Кіріспе
Интернет-кафе, сондай-ақ киберкафе деп те аталатын, бұл интернетке жоғары жылдамдықпен қол жеткізуге мүмкіндік беретін компьютерлерді пайдалануды ақы төлеу арқылы ұсынатын кафе (немесе дүкен, немесе интернетке қолжетімділікпен толық қамтамасыз етілген бизнес). Ақы әдетте минут немесе сағаттың бір бөлігі бойынша есептеледі. Интернет-кафеде көбінесе жеңіл тағамдар немесе телефон жөндеу сияқты қосымша қызметтер де ұсынылады. Интернет-кафелер көбінесе дүкендердің немесе басқа да мекемелердің ішінде орналасады. Олар бүкіл әлемде кездеседі, көптеген адамдар саяхат кезінде отбасы мен достарымен байланыс үшін веб-пошта мен жедел хабар алмасу қызметтерін пайдалану үшін оларды қолданады. Саяхатшылардан басқа, көптеген дамып келе жатқан елдерде интернет-кафелер азаматтар үшін интернетке қол жеткізудің негізгі түрі болып табылады, себебі жабдықтар мен/немесе бағдарламалық құралдарға жеке меншік құруға қарағанда ортақ пайдалану моделі арзан. Интернет-кафе – дәстүрлі кафелердің табиғи эволюциясы. Интернетке қол жеткізудің артуымен көптеген пабтар, барлар мен кафелер терминалдарды және кейіннен Wi-Fi аймақтарын қосып, интернет-кафе мен қалыпты кафелер арасындағы шекараны жойды.
An Internet café, also known as a cybercafé, is a café (or a convenience store or a fully dedicated Internet access business) that provides the use of computers with high bandwidth Internet access on the payment of a fee. Usage is generally charged by the minute or part of hour. An Internet café will generally also offer refreshments or other services such as phone repair. Internet cafés are often hosted within a shop or other establishment. They are located worldwide, and many people use them when traveling to access webmail and instant messaging services to keep in touch with family and friends. Apart from travelers, in many developing countries Internet cafés are the primary form of Internet access for citizens as a shared access model is more affordable than personal ownership of equipment and/or software. Internet cafés are a natural evolution of the traditional café. As Internet access rose many pubs, bars, and cafés added terminals and eventually Wi Fi hotspots, eroding the distinction between the Internet café and normal cafés.
Интернетке дейінгі онлайн-кафелер
Интернет желілеріне қоғамдық қолжетімділіктің алғашқы тарихы көбінесе жазылмаған және құжатталмаған. Көптеген тәжірибелер интернет-кафелердің алғашқы үлгілері деп есептелуі мүмкін. 1988 жылдың наурыз айында Оңтүстік Кореяның Сеул қаласындағы Хонгкик университетінің жанында Ан Сан Су (Хонгкик университетінің профессоры) және Кум Ну Ри (Kookmin университетінің профессоры) «Электрондық кафе» ашты. Телефон желілері арқылы онлайн-қызметтер желілеріне қосылған екі 16 биттік компьютер болды. Кафе онлайн және офлайн қызметтерді байланыстыратын орын ретінде қызмет етті, онда офлайн кездесулер де ұйымдастырылды. 1991 жылдың шілдесінде Уэйн Грегори АҚШ-тың Сан-Франциско қаласында SFnet Coffeehouse Network желісін ашты. Грегори Сан-Франциско шығанағындағы кофеханаларға монетамен жұмыс істейтін компьютер терминалдары орнатты. Терминалдар 32 желілік хабарландыру тақтасы жүйесіне қосылып, FIDOnet поштасы және 1992 жылы Интернет поштасы сияқты электрондық қызметтер ұсынды.
Интернет-кафелер
Толық интернетке қолжетімді кафе (және Cybercafé атауы) тұжырымдамасын 1994 жылдың басында Иван Поуп ойлап тапты. Лондондағы Қазіргі заманғы өнер институтында (ICA) өнер аптасы аясында интернет-шараны әзірлеуге тапсырыс алған және SFnet терминалына негізделген кафелерден шабыттанған Поуп, интернетке қолжетімді кафе тұжырымдамасын баяндайтын ұсыныс жазды. Бұл шара "Сыбайлас және тастап кетілген: виртуалды әлемдегі дене" деп аталды. 12-13 наурыз күндері ICA театрында Поуп бірнеше Apple Mac компьютерін кафе стиліндегі үстелдерге, қолжетімді қызметтердің тізімімен бірге орналастырып, Cybercafé ұйымдастырды. 1994 жылдың маусым айында Канаданың алғашқы интернет-кафесі – The Binary Cafe Торонто қаласында ашылды. ICA шарасынан шабыт алып, сондай-ақ сол ғимараттағы EasyNet интернет-провайдер стартапымен байланысты Cyberia атты коммерциялық интернет-кафе 1994 жылдың 1 қыркүйегінде Лондонда ашылды. Алғашқы қоғамдық, коммерциялық американдық интернет-кафе 1994 жылдың тамызында Джефф Андерсон мен Алан Вайнкранц Даллас қаласындағы Инфомартта ашты. 1994 жылы Финляндияның Хельсинки қаласында CompuCafé атты бар ашылды, онда интернетке қолжетімділікпен қатар роботтандырылған сыра сатушы да болды. 1995 жылдың қаңтарында Кембридждегі CB1 кафесі интернетке қосылды. Бұл Ұлыбританиядағы ең ұзақ жұмыс істеген интернет-кафе болды және 2015 жылы жабылды. Пьер Хеммер 1995 жылдың 27 маусымында француз тілінде сөйлейтін Швейцарияда Scottish Bar ашты. 1995 жылдың маусым айында Нью-Йорк қаласының Ист-Виллидж ауданында үш интернет-кафе ашылды: Артур Перли ашқан Internet Cafe, @Cafe және Heroic Sandwich. 1996 жылы Аляска штатының Анкоридж қаласының орталық бөлігінде Surf City интернет-кафесі ашылды. 2010 жылдардың басынан бастап смартфондардың танымалдылығының артуы, жақсартылған аппараттық жабдықтары мен жылдам интернет байланысы (LTE және 5G NR) интернет-кафелерге елеулі экономикалық әсер етті. Оңтүстік Кореяда интернет-кафелердің саны 2010 жылғы 19 мыңнан 2012 жылы 15 800-ге дейін 17 пайызға төмендеді, ал дамып келе жатқан елдердегі интернет-кафелер өсуде қиындықтарға тап болды. Қытайда 2011 жылғы үкіметтік есепте соңғы алты жылда 130 мың интернет-кафе жабылып, олардың саны 144 мыңға дейін азайғаны көрсетілді. Бір сарапшының пікірінше, 2012 жылы бұл көрсеткіш 136 мыңға жеткен. 2021 жылға қарай Оңтүстік Кореяда интернет-кафелер онлайн ойындар үшін әлі де жұмыс істеп тұр.
Сипаттамалары
Интернет-кафелердің көпшілігі жеке кәсіпорындар болғанымен, олардың көптегені «цифрлық теңсіздікті» азайтуға көмектесу мақсатымен ашылған, үйінде компьютер жоқ адамдарға компьютерлік мүмкіндіктер мен оқыту ұсынады. Интернет-киоскілер де бар, олар кітапханалар, әуежайлар сияқты қоғамдық орындарда орналасқан, кейде тұрған күйде қысқа мерзімге ғана қолдануға арналған. Көптеген қонақ үйлер, демалыс орындары және круиздік кемелер қонақтарына ыңғайлы болу үшін интернетке қол жеткізуді ұсынады. Бұл түрлі нысандарда болуы мүмкін, мысалы, бөлмеде сымсыз интернетке қол жеткізу, немесе бөлмедегі теледидар экранында веб-браузерді пайдалану (мұндай жағдайда қонақ үй әдетте қонаққа төсектен пайдалануына мүмкіндік беру үшін сымсыз пернетақта ұсынады), немесе қонақтардың лоббиде немесе бизнес-орталықта пайдалана алатын компьютерлер. Телефон қызметі сияқты, АҚШ-та көптеген орташа бағалы қонақ үйлер тіркелген қонақтарға лоббидегі компьютерден интернетке қол жеткізуді қосымша төлемсіз ұсынады, ал жоғары деңгейлі қонақ үйлер «бизнес-орталықтағы» компьютерді пайдалану үшін ақы алуы мүмкін. Солтүстік Америкада көлікпен саяхаттайтындар үшін көптеген жүк көліктері аялдамаларында интернет-киоскілер бар, олардың құны әдетте минутына 20 цент шамасында. Интернет-кафелер орналасқан жеріне, негізгі клиенттеріне және кейде меншік иелерінің әлеуметтік мақсаттарына байланысты әртүрлі стильде болады. Бастапқыда олар интернеттің «әсерлі» құбылыс ретіндегі бейнесін қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Интернет-кафе бизнес-моделінің бір түрі – LAN ойын орталықтары, көп ойыншылы ойындарға арналған. Бұл кафелерде LAN желісіне қосылған бірнеше компьютерлік станциялар бар. Қосылған компьютерлер ойынға арналған, танымал көп ойыншылы ойындарды қолдайтын арнайы жиналған. Бұл видеоаркадалар мен аркадалық ойындарға деген қажеттілікті азайтады, олардың көптегені жабылып немесе интернет-кафелерге біріктірілуде. Көп ойыншылы ойындар үшін интернет-кафелерді пайдалану Үндістан, Қытай, Тайвань, Гонконг, Оңтүстік Корея және Филиппин сияқты Азияның кейбір аймақтарында ерекше танымал. Кейбір елдерде LAN ойын орталықтарының барлығы интернетке қол жеткізуді ұсынатындықтан, «интернет-кафе» және «LAN ойын орталығы» терминдері бір-бірімен ауыстырылатын болды. Бұл ортақ қол жеткізу моделі жабдық пен/немесе бағдарламалық жасақтаманы жекеменшілікке қарағанда арзанға түседі, әсіресе ойындар көбінесе жоғары деңгейлі және қымбат компьютерлерді қажет ететіндіктен. Азиядағы интернет-кафелерде ойын өте танымал, бұл көптеген кафелерге жоғары сұраныс пен тұрақты бизнес-модель құруға көмектесті. Алайда, бұл танымалдылықтың артуымен бірге жауапкершілік те артады. Нарық үлесі үшін бәсекелесу үшін интернет-кафелер бағаны төмендетіп, кірісті арттырудың басқа жолдарына көшті. Оларға тамақ, сусын, ойын карталары және телефон карталарын сату кіреді.
Құқықтық мәселелер
2003 жылы EasyInternetcafé желісі клиенттердің заңсыз жүктеп алынған музыканы өз CD-леріне жазу үшін CD-жазу қызметін пайдаланған кезде авторлық құқықты бұзу фактісі үшін жауапты деп танылды. 2005 жылы Италия сол жылдың шілдесінде қабылданған терроризмге қарсы заңнамаға байланысты Интернет-кафелер сияқты ұйымдардан