Кіріспе

14 ғасырдағы саяхат мемуары

Сер Джон Мандевиллдің саяхаттары, көбінесе Мандевиллдің саяхаттары деп аталатын бұл кітап 1357 және 1371 жылдар аралығында жазылған. Онда ағылшын азаматы сер Джон Мандевиллдің Үндістан мен Қытайға дейінгі ислам әлеміндегі саяхаты туралы мемуарлар баяндалған. Ең ерте сақталған мәтін француз тілінде, одан кейін көптеген басқа тілдерге аударылған; бұл еңбек үлкен танымаллыққа ие болды. Онда сипатталған саяхаттардың өте сенімсіз және көбінесе фантастикалық сипатта болғанына қарамастан, ол анықтамалық жұмыс ретінде пайдаланылды: мысалы, Христофор Колумб осы еңбек пен Марко Полоның бұрынғы саяхаттарынан үлкен әсер алды. Кітапта Джон де Мандевиллдің 1322 жылы теңізден өтіп кеткені жазылған. Ол Түркия (Кіші Азия және Киликия), Тартария, Парсы, Сирия, Арабия, Мысыр, Ливия, Эфиопия, Халдея, амазонкалар мекендеген жер, Үндістан, Қытай және осы аймақтағы көптеген елдерді шарлаған. Ол Иерусалимге жиі барып, роман тілдерінде жазған, себебі олар латын тілінен гөрі көбірек түсінікті болды. "Сер Джон Мандевилл" – ойдан шығарылған автор екені анық, ал кімнің нақты автор екені туралы түрлі ұсыныстар жасалған. Олардың көпшілігі Франция немесе Төмен елдерден шыққан, автор сияқты алысқа саяхаттамаған адамдар; ешқайсысы кеңінен қабылданбады. Кітаптың көп бөлігі басқа саяхат кітаптарына негізделген, кейде аңыз немесе фантастикалық элементтермен толықтырылған. Мандевиллдің саяхаттарында Шығыстағы нақты саяхатшылар мен тұрғындардың алған фактілері мен білімдері болуы мүмкін, әсіресе Киелі жерге, Мысырға, Левантқа және сонда қалай жетуге болатынына қатысты бөлімдерде. Кіріспеде шығарманың тақырыбы ретінде тек Киелі жер ғана аталады. Алыс аймақтар туралы айтылу тек осы кіріспе соңында және (бір жағынан) кейіннен келтіріледі. Алайда, бұл Мандевиллдің христиандық «білімінен» (scientia) гөрі «жайлауға құштарлыққа» (curiositas) баса назар аударуына сәйкес келеді.

Пайдаланған көздер

Альберт Бовеншен мен Джордж Ф. Уорнер кітаптың дереккөздерін көп еңбекпен зерттеді.

Порденонаның иісі

Бұл алыс сапарлардың көп бөлігі, Трапезонттан Хормузға, Үндістанға, Малай архипелагына және Қытайға дейін, содан кейін Батыс Азияға дейін, 1330 жылғы Одорик монахтың баяндамасынан алынған. Бұл бөлімдер көбінесе, әдетте, асыра баяндалған қосымша мәліметтермен толы. Алайда, көп жағдайда автор Одориктен алған мәліметтерді дұрыс түсінбейді және оларды өзінің тәжірибесі ретінде келтіреді. Мысалы, Одорик қытайлықтардың балық аулау үшін үйретілген құсқарларды пайдалануы туралы қызықты және нақты мәлімет бергенде, Мандевилл құсқарларды "суға жүзуге үйретілген лойр деп аталатын кішкентай жануарларға" айналдырады (лойр сөзі, көрінетін жерде, "сусар" мағынасында қолданылған, латыншасы lutra, ал провансаль тілінде luria немесе loiria). Мандевиллдің әңгімелерінің Одориктің баяндамаларымен сәйкес келетіні ерте кезде-ақ байқалды, сондықтан Одориктің Майнц қаласындағы кітапханада сақталған қолжазбасы: "Incipit Itinerarius fidelis fratris Odorici socii Militis Mendavil per Indian; licet hic ille prius et alter posterius peregrinationem suam descripsit" деген сөздермен басталады. Кейінірек сэр Томас Герберт Одорикті "сер Джон Мандевиллдің саяхаттас серігі" деп атап, кем дегенде бір жерде оның Одорикпен бірге саяхаттаған болуы мүмкін екенін айтады және сынға дайын тұрады.

