Кіріспе
Материалдың үлкен қатты денесінен бөлінген бөлшектер
Шалқыма – материалдың үлкен қатты денесінен бөлінген бөлшектер. Ол әртүрлі механизмдер арқылы туындауы мүмкін, соның ішінде снарядтың соққысы, коррозия, ауа райының әсері, кавитация немесе артық домалақ қысымы (мысалы, шарлы подшипникте). Шалқыма және шалқымалану процестерінің екеуі де беткі қабаттың бұзылуын, яғни шалқыманың түсіп қалған бөліктерге айналуын сипаттайды. Бөлшек физиктері шалқыма, шалқымалану және шалқымалану терминдерін қабылдады; нейтронды шашырату құралдарында нейтрондар уран (немесе басқа) нысананы атомдар ағынымен бомбалау арқылы жасалады. Нысанадан шығарылатын нейтрондар "шалқыма" деп аталады.
Механикалық бөлшектеп бөлу
Механикалық қабыршақтану жоғары кернеулік контактілік нүктелерде, мысалы, шарлы подшипниктерде кездеседі. Қабыршақтану бранлингке қарағанда жиірек болады, себебі максималды серпімді кернеу бетте емес, одан сәл төменде туындайды, нәтижесінде қабыршақ бөлінеді. Механикалық қабыршақтанудың ең қарапайым түрі – пластинаға соққы беру, онда екі қысым толқыны пластиналардың бос беттерінен кері шағылысып, кейін бір пластинаның ішінде жоғары созу кернеуі аймағын құру үшін өзара әрекеттеседі. Қабыршақтану кавитация салдарынан да пайда болуы мүмкін, онда сұйықтықтар локальді төмен қысымға түсіп, булы көпіршіктердің пайда болуына себеп болады, әдетте сорғыларда, су турбиналарында, кеме қанаттарында және кейбір жағдайларда құбырларда. Мұндай көпіршіктер жарылғанда, жергілікті жоғары қысым жақын жердегі беттерде қабыршақтануға әкелуі мүмкін.
Танкіге қарсы соғыс
Танкіге қарсы күресте механикалық кернеуден туындаған жарылу – жоғары жарылғыш күшті бас (HESH) танкіге қарсы оқ-дәрілерінің және көптеген басқа да оқ-дәрілерінің күтілетін әсері, олар мақсаттың бронясын тесіп өтуге жеткілікті қуатты болмауы мүмкін. Пластик жарылғыш заттан құралған немесе оны қамтитын салыстырмалы түрде жұмсақ оқ-дәрі, танктер мен басқа да бронетранспорттық құралдардың (БТК) бронялық қаптамасына жабысып, жарылады, бронь арқылы қысым толқыны ретінде жүретін соққы толқынын тудырады және бос беттен керілу толқыны ретінде шағылысады, металлдың ішкі бетінде жарылуға (керілу күші/деформациядан жарылуға) себеп болады. Нәтижесінде пайда болатын жарықшалар экипаж мен жабдыққа қауіпті, көлік құралының және/немесе оның экипажының ішінара немесе толықтай істен шығуына әкелуі мүмкін. Көптеген БТК-лар броняларын қорғау үшін ішкі жарықша тоқтағыштарымен жабдықталған. Егер кинетикалық энергияны өткізгіш броньды жеңе алса, ол әдетте мақсаттың ішінде де жарықшалардың пайда болуына себеп болады, бұл көлік пен оның экипажын жоюға немесе істен шығаруға көмектеседі. Танкіге қарсы қарудың жарылуға емес, жарықшаларға қастап жасалған алғашқы мысалы – wz. 35 танкіге қарсы мылтығы.
Механикалық ауа райының әсерінен пайда болған жарылу
Қабыршақтану – тау жыныстарындағы тозудың кең таралған механизмі. Ол тау жынысының бетінде, бет астындағы күшті серпімдік кернеулердің әсерінен пайда болады. Бұл механикалық тозу түрі қату мен еру, қысымның азаюы, жылулық кеңею мен тарылу, немесе тұздың шөгуінен туындауы мүмкін.
Жүк түсіру
Ауыстыру – артық жүктемені жою нәтижесінде қысымның төмендеуі. Қысым күрт төмендеген кезде тау жынысының жылдам кеңеюі беткі қабаттағы жоғары кернеуге және қабыршақтануға әкеледі.
Мұз қатып тоңазытқышты ауа райы
Мұздың қату-еруі тау жыныстарындағы жарықтардың ішіндегі ылғалдың қатуынан туындайды. Қатып қалғанда оның көлемі ұлғаяды, бұл сыртқы беттегі жарықтардың қабыршақтануына себеп болатын күшті күштерді жасайды. Бұл цикл қайталаған сайын сыртқы бет қайта-қайта қабыршақталып, тозуға алып келеді. Құрылыс материалдары ретінде қолданылатын кейбір тас және қасбеттер бетінде ылғалды сіңіреді. Егер олар суыққа ұшыраса, судың кеңеюі салдарынан беті қабыршақтануы мүмкін. Бұл эффект терракота беттерінде де (жабынталған болса да) байқалады, егер су шеттерінен еніп кіре алса.
Қабық алу
Экфолиация (немесе пияз қабығы тәрізді ыдырау) – тау жынысының беткі қабаттарының температурасы циклды түрде жоғалып-төмендеуі салдарынан қабыршақтардың біртіндеп түсіп кетуі. Тау жыныстары жылуды жақсы өткізбейді, сондықтан олар күшті қызуға ұшырағанда, ең сыртқы қабаты астындағы жыныстан гөрі әлдеқайда ыстыққа дейін қызады, бұл әртүрлі жылулық кеңеюге алып келеді. Осы кеңеюдің айырмашылығы беткі қабатта серпілу стресін тудырады, ол өз кезегінде қабыршақтануға себеп болады. Орман өрттері сияқты күрт температура өзгерісі де тау жынысының қабыршақтануына әкелуі мүмкін. Осы ыдырау механизмі тау жынысының сыртқы бетінің жұқа сынықтарға, қабаттарға немесе қабыршақтарға айналуына себеп болады, сондықтан бұл құбылыс экфолиация немесе пияз қабығы тәрізді ыдырау деп аталады.
Тұздың шашырауы
Тұздың қабыршақтануы – кірпіш, табиғи тас, плитка және бетон сияқты кезекті құрылыс материалдарында кездесетін ерекше бір ауа райының түрі. Еріген тұз су арқылы материалдың ішінде тасымалданады және су буланып кеткенде бетке жақын кристалданады. Тұз кристалдары кеңейгенде, бұл материалдың бетінен қабыршақтардың ажыралуына себеп болатын серпілу кернеуін тудырады. Кейбір инженерлер кезекті құрылыс материалдарын гидрофобты (суды тебілетін) және еріген тұздарды судан шалқақтатып ұстайтын тереңдеуге енетін сіңіретін герметиктермен өңдеу арқылы тұздың қабыршақтануынан қорғауға болады деп санайды. Дегенмен, кез келген жабынның негізбен тыныс ала білу қабілеті (судың ішке енуін болдырмай, іштен будың шығуына мүмкіндік беру қабілеті) тұрғысынан үйлесімді екенін қамтамасыз ету үшін, немесе басқа да ауыр проблемалардың туындауы мүмкін екенін ескеру үшін үлкен сақтықпен және сарапшы кеңесімен жүргізу қажет. Шаңғылар ғимараттардың басқа бөліктеріне қарағанда қабыршақтану зақымдалуына көбірек бейім, себебі олар сыртқы факторларға көбірек ұшырайды.
Тотығу
Тотығу кезінде қабыршақтану, заттың (металл немесе бетон) тотығу реакциясы дами келе тотығу өнімдерінің ұсақ бөлшектерін түсіруімен жүзеге асады. Бұл тотығу өнімдері ерімейтін немесе өткізбейтін болғанымен, пассивацияда болатындай, одан әрі тотығуға тосқауыл болатын бастапқы материалдың бетіне жабыспайды. Спалляция реакция барысында көлемнің үлкен өзгерісінен туындайды. Актинид металдарының (әсіресе, кейбір оқ-дәрілерде қолданылатын қысқартылған уран) жағдайында материал ауаға ұшырағанда күшті кеңейеді, нәтижесінде тотыққан тотықсыздану қабаты беттен зорлықпен шығарылады. Металл уранның баяу тотығуынан пайда болған тығын кейде қабыршақтанған пиязға ұқсайды. Дегенмен, негізгі қауіп – актинид металдарының пирофорлық қасиеттерінен туындайды, олардың белгілі бір беттік ауданы жоғары болғанда өздігінен тұтана алады. Бұл қасиет, сондай-ақ осы элементтердің туа біткен уыттылығы және (кейбіреулерінде аз дәрежеде) радиоактивтілігі, оларды ауада металл түрінде қолдануды қауіпті етеді. Сондықтан оларды көбінесе инерттік атмосферада (азот немесе аргон) анаэробты қолғап қорабының ішінде қолданады.
Қатты бетонның бөлінуі
Бетонның қабыршақтануына екі себеп бар: жылдам қыздырудан туындайтын жылулық деформация және судың алынуынан пайда болатын ішкі қысым. Суды шығару кезінде әртүрлі қыздыру жылдамдықтарының жылулық кернеулерге және ішкі қысымға тигізетін әсерін болжау өнеркәсіп және басқа бетон конструкциялар үшін аса маңызды. Отқа төзімді бетонның жарылыс тәрізді қабыршақтануы ауыр проблемаларға алып келуі мүмкін. Егер жарылыс тәрізді қабыршақтану орын алса, 1–10 кг салмақтағы нысандар бірнеше метрге зор күшпен лақтырылуы мүмкін, бұл қауіпсіздік мәселесін тудырады және отқа төзімді конструкцияны қолдануға жарамсыз етеді. Осының салдарынан жөндеу жұмыстары қажет болады, бұл өнеркәсіпке елеулі шығын келтіреді.