Кіріспе

Израильдегі жойылған саяси партия

Ұлттық діни партия (Мифлага Датит Леумит, Израильде көбінесе еврейше Мафдал, מפד"ל) – Израильдегі діни сионистік қозғалысты ұсынып тұрған саяси партия. 1956 жылы құрылған, таратылған 2008 жылы ол Агудат Исраилден кейін елдегі екінші ең көне партия болып саналды және 1992 жылға дейін барлық үкіметтік коалициялардың құрамына кірді. Алғашқы екі онжылдығында прагматикалық орталықшыл партия болған, кейіннен бірте-бірте оңға қарай бет бұрды, әсіресе израильдік қоныс салушылармен байланысы күшейді. Өмір сүруінің соңына қарай Ұлттық одақ төңірегінде біріккен, өте оңшыл саяси альянстың бір бөлігіне айналды. 2006 жылғы сайлауда партия тек үш орынға ие болды, бұл оның тарихындағы ең нашар нәтижесі. 2008 жылдың қарашасында партия мүшелері партияны таратып, Ұлттық одақтың көптеген фракцияларымен бірігіп құрылған жаңа «Еврей үйі» партиясына қосылуға дауыс берді. Алайда, бірігуден кейін көп ұзамай Ұлттық одақтың көп бөлігі одан шығып кетті.

Діни сионизм: тарих

Діни сионистік қозғалыс – сионистік қозғалыстың ішіндегі ортодоксалдық бағыт, ол діни ұстанымдарға сәйкес Израиль жерінде еврей мемлекетін құрудың маңыздылығына сенім білдіреді. Бұл, әрі секулярлық сионизмнен, әрі хареди ортодоксалдық қозғалыстардан өзгеше. Діни сионистік қозғалыстың рухани және идеологиялық негізін қалаушы раввин Авраам Исаак Кук болды. Ол жас діндар еврейлерді Израильге қоныстануға шақырды және секулярлық лейборист сионистерді иудаизмге көбірек назар аударуға үндеді. Раввин Кук сионизмді еврей халқының өз Отанына, Израильге қайта оралуына және, соңында, Мәсіхтің келуіне алып келетін құдайлық жоспардың бір бөлігі деп есептеді.

Шығу тегі

Ұлттық діни партия (ҰДП) 1956 жылы Мизрахи және Хапоэль ха-Мизрахи екі партиясының бірігуімен құрылды. Бұл екі партия 1955 жылғы сайлауға «Ұлттық діни майдан» деген атпен ортақ тізімде қатысқан. NRP бір партия ретінде құрылғаннан кейін де, 1992 жылғы сайлауға дейін тізімдерінде «Ұлттық діни майдан» атауын қолданды, ал NRP-нің өзінің атауы 1988 жылы ғана дауыс беру бюллетенінде пайда болды. Партияның негізін қалаушылар Йосеф Бург және Хаим Моше Шапира (екеуі де Хапоэль ха-Мизрахидан) болды, олардың қызметі негізінен Израиль қоғамы шеңберіндегі еврей дінінің мәртебесіне бағытталған. NRP өмір сүрген кезеңде Израильдің жеке мәртебе заңдары, білім беру, мәдениет және муниципалдық мәселелерде, мысалы, кашер емес тағамдарды сатуға тыйым салу (белгіленген аумақтарда және кейде, муниципалитеттердің барлық аумағында) және сенбі күні көлік және қоғамдық шараларға тыйым салу сияқты мәселелерде еврей дінінің маңыздылығын сақтауға тырысты. NRP кәсіподақ (ескі жұмысшы партиясы Хапоэль ха-Мизрахимен бірдей атаумен), газет («Хацофе») және жастар қозғалысы («Бней Акива») ұйымдастырды. Қазіргі таңда тек жастар қозғалысы ғана сақталған.