Гетум

Мандевиллдің көптеген мәліметтері, әсіресе Азия географиясы және тарихы салаларындағы мәліметтері, Хетомның "La Flor des Estoires d'Orient" еңбегінен алынған. Ол әмірлік әулеттен шыққан армян, кейіннен премонстранттар орденінің монахы болды. 1307 жылы ол Азия және оның тарихымен жеке танысқандығының нәтижесінде, Пуатьеде француз тілінде Шығыс туралы осы жұмысты диктанттады. Мандевилл кітабында Коррикус бекінісі, немесе Қасқырқұс сарайы туралы әңгіме бар.

Марко Поло

Мандевиллдегі бірде-бір мәтін Марко Полодан шыққан деп сенімді түрде айтуға болмайды, бір ғана ерекшелік бар. Ол Хормуздағы адамдар ыстық күндері суға жататынын айтқанда – бұл жағдайды Поло да атап өткен, бірақ Одорик есімдерінде жоқ. Бұл факт Мандевилл қолданған Одорик нұсқасына кейіннен қосылған болуы мүмкін, себебі егер ол оны тікелей Полодан алған болса, одан әрі көп ақпарат алған болар еді.

Джованни да Пьян дель Карпин және Винсент де Бове

Татарлардың әдет-ғұрыптары мен мінез-құлқы туралы көп мәлімет францискандық Джованни да Пьян дель Карпиннің еңбегінен алынған, ол 1245–1247 жылдары папаның елшісі ретінде татарларға барған болатын; бірақ доктор Уорнер Мандевиллдің тікелей көзі Винсент де Боведің «Speculum historiale» еңбегі болды деп санайды. Аталған үзінділер Карпиннің еңбегінде көбінесе дерлік толыққандай кездеседі, бірақ өрнек қысқартылып, реті өзгертілген. Мысалы, Мандевиллдің 250-бетіндегі татар әйелдерінің атқаратын жұмыстары туралы мәліметтерді Карпиннің 643-бетімен, Мандевиллдің 250-бетіндегі татарлардың тамақтану әдеттерін Карпиннің 639–640-беттерімен, Мандевиллдің 231-бетіндегі Ұлы ханның мөріндегі атақтарды Карпиннің 715-бетімен салыстырыңыз. Престер Иоанн туралы мәлімет 13 ғасырда кеңінен тараған, сол қиял жемқор билеушінің әйгілі хатынан алынған. Сонымен қатар, көптеген аңыз әңгімелер, мысалы, циклоптар, сциаподы, бегемоттар, антропофагтар, моноскелидтер және бас иықтарының астында өсетін адамдар туралы, Плиний жинағандай феникс пен жылаушы крокодил туралы әңгімелер де осында және онда енгізілген, одан әлбетте алынған, Солин, бестиарийлер немесе Винсент де Боведің «Speculum naturale» еңбегінен алынған. Әсіресе Левант туралы тарауларда әрбір паломникке айтылған әңгімелер мен аңыздар, мысалы, Сет туралы аңыз және крест ағашы өскен жұмақ дәндері, Ләмектің қарт Қабылды атуы, көгершіннің қамалы (Мелюзин ертегісінде кездеседі), Мазариядағы бальзам өсімдіктерінің шығу тегі, Кос айдауы, Самбация өзені және т.б. кездеседі.

Авторлығы

Алдын ала сөзінде жинақтаушы өзін рыцарь деп атайды және Англияда, Сент-Олбанс қаласында туып өскенін мәлімдейді. Кітап нақты болғанымен, "Сэр Джон Мандевилл" есімді адамның өзі болмаған деген кең пікір бар. Басым теориялар Жэхан а ла Барбе есімді французға нұсқайды. Басқа мүмкіндіктер төменде талқыланады. Кейбір жақындағы зерттеушілер "Мандевильдің саяхаттары" ең алдымен Жан ле Лонг деп аталған фламанд, Иоганн Лонгус есімімен латын тілінде жазған деген болжам жасады. Ян де Ланге 1300 жылдардың басында Ипрде дүниеге келді және 1334 жылға қарай Каледен шамамен 20 миль қашықтықтағы Сент-Омердегі Сент-Бертин аббаттығында бенедиктин монахы болды. Париж университетінде құқық білімін алғаннан кейін Ланге аббаттыққа оралып, 1365 жылы абат сайланды. Өмірінің соңына дейін, 1383 жылы қайтыс болғанға дейін, ол өнімді жазушы және саяхаттар туралы естеліктерді құмарлықпен жинаушы болды.

