Кіріспе

Анота (/ə/'/n//æ//t//oʊ/ немесе /ə/'/n//ɑː//t//oʊ/) – Американың тропикалық аймақтарында өсетін ахиот ағашының (Bixa orellana) тұқымдарынан алынған қызыл-қызғылт түсті дәмдеуіш және тағамдық бояу. Көбінесе тағамға сарыдан қызыл-қызғылт түс беру үшін қолданылады, сондай-ақ оның хош иісі мен дәмі үшін де пайдаланылады. Оның иісі "біршама бұрышты, мұскат жаңғағының иісімен" және дәмі "шамалы жаңғақты, тәтті және бұрышты" деп сипатталады. Анотаның түсі тұқымның қызғылт балауыз қаптамасындағы түрлі каротиноидты пигменттерден, негізінен биксин мен норбиксиннен пайда болады. Дәмдеуіш әдетте тұқымды ұнтақ немесе паста күйінде дайындалады. Тұқымнан ыстық су, май немесе қуырылған маймен бояу және дәмді заттарды сығып алып, тағамға қосу арқылы да ұқсас нәтижеге қол жеткізуге болады. Анота және оның сығындылары қазір қолөнер немесе өнеркәсіптік деңгейде көптеген өңделген тағам өнімдерінде бояу ретінде кеңінен қолданылады, мысалы, ірімшік, сүт өнімдері, май және маргарин, құймақ, торт және басқа да нан-пынар, картоп, снэктер, таңғы астықтар, ысталған балық, шұжық және тағы да басқалар. Бұл жағдайларда анота синтетикалық тағамдық бояуларға табиғи балама болып табылады, бірақ оның кейбір жағдайларда тағамдық аллергияға байланысты екендігі анықталды. Бұл бастапқыда тағамдық қоспа ретінде емес, ырым-жырымдар мен декоративтік дене бояуы (әлі де Бразилияның көптеген тайпаларында, мысалы, Вари тайпасында маңызды дәстүр), күннен қорғау және жәндіктерден қорғау, сондай-ақ медициналық мақсаттар үшін қолданылған. 16-шы ғасырда Мексика қолжазбаларын салу үшін де қолданылған. Эквадордың Цачила тайпасының еркектері анота тұқымын ұнтақтап шаштарын қызғылт сары түске бояуымен ерекшеленеді. Олар осылай ғасырлар бойы жасап келеді деп есептеледі. Анота Латын Америкасы, Кариб аймағы, Филиппин және испан және португалдық отарлаушылардың 16-шы ғасырда әкелген басқа елдердің әртүрлі ас-суларында бояу және дәмдеуіш ретінде дәстүрлі түрде қолданылып келеді.

Дәстүрлі асхана

Анатто тұқымын, көбінесе басқа тұқымдармен немесе дәмдеуіштермен араластырып, паста немесе ұнтақ түрінде, әсіресе Латын Америка, Ямайка, Белиз, Чаморро, Вьетнам және Филиппин асханаларында тағамдық мақсатта қолданылады. Мексика және Белиз асханаларында рекадо рохо дәмдеуішін дайындау үшін пайдаланылады. Венесуэлада анатто халлака, хуэвос перикос және басқа да дәстүрлі тағамдарды жасауға қолданылады. Пуэрто-Рикода оны көбінесе майда немесе дәмдеуіштер мен шөптермен бірге қайнатып, сазон жасауға немесе пастель, арроз кон гандуль және басқа да тағамдарға, оның негізгі құрамына кіретін, қолданылады. Анатто пастасы Мексикада танымал, баяу пісірілген шошқа етінен дайындалатын кочинита пибильдің маңызды бөлігі болып табылады. Сонымен қатар, Мексиканың Чиапас штатындағы таскалате сусындасының да негізгі құрауышы. Филиппинде пансит соусына қолданылады. Гуамда анатто, пияз, сарымсақ, сары май және басқа дәмдеуіштермен дәмделген күріш тағамдарын дайындау үшін қолданылады.

Өнеркәсіптік тағамдық бояу

Анато көбінесе көптеген өнеркәсіптік және жартылай өнеркәсіптік тағамдарға сары немесе қызғылт сары түс беру үшін қолданылады, оның ішінде ірімшік, балмұздақ, нан өнімдері, десерттер, жеміс толықтырғыштары, йогурт, май, майлар, маргарин, өңделген ірімшік және майға негізделген өнімдер. АҚШ-та анато экстракты "сертификаттаудан босатылған" түс қоспасы ретінде тізімделеді және бұл табиғи бояу деп есептеледі. Анатомен боялған тағамдардың құрамында "анатомен боялған" немесе "анато түсі" деп көрсетілуі мүмкін. Еуропалық Одақта ол E160b нөмірімен белгіленеді.

Химиялық құрамы

Сарыдан қызғылт сарыға дейінгі түс биксин және норбиксин химиялық қосылыстары арқылы пайда болады, олар каротиноидтар класына жатады. Шикі экстракттағы майда еритін түс биксин деп аталады, оны суда еритін норбиксинге айналдыруға болады. Аннаттоның осы екі еритін қасиеті каротиноидтар үшін сирек кездеседі. Тұқымдарда 4,5–5,5% пигмент бар, оның 70–80% биксиннен тұрады. Аннатто түсінде норбиксин мөлшері көп болса, түсі сарырақ болады; биксин деңгейі жоғары болса, түсі қызғылт сарыға жақын болады.

Қауіпсіздік

Анатоның дәмдеуіштері мен бояғыштары тамақ мөлшерінде қолданғанда көптеген адамдар үшін қауіпсіз, бірақ сезімтал адамдарда аллергиялық реакцияларды тудыруы мүмкін. 1978 жылы жасалған бір зерттеуде, созылмалы бөртпе немесе ангиоэдемамен ауыратын 61 науқастың 56-сына жойылған диета кезінде анато экстрактымен ауыз арқылы сынақ жасалды. Доза майдың мөлшерімен теңестірілді. Науқастардың 26 пайызы осы бояуға қабылдағаннан кейін 4 сағаттан соң реакция берді, бұл амарант (9%), тартразин (11%), күн бату сары FCF (17%), аллура қызыл AC (16%), понсо 4R (15%), эритрозин (12%) және жарық көк FCF (14%) сияқты синтетикалық бояуларға қарағанда нашарлау болды. Анато тағамға байланысты аллергиялық реакциялардың 90% - дан астамына себепші болатын "Үлкен сегіз" заттардың қатарына кірмейді. АҚШ-тың FDA және Небраска университетінің Тамақ аллергиясын зерттеу және ресурстар бағдарламасының (FARRP) сарапшылары анатоны негізгі тағам аллергендерінің тізіміне қоспайды.