Алты күндік соғыстан кейін

1967 жылы Израильдің алты күндік соғыста жеңіске жетуі Израильдің діни яһудилері арасында мессиандық үрдістерді тудырды, осының нәтижесінде NRP-нің көптеген мүшелері оңға қарай ықпалдасты. 1967 жылы Израиль Батыс жағалау мен Газаны бақылауына алғаннан кейін, NRP басшысы және Израиль кабинетінің мүшесі Хаим Моше Шапира Израильдің араб мемлекеттерімен бейбіт келіссөздерді белсенді түрде жүргізуі керек деп ойлады және Иерусалимдегі қасиетті орындардың мәртебесі жөнінде Иорданиямен дереу келіссөздерді қолдады. Алайда, партия басып алынған аумақтарды аннексиялау мәселесі бойынша іштен бөлініп кетті. Кейбір топтар бейбіт келісімге қол жеткізілген жағдайда, басып алынған аумақтардан бас тартуды жақтады, ал басқалары аумақтарды аннексиялау – діни міндет деп санды. 1969 жыл шамасында NRP-де Зевулун Хаммер мен Йехуда Бен Меир бастаған жаңа буын пайда болды, олар «жастар» деп аталды. Олар партияның иудаизм мен қазіргі мемлекет мәселелерімен қатар әлеуметтік-экономикалық мәселелерге де көбірек назар аударуын талап етті. Құрылғаннан бастап NRP Израиль Кнессетінде 12 мүшеден тұратын санды сақтап келді. 1981 жылы ол 6 мүшеге дейін азайды. Бұған себептер көп: табиғи дауыс берушілердің санының азаюы, көптеген ортодоксал яһудилердің саяси ұстанымдарының жұмсаруы, партияның оң қанатқа бет бұруы, Израиль саясатында оң-сол бөліністің маңыздылығының артуы және Тами, кейіннен Шас сияқты ортодоксал сефардтық партиялардың күшеюі. 29 мамыр 1984 жылы 10-шы Кнессет кезінде Йехуда Бен Меир мен Зевулун Хаммер NRP-ден бөлініп шығуымен «Гешер – Сионисттік діни орталық» (Gesher – Merkaz Tzioni Dati) фракциясы құрылды. Екеуі де партияның белгілі мүшелері болды, Хаммер – Білім, мәдениет және спорт министрі, ал Бен Меир – Сыртқы істер министрінің орынбасары. Фракция өзінің «Гешер» атауын NRP-дегі «жастар» фракциясынан алды. Фракция ұзаққа созылмады, өйткені екеуі 12 маусымда NRP-ге қайта оралды. Кейін Бен Меир NRP-ден қайта шығып, сол қанатты діни партия Meimad-тың негізін қалаушылардың бірі болды, ал Хаммер NRP басшысы болды. Партияның ерекшелігі – 1992 жылға дейін Израильдің барлық үкіметтеріне қатысқандығы. Осы кезеңде ол негізінен діни мәселелерге қызығушылық танытқан және Израиль халқының сол-оң бөлінісіне бейтарап орталық партия болды. Израильдің Еңбек партиясы мен NRP арасындағы ұзақ жылға созылған ынтымақтастық кейде «Тарихи Лига» (הברית ההיסטורית) деп аталады.

Бөлу

2005 жылғы 14 ақпанда Эйтам үкіметтен орталық шешіміне қайшы келіп кеткені үшін NRP-нің ішкі сотынан партия төрағалығынан шеттетілді. Бұл шешімге ашуланған Эйтам мен Ицхак Леви 23 ақпанда NRP-ден ресми түрде бөлініп, Жаңа ұлттық діни сионистік партиясын (қазір Ahi деп аталады) құрғанын жариялады. Жаңа партия Моледет және Ткума партияларының одағы – Ұлттық одақтың құрамына кірді. Сол кезде Ұлттық одақтың құрамында Ресейдің зайырлы "Исраэль Бейтейну" партиясы да болды, бірақ олар 2006 жылғы сайлауда жеке қатысуды жөн көрді.

Ұлттық одақпен одақтасу

Олардың әлсіреуіне байланысты, NRP ақырында 2006 жылғы сайлауға Ұлттық одақпен бірлескен тізімде қатысуға шешім қабылдады, оның тізімінде Этам мен Леви болды. Бірлескен тізім Ұлттық одақ – NRP (Ивритше: האיחוד הלאומי מפדל, HaIhud HaLeumi – Mafdal) деген атпен өтті және тоғыз орын жеңіп алды, оның ішінде NRP үш орынға ие болды. 2008 жылдың 3 қарашасында партия Ұлттық одақ, Ткума және Моледетпен бірігу туралы хабарлады, нәтижесінде жаңа оңшыл партия құрылды, кейіннен «Еврей үйі» деп аталды. Зевулун Орлев бұл «сионистік діни лагердің бірігуі» болады деді. Кез келген адам өтініш білдіре алады. Қазіргі Кнессет депутаттарына ешқандай артықшылық жоқ. 18 қарашада NRP мүшелері партияны таратуға және NRP мен Ұлттық одақтың көптеген фракцияларының бірігуінен құрылған жаңа оңшыл партияға қосылуға дауыс берді.