Қазіргі кездегі растау

Кем дегенде Мандевиллдің саяхаттарының бір бөлігі және Джон Мандевиллдің өмірі тек қиялдан туған нәрсе. Мұндай Жан де Мандевиллдің болғанына қазіргі заманда куәгерлік ететін ешқандай дерек жоқ. Кейбір француз қолжазбаларында оның Англияның Эдуард III-іне арналған латын тіліндегі таныстыру хаты бар, бірақ ол соншалықты жалпылама жазылған, оны кез келген жазушы кез келген тақырыпта жазған болуы мүмкін. Бұл жинақтың көп бөлігі Лиеждік Жоханс-ле-Барбе немесе Жан-ле-Барбе, немесе Жан де Бургундия деген дәрігерден шыққан деп есептеледі. Бұған дәлел ретінде Лиеж геральды Луи Абридің (1643–1720) Жоханс де Прейстің «Тарихтардың айнасы» (Myreur des Hystors) еңбегінің жоғалған төртінші кітабынан д'Ольтрамуз стилімен келтірілген жаңартылған үзіндісі келтіріледі. Бұл үзіндіде «Жан де Бургундия, ди ла Барбе» өлім төсегінде өзін д'Ольтрамузға ашып, оны өсиетін орындаушы етіп тағайындап, өсиетімен өзін «мессир Жан де Мандевилл, рыцарь, Монфорт графы (Англияда) және Кампди аралының және Перуз қамалының иесі» деп сипаттаған. Ол өз елінде аты-жөні белгісіз графты өлтіргендіктен, әлемнің үш бөлігін аралап, 1343 жылы Лиежге келген, ол ұлы табиғаттанушы, терең ойлы философ және астролог болған, сондай-ақ физика саласында мол білімге ие болған. Бұл сәйкестіктің тағы бір дәлелі – қазір бұзылған Гиллемин шіркеуінде Мандевиллдің қабір тасы болған, онда латын тілінде «ad Barbam» деп аталған, медицина профессоры болған және 17 қарашада 1372 жылы Лиежде қайтыс болғаны жазылған: бұл жазу 1462 жылға дейін сақталған. Өлер алдында Лиеждік дәрігер осы еңбек таратылуына және оған қосымшалар енгізілуіне қатысқанын мойындаған сияқты. Оның латын тіліндегі жиынтық нұсқасының VII тарауында автор Каирдегі сұлтан сарайында тоқтағанда «біздің» жақтан құрметті және тәжірибелі дәрігермен кездескенін, бірақ олардың міндеттері әртүрлі болғандықтан, олар сирек сөйлескенін, бірақ көп уақыттан кейін Лиежде ол осы трактатты солардың ынтасымен және көмегімен (Jiortatu et adiutorio) жазғанын айтады. Соңғы тарауда ол 1355 жылы үйіне оралғаннан кейін Лиежге келгенін, Бассевенир, яғни Бассе-Совенир деп аталатын көшеде қарттығы мен артриттен ауырып, дәрігерлерге кеңес сұрағанын айтады. Олардың арасынан жасы мен ақ шашымен ерекше көзге түскен, өнерінде шебер болған және Магистр Иоаннес ад Барбам деп аталған дәрігер келді. Соңғысының бір сөзі олардың бұрынғы Каирдегі таныстығын еске түсірді, және Ад Барбам Мандевиллге медициналық шеберлігін көрсеткеннен кейін, оны саяхатын жазуға шақырды; «осылайша, оның кеңесі мен көмегімен, monitu et adiutorio, бұл трактат құрастырылды, мен, әрине, Англиядағы өз жеріме жеткенше ештеңе жазуды жоспарламаған едім». Ол енді «Англия теңізінен екі күндік қашықтықта орналасқан» Лиежде тұрып жатқанын айтады; колофонда (және қолжазбаларда) кітапты алғаш рет 1355 жылы Лиежде Мандевилл, оның авторы, француз тілінде жариялағаны, ал көп ұзамай сол қалада латын тіліне аударғаны көрсетілген. Сонымен қатар, 1860 жылға дейін Лиежде сақталған француз мәтінінің қолжазбасында осыған ұқсас мәлімдеме болды және автордың «al hoste Henkin Levo» деп аталатын қонақүйде тұрғанын қосты: бұл қолжазбада дәрігердің аты «Johains de Bourgogne dit ale barbe» деп берілген, бұл оның жергілікті атауын көрсетеді.

Қазіргі кездегі атаулар

Қазіргі ағылшын тілінде Жан де Мандевиль есімді ағылшын рыцары туралы ешқандай мәлімет жоқ, сондай-ақ Лиеж қабіріндегі қарулардың белгілі Мандевиль қаруларымен сәйкес келмейтіні айтылады. Дегенмен, Джордж Ф. Уорнер Бургундияның 1321 жылғы 20 тамызда парламентте Деппенсерлерге (Кіші Хью және Үлкен Хью) жасалған шабуылға қатысқандығы үшін кешірілгенін, бірақ оның кешірімі 1322 жылғы мамыр айында, «Мандевильдің» Англиядан кеткені туралы хабарланған жылы кері қайтарылғанын ұсынады. Сол ақсүйек ұсынғандардың арасында Йохан Мангевилейн де болды, оның аты «де Мандевиль» есімімен байланысты, ал бұл «де Магневильдің» кейінгі түрі. Мангевилейн аты Англияның Генрих I патшалығының 16-шы жылында Йоркширде кездеседі, бірақ өте сирек, және (Мангевиль деп аталатын жердің ешқандай дәлелі болмағандықтан) бұл Магневилейннің бір түрі ғана болып көрінеді. Мағынасы жай ғана «Магневильден», де Магневиль болуы мүмкін; бірақ 14-шы ғасырдағы Неверс епископының отбасы «Мандевилейн» және «де Мандевилейн» деп аталды, мұнда Мандевилейн жер атауының туындысы сияқты, Магневиль немесе Мандевиль аймағын білдіреді. «Де Мандевиль» деген атты Бургундияға оның серігі Мангевилейннің атымен ұсынуға болады, тіпті олар екеуі бірге Англияға қашып, Мысырда бірге болып, Лиежде қайта кездесіп, «Саяхаттарды» бірлесіп құрастыруы мүмкін. «Саяхаттар» жарық көргеннен кейін Бургундия немесе «Мангевилейн» Англияға барған-жоққа күмәнді. Сент-Олбанс аббаттығында Мандевильдің бергені айтылатын сапфир сақинасы, ал Кентербериде кристалл шар болды; бірақ олар Лиежден жіберілген болуы мүмкін, ал кейінірек Лиеж дәрігерінің асыл тастар туралы жазғаны белгілі болады. Сент-Олбанс сондай-ақ Джон Норденнің «Speculum Britanniae» (1596) еңбегінде тіркелген аңызға ие болды, онда Мандевильдің қираған мраморлық қабірі (айқын қиылып, қару-жарақпен, қылышпен және қалқанмен бейнеленген) бір кезде аббаттықта тұрған; бұл «Мангевилейн» туралы шындық болуы мүмкін немесе ол аңыз болуы мүмкін. Сент-Олбанс аббаттығының кіреберісінің жанында мына жазу бар:

Нағыз тәжірибелерді көрсету мүмкіндігі

Кітаптың кейбір шынайы тәжірибелерді бейнелейтін деп есептелетін бөліктерінде де, басқа бір еңбектің қолданылғанына қатысты айқын іздер бар. Бұл – 1336 жылы кардинал Хели де Талейран Перигордың тілегімен жазылған неміс рыцары Вильгельм фон Болденселенің саяхат жолдары. Бұл еңбекпен Мандевиллді салыстырғанда, соңғысы оның бағытын ұстанғанына еш күмән жоқ, бірақ ол әрқашан жаңғырып, неміс саяхатшысының ерекше салауатты ойлау қабілетін жоққа шығарады. Мысалдарға Болденселенің Кипр, Тир және Палестина жағалауы, Газадан Египетке жасаған саяхаты, Египеттегі Вавилон, Мекке, Египеттің жалпы сипаттамасы, пирамидалар, Қайырдың таңғажайып орындары (мысалы, құл сату базары, тауықтардың жұмыртқа басу пештері және жұмақ алмалары, яғни, банан), Қызыл теңіз, Синайдағы монастырь, Киелі қабір шіркеуі және т.б. жайлы айтқандары кіреді. Мысалы, пирамидалар туралы сөз кезінде Болденселе: «Ел халқы оларды Перғауынның астық сақтайтын қоймалары дейді. Бірақ бұл мүлдем дұрыс емес, себебі онда бидай сақтауға арналған орын табылмаған», – деп жазған. Мандевилл осы пікірді толығымен өзгертіп, ортағасырлық қалыптасқан көзқарасты қолдайды: «Кейбіреулер олардың ежелгі дәуірдің билеушілерінің қабірлері екенін айтады, бірақ бұл рас емес, себебі елдің барлық жерінде кең таралған пікір бойынша, олар Жүсіптің астық сақтайтын қоймалары [өйткені] егер олар қабір болса, ішінде бос болмас еді». Шындығында, кітаптың тек шамалы бөлігін ғана автордың өзінің тәжірибесін қамтитын шынайы туынды деп санауға болады. Дегенмен, айтылғандай, қарызға алынған оқиғалар көбінесе осы тәжірибелер ретінде ұсынылады. Жоғарыда аталғандардан өзге, ол Ханчжоуда (Одорик сипаттаған) көшкен жандардың бағына куә болғанын мәлімдейді. Ол және оның серіктері, олардың қызметшілерімен бірге он бес ай бойы Манзи патшалығына, яғни Оңтүстік Қытайға қарсы соғыстарында Катай императоры Кублай ханның қызметінде болды. Бұл жалған мәлімдемелердің ең айқын мысалы – Одориктен алынған Қауіпті аңғар туралы әңгіме. Гималай балсамының жемісі мен шырыны; битум, «алкатран» (аль Катран); үш түрлі бұрыш (ұзын бұрыш, қара бұрыш және ақ бұрыш) – сорботин, фулфул және бано немесе бауо (фулфул – бұрыш үшін қолданылатын араб тіліндегі жалпы сөз; қалғандарының мағынасы толыққанды түсіндірілмеген). Бірақ бұл және оның баяндамаларының әдеби көздері әлі табылмаған бөліктері, жеке тәжірибенің дәлелі ретінде қарастыруға жеткіліксіз.

Географиялық

Мандевилл, қайтадан, кейбір бөлімдерде жердің пішіні және полюс жұлдызын бақылау арқылы ендік орнының анықталуы туралы дұрыс түсінік көрсетеді; ол антиподтардың бар екенін біледі және егер кемелер ашу сапарларына жіберілсе, олар әлемді айналып өте алатынын айтады. Ол жастық шағында естіген қызықты оқиғаны айтады, лайықты адам өз еліне қайтып келгенге дейін үздіксіз шығысқа қарай саяхаттаған екен. Бірақ ол Иерусалимнің әлемнің орталығында екендігі туралы ежелгі сенімін қайта-қайта айтады және оны дәлелдеу үшін Иерусалимде тік орнатылған сүйектің түскі уақытта көлеңке бермейтінін мәлімдейді, бұл рас болса, қала экваторда болған жағдайда жердің шар тәрізді болуымен де үйлеседі.

Қолжазбалар мен аудармалар

Ең көне түпнұсқа қолжазбасы – бір кезде Жан Батист Жозеф Барруаға тиесілі болған, кейіннен 4-ші граф Бертрам Эшбернамға өткен, қазір Франция Ұлттық кітапханасындағы Ноув. Ақ. Франк. 4515 тізімінде сақталған, 1371 жылы жазылған, бірақ атаулардың дұрыс жазылуында көп қателіктері бар. Француз тілінен жасалған ерте латын аудармасы бұрын келтірілген, бірақ Иоганн Фогельс тағы төрт басылмаған аударманы тапқан. Олар сегіз қолжазбада сақталған, олардың жетісі Ұлыбританияда, ал сегізіншісі Абингдон монастырының монахы көшірген; демек, бұл басылмаған аудармалардың бәрі Ұлыбританияда жасалған болуы мүмкін. Олардың бірінен, Фогельс айтуынша, ешқашан басылмаған ағылшын нұсқасы жасалған, қазір тек Бодлеян кітапханасындағы екі 15 ғасырлық қолжазбадағы еркін қысқарту түрінде ғана сақталған – e Museo 116 және Rawlinson D.99 қолжазбалары. Біріншісі, жақсырақ сақталған нұсқасы, Шығыс Мидлендс ағылшын тілінде жазылған, және Эссек графтығындағы Сент-Осит августиндік монастырына тиесілі болған болуы мүмкін, ал екіншісі Оңтүстік Орта ағылшын тілінде. Француз тілінен тікелей ағылшын тіліне жасалған алғашқы аударма (кем дегенде 15 ғасырдың басында) көптеген беттері жоғалған қолжазбадан жасалған. Автор «Калифтер» деген атауды жазуда, оны «таут а дир ком роль» (s) деп жазған. «II y soleit auoir V. soudans» – «бұл «патша» деген сөзбен тең. Бұрын 5 сұлтан болған». Француз тіліндегі бұзылған қолжазбаның бір беті «Il y so» деген сөзбен аяқталады, содан кейін үзіліс келеді, ал келесі беті Синай тауының сипаттамасымен жалғасады: «Et est celle vallee mult froide». Сондықтан ағылшын нұсқасында «That ys to say amonge hem Roys Ils and this vale ys ful colde» деп жазылған. 1725 жылға дейінгі барлық ағылшын басылымдары және Аштонның 1887 жылғы басылымы осы бұзылған көшірмелерді қолданады, ал тек екі қолжазбада ғана олқылық анықталып, толықтырылған. Солардың бірі – Британ кітапханасының Egerton MS 1982 қолжазбасы (Солтүстік диалектісі, шамамен 1410–1420 жылдар), онда, Фогельс айтуынша, тиісті бөлік латын тілінен жасалған ағылшын нұсқасынан алынған. Екіншісі – Британ кітапханасының Cotton Titus xvi қолжазбасы (Мидленд диалектісі, шамамен 1410–1420 жылдар), француз тілінен толықтырылып, қайта қараған мәтінді білдіреді, бірақ шеберліксіз жасалған. Джордж Уорнер редакциялаған Эгертон мәтіні Роксбург клубымен басылған, ал 1725–1727 жылдары алғаш рет басылған Коттон мәтіні қазіргі ағылшын тіліндегі нұсқада қайта басылып шығарылды. Ағылшын нұсқасының ешбір түрі түпнұсқаны жазған адамның қолынан шыққан емес, оның аударма қателіктерінен анық көрінеді, бірақ Коттон мәтіні алғы сөзінде оны Мандевиллдің өзі жасаған деп мәлімдейді, және бұл мәлімдеме соңғы кезге дейін ағылшын әдебиетінің көптеген тарихшылары сеніммен қабылдады. Түпнұсқадағы «je eusse cest livret mis en latin mais je l'ay mis en rōmant» деген сөздер «je eusse» сөзі «менде болған» дегенді білдіретіндей қате аударылған, содан кейін (алдамшылық ниетпен бекен, көшірушінің қателігінен болып, жоғалған сөзді толтыру үшін бекен) «жана оны француз тілінен ағылшын тіліне аудардым» деген сөздер қосылған. Метзнер қазіргі ағылшын мәтінін Мандевиллдің өзі жасаған жоқ екенін бірінші болып көрсеткен. Француз тіліндегі түпнұсқадан қанағаттанарлық басылым жоқ, бірақ Фогельс сындық мәтін жасады, ал Уорнер өзінің Эгертон ағылшын мәтініне Британ кітапханасының француз тіліндегі қолжазбасын, тағы үш нұсқасымен бірге қосты. 1440 жыл шамасындағы, мүмкін Кент графтығындағы Берстедтен алынған, суреттері бар орта ағылшын тіліндегі көшірме 2011 жылдың маусым айында Лондон аукционында 289 250 фунт стерлингке сатылды. Мандевиллдің еңбегі 1475 жыл шамасында ерте заманауи ирланд тіліне аударылды.