғысы сияқты қақтығыстарға қатысқан. 2016 жылғы 18 ақпанда Президент Александр Лукашенко өз сөзінде аумақтық күштерге қару-жарақ бөлуді және аудандық әскерлердің ең аз және ең көп санын – бір ротадан бастап батальонға дейін екенін жариялады. Бұл бөлімшелердің құрамына кіретін адамдар өздерінің әкімшілік-аумақтық аймақтарының тұрғындарынан іріктеледі.

Ішкі әскерлер

Беларусь ішкі әскерлері Кеңес Одағының ыдырауынан кейін бұрынғы Кеңес ішкі әскерлерінің негізінде құрылды. Олар үш тәуелсіз бригада және бірінен кейін бірі нөмірленген жеті тәуелсіз батальоннан тұрады.

Шекара күзет қызметі

Шекара күзет қызметі – Беларусь Республикасының Мемлекеттік шекара комитетінің жарымәскери күштері. Ол Ресей, Украина, Польша, Литва және Латвия елдерімен шекараны қамтиды.

Жұмыс күші

1992 жылғы 20 наурыздағы "Беларусь Республикасының Қарулы Күштерін құру туралы" Үкіметтің директивасы беларусь армиясын құрды. БМД-ның кеңес әскерлері беларусь әскери бөлімдеріне жайлы түрде айналдырылды. Бірақ, Беларусь үкіметінің алғашқы міндеттерінің бірі – олардың санын қысқарту болды. Беларусь әскери округінде 240 000 сарбаз және офицерлер қызмет етті. 2013 жылдың басына қарай әскери қызметшілердің саны 1991 жылдан бері шамамен төрт есеге азайтылды. 2014 жылдың ақпан айында Қорғаныс министрлігінің ресми басылымы "Белорусская Военная Газета" беларусь Қарулы Күштерінің құрамында 59 500 адам бар екенін, оның ішінде 46 000 әскери қызметші және 13 000 азаматтық персонал бар екенін хабарлады.

Жабдық

Беларусь әскери күштері негізінен Кеңес Одағынан мұра етілген совет кезеңінің қару-жарағымен жабдықталған. Саны көп болғанымен, кейбір батыс сарапшылары олардың бір бөлігін ескірген деп санайды. 2018 жылдың шілдесінің соңында Беларусьтың қарулану жөніндегі қорғаныс министрінің орынбасары және қарулану басшысы, генерал-майор Сергей Симоненко: «Беларусь қарулы күштеріне жылына 100-ге жуық жаңа және жаңартылған жүйелер жеткізіледі» деді. Негізгі ұрыс машиналарын (MBT) ресейлік үлгідегі Т-72, Т-62 және Т-55, әскери көлік құралдарын (APC) және жаяу әскерлерді тасымалдау машиналарын (IFV) ресейлік үлгідегі МТ-ЛБ, БМП-2, БМП-1 және БМД-1, ал жүк көліктерін ресейлік үлгідегі ГАЗ-66 және КАМАЗ-6560 құрайды. IISS әскери балансы 2016 жылы 69 Т-80 танктерінің тізімде болса, 2018 жылы ол тізімнен алынып тасталды. Тізімде қалған жалғыз MBT – 527 Т-72 және 5 Т-72Б3 болды. Әскери-әуе күштері МиГ-29 истребительдерімен, Су-25 шабуылдық ұшақтарымен, сондай-ақ Ми-8, Ми-24 және бірнеше ескі, Польшада жасалған Ми-2 тікұшақтарымен жабдықталған. 2005 жылдың желтоқсанында Беларусь Украинадан 10 L-39C жаттығу ұшағын сатып алды, ал 2017 жылы 12 Су-30СМ истребителін сатып алу туралы келісімге қол қойылды. 2006 жылы Ресейден С-300 зениттік жүйелерінің төрт батареясы (орыс тілінде дивизион; әрқайсысы шамамен алты жүйеден) ТМД Біртұтас Әуе қорғаныс жүйесін күшейту үшін алынды. 2018 жылғы әскери баланста S-300P және S-300V (SA-12A Gladiator/SA-12B Giant) бригадалары тізімделген. Мәскеу мен Минск 2021 жылы Беларуське истребительдер, тікұшақтар, әуе қорғаныс жүйелері және басқа да қару-жарақтарды жеткізу туралы келісімдерге қол қойды. 2022 жылы S-400 әуе қорғаныс жүйелері мен 9К720 «Искандер» тактикалық баллистикалық зымырандары жеткізілді. Сондай-ақ, дерлік барлық бөлімшелер квадрокоптерлермен жабдықталғаны хабарланды. 2023 жылдың шілдесінде Ресей қорғаныс министрлігі Беларусьпен болашақ қорғаныс операцияларын сипаттайтын қысқа мақаласы бар бейнероликті жариялады. Видеода Су-35, МиГ-29, Су-34 истребительдері, Т-80 және Т-72 негізгі ұрыс машиналарын, дрондар, С-400 әуе қорғаныс жүйелері және тағы да басқалары бейнеленген. Сарапшылардың пікірінше, бұл Беларусь сатып алуға үлкен қызығушылық танытқан қарулардың кейбірі болуы мүмкін.

ҰҚШҰ

Қарулы күштер 2022 жылғы Қазақстандағы тәртіпсіздіктер кезінде ҰҚШҰ-ның бірлескен әскери араласуына қатысты.

Әскери кеңесшілер

Қарулы күштер өздерінің әскери мамандарын Кот-д'Ивуар, Венесуэла, Ливия, Йемен және Конго Демократиялық Республикасы сияқты елдерге ресми және құпия түрде жіберді. Беларусьте олар бұрын Нигерия армиясының әскери қызметшілерін оқытқан. 2014 және 2015 жылдары Нигерия армиясының арнайы күштері Беларусь аумағында оқудан өтті, ал белорустар нигериялықтарды терроризмге қарсы күреске дайындады. 2007 жылы Венесуэламен Каракаста келісімге қол қойылды, оған сәйкес белорус әскери мамандары Венесуэланың Ұлттық Боливарлық Қарулы Күштері үшін бірыңғай әуе қорғанысы және электрондық соғыс жүйесін жасауға кірісті. Келесі жылы алғашқы он әскери қызметкер елге барды, кеңесшілердің қызметіне жауапты офицер болып генерал-лейтенант Олег Паферов тағайындалды. Бірінші Ливия азаматтық соғысы кезінде Ливияда шамамен 500 әскери кеңесші болды, олар Муаммар Каддафи үкіметін қолдады. 2013 жылдың күзінде Йеменде Қорғаныс министрлігінде кем дегенде екі белорусь кеңесшісі болды. Сол жылдың 26 қарашасында Санадағы қонақ үйге жасалған шабуыл кезінде бір белорусь қаза тауып, тағы біреуі жараланды. 2020 жылдың ақпан айында онға жуық белорусь әскери нұсқаушысы Абиджанға (Кот-д'Ивуар) келді, олар елдің ұлттық жандармериясының бірі орналасқан Агбан әскери базасында орналасты.

Беларусь әскери тарихы мұражайы

Беларусь әскери тарихы мұражайы (Ланг ру) Минск қаласының Першамайский ауданында орналасқан. Ол 1978 жылғы 21 ақпанда Минск қаласында ашылған Белоруссия әскери округі тарихы мұражайы ретінде құрылды. 1993 жылғы шілдеде ол Беларусь әскери тарихы мұражайына айналдырылды. Экспонаттар КСРО ыдырағанға дейінгідей, бірақ содан бері Литва Ұлы Княздігінің ортағасырлық тарихына арналған шағын бөлім қосылды. Мұражай қорында 18 мыңнан астам экспонат бар. Олардың ең көнелері 6 ғасырға дейін жетеді.

Беларусь офицерлер одағы

"Белорус офицерлер одағы" қоғамдық бірлестігі (бұдан әрі – БСО) – әрекеттегі және зейнеткерліктегі офицерлер мен кіші офицерлердің қоғамдық бірлестігі. Ол 1992 жылдың 20 қыркүйегінде өткен құрылтай съезінде құрылды. 1993 жылдың 18 қыркүйегінде Жоғарғы Кеңестің депутаты Александр Лукашенко II съезге қатысты. 2005 жылдың қазанынан 2015 жылдың қаңтарына дейін БСО Республикалық кеңесін зейнеткер генерал-лейтенант Е. Микульчик басқарды, ал 2017 жылдың қарашасына дейін зейнеткер генерал-майор В. Бамбуров басқарды.

Әскери мерекелер

Беларусьте 23 ақпанда жыл сайынғы Отан қорғаушы күні (Беларусь тілінде Дзень абаронцы Айчыны деп аталады) тойлаулары Қарулы Күштер күнімен (Дзень Узброеных Сил) бірге келеді. Бұл 1918 жылы елдегі бірінші біріккен әскер Қызыл Армия құрамында құрылған күннің еске алуы. 2004 жылы 25 наурызда Президент Лукашенко бұл күнді ресми түрде мемлекеттік мереке деп жариялаған, және дәстүрлі түрде Беларусь Президенті Жеңіс алаңында гүл шоғын қою арқылы оны құрметтейді. Ресей Қарулы Күштерінің әскери қызметшілерімен бірлескен мерекелік шаралар олардың кәсіби мерекесіне байланысты 23 ақпанда өткізіледі. 2018 жылы Қарулы Күштердің 100 жылдығын тойлау аясында жыл бойы іс-шаралар ұйымдастырылды, соның ішінде Гомельде әскери шеру және Витебскте мерекелік іс-шаралар өтті. Тәуелсіздік күні ұлттық мереке болғанымен, ол негізінен Қарулы Күштердің мерекесі болып табылады, ол 1944 жылғы Минск шабуылына қатысқандарды құрметтейді. Минск Тәуелсіздік күніне арналған шеру – бұл күні өткізілетін басты әскери шара.