Негізгі қағидалар

NRP – сионистік партия болды және Израильдің «еврей демократиялық мемлекеті» екенін мәлімдеді. Партияның негізгі мақсаттары Израиль мемлекетінің дамуына барынша үлес қосу, оның сипатын еврейлікпен байыту, сондай-ақ Израильді қорғау және қауіпсіздігін сақтау үшін күресу болды. «Израильдің Торасы бойынша Израиль халқы үшін Израиль жері» деген түйінді сенім NRP-ны Израиль жерінің қауіпсіздігі мен тұтастығын нығайту үшін бар күшін салуға міндеттейді. NRP «үкімет ішінде» саясатқа ықпал етуге ұмтылады, осылайша Эрец Израильді қорғауды жалғастырады. Ках партиясынан өзгеше, NRP яһуди заңдарымен басқарылатын теократиялық Мединат Халаха (Халах мемлекеті) идеясын қолдамады. Бұл идеяны Мейр Кахане ұсынған. Партия Израиль халқының жағдайын жақсартумен қатар, Израильдің демократиялық тәртібін сақтауды көздеді. Ол еврейлерді үлгілі мінез-құлықтарымен және басқа израильдіктерге иудаизмді үйрету арқылы жақсы болуға шақырып, өрнек көрсетуге ұмтылды. NRP көптеген харедилердің үш жылдық міндетті әскери қызметке қатысуын талап етеді. NRP ұлттық бірлікті қадір тұтады және Израиль қоғамының әртүрлі топтары арасында байланыс құруға уәде берді: діндарлар мен зайырлылар, сефардтар мен ашкеназдар, оңшылдар мен солшылдар, ескі тұрғындар мен жаңа көшіп келгендер – біз бәріміз бір халықпыз. NRP ұлттық бірлік, көшіп келгендерді қабылдау және халықтың барлық топтарын біріктіру үшін жұмыс істейді. Ешқандай жеккөрушілік пен мәжбүрлеусіз, мейірімділікпен, жайдарылықпен және күлімдеумен. Олар осы қағиданы Ахават Исраэль (אהבת ישראל, «Израильге деген махаббат») деп атады. Партия көптеген ұлттық діни мектептердің (חינוך ממלכתי דתי) демеушісі болды, онда иудаизм және математика, ағылшын тілі, әдебиет, физика, биология сияқты жалпы білім беру пәндері оқытылады. Бұрынғы IDF офицерлері мен командирлерін даярлайтын кейбір әскери дайындық мектептерін демеушілік етті. Ұлттық діни мектептерді қаржыландырудан және демеушілік етуден басқа, тек Тораны оқытуға арналған ешивалар мен бейт-мидраштарды да қолдады. Сонымен қатар, Рав Иегуда Амиталь әзірлеген, діни сарбаздардың жауынгерлік қызметін Тораны оқумен үйлестіретін ешивот хесдер идеясын жүзеге асырды. Хесдер бағдарламасы әдетте бес жылға созады. NRP Израильде Тораны белсенді түрде насихаттайды және сионистік раввиндерді даярлайтын оқу орындары, сионистік коллельдер, ешивот гевохот, хесдер ешивалары, ешива жоғары мектептері және тағы да басқа ұлттық діни институттарды нығайтады. NRP сионистік раввиндерді ешиваларда мұғалімдер ретінде және қалалар мен аудандардағы рухани көшбасшылар ретінде белсенді рөл атқаруға шақырады. Партия Израиль жерінің қасиетті екенін және Құдайдың Ыбырайымға, содан кейін Ысқақ пен Яғұпқа берген уәдесіне сәйкес яһудилерге тиесілі екенін сендіреді. Олар Израиль жерін қоныстандырып, оны дамытудың Құдайдың еркі екеніне сенеді. Бұл қағида Батыс жағалаудағы және Израиль-Палестина қақтығысына қатысты NRP саясатына зор әсер етеді.

Дін және мемлекет

NRP саясаты бойынша Израиль өзінің ерекше еврейлік сипатын сақтап, иудаизмге адалдығын сақтауы керек еді. Партия жеке мәртебелік мәселелерді (неке, ажырасу және жерлеу сияқты) Израиль раввиндарының (немесе яһуди емес азаматтар үшін басқа діни қызметкерлердің) қарауында қалдыру керек деп мәлімдеді. NRP еврей мемлекетінің еврей дініне құрмет көрсетуінің белгісі – демалыс күнін сақтау және мекемелер мен ұйымдарда (ИЗД, қоғамдық көлік, Израиль полициясы және үкіметтік компаниялар сияқты) кошер тағамдарын ұсыну екенін айтты. Партия Израильдегі басқа православиелік саяси партиялармен бірге Израиль заңдарына енгізілгені жөн деп санады, яғни Қайта оралу заңы бойынша Израильге көшіп келгісі келетін иудаизмге өткендер тек қатаң православиелік үлгіде өткен конверсияны қабылдаған жағдайда ғана қабылдануы керек. Бұл мәселе даулы болды, себебі кейбір зайырлы адамдар мұның Израильдің әлемдік, әсіресе американдық яһудилермен байланысын әлсіретеді деп санайды. (Толық ақпарат алу үшін «Кім яһуди?» деген сұраққа қараңыз.) Израильде иудаизмге өту мәселесінде NRP зайырлы жақтағылармен бірге болды және хареди партияларының, әсіресе Шастың көзқарастарына қарсы тұрды. Партия Израиль Бас Раббинатының Неман комитетінің (ועדת נאמן) ұсыныстарын орындап, дінін өзгерткісі келетін азаматтар үшін рәсімдерді жеңілдетуі керек екенін жақтады. Сонымен қатар, Израильдің жеке куәлігіне ұлттық белгіні (לאום "Leom") қайтару қажеттігін айтты. Екі мәселе де еврей заңы бойынша яһуди емес деп есептелетін ресейлік иммигранттарға қатысты қоғамдық пікірталастармен байланысты. Ешива студенттерін әскери қызметке алу мәселесі партияның риторикасындағы сезімтал тақырып болды. Тарихи тұрғыдан алғанда, NRP ешива студенттеріне әскери қызметтен босатылуға мүмкіндік беретін ережелерді қабылдады және ұзақ жылдар бойы осы позицияны қолдады. Партия орталыққа қарай жылжығанда және мұндай студенттердің саны күрт өскенде, олардың көптегенінің студент емес екені туралы айыптаулар туды, бұл партияның идеологиясымен және жақтастарымен қайшылыққа әкелді. 2000 жылдары NRP Израиль армиясындағы қызметті мицва және моральдық міндет деп мәлімдеді және IDF-тің элиталық коммандос және жауынгерлік бөлімшелерінде олардың «үздік жастары қызмет етеді» деп баса айтты.

Әлеуметтік мәселелер және әл-ауқат

ҰРП қандай да бір экономикалық идеологияны (мысалы, марксизм немесе капитализм) ұстанбады. Дегенмен, партия Израиль қоғамы мен Израиль мемлекетінің Тораның 613 мицвасынан туындаған кедейлер мен мұқтаждарды қолдауы керек деп санды. Осы мәселеде партияның ең танымал өкілі Зевулун Орлев болды (ол Еңбек және әлеуметтік қамсыздандыру министрі қызметін атқарды). Алайда, бұл мәселе партияның басымдықтарында немесе риторикасында кеңінен талқыланбады.

Сын

Кейбір сыншылар NRP Батыс жағалаудағы Израильдік елді мекендерге тым көп назар бөлді, ал білім беру, әлеуметтік жауапкершілік және "Ахават Исраэль" ("Израильді сүю", яғни басқа еврейлерге деген сүйіспеншілік) сияқты басқа мәселелерді назардан тыс қалдырды деді. Солшыл сыншылар партияның елді мекендерді сақтап қалудағы жатақтығы "бейбітшілікке кедергі" екенін алға тартса, оңшыл сыншылар NRP Израиль үкіметін палестиналық терроризмге қарсы күш қолдануға жеткілікті қысым жасаған жоқ деді. Шас және Агудат Исраэль сияқты діни партиялардың өкілдері NRP-ні Шинуи сияқты дінсіз партиямен коалиция құрғаны үшін (оны көбінесе "дінге қарсы" деп сипаттайды) және Израильдің еврейлік мінезін сақтау үшін жеткілікті шаралар қабылдамағаны үшін сынады; мысалы, партия бұрынғы Ішкі істер министрі Авраам Пораздың Пасха мерекесінде нан сатуға тыйым салуды күшпен жүзеге асырмау шешіміне қарсылық білдірмеді немесе наразылық танытпады (ортодоксалдік яһудилік бойынша Пасхада нан ішуге тыйым салынған).

Қолдаушылар

NRP-ді қолдаушылар негізінен сионистер, олар ортодоксал яһудилер, кейбір жағынан заманауи ортодоксал. Қайда қарасаң да, оларды көресің. Бастарына тоқылған киппа киетін ұлттық діни қауымның мүшелері. Академияда, экономикалық өмірде, білім беру жүйесінде, жоғары технологияда, медицинада, соттарда, Израиль қорғаныс күштерінде, тіпті бұқаралық ақпарат құралдарында да. Олардың әрқайсысы күнделікті істерінде "кидуш ХаШем" (Құдай есімін қастерлеу) жасап, дінін дәріптейді. Ер діни сионистерді түрлі-түсті, қолмен тоқылған кипаларынан (כיפה, yarmulka немесе "бас киімі") тануға болады, сондықтан оларды "Тоқылған киппалар" (הכיפות הסרוגות, Ha Kippot Ha Srugot) деп лақаптайды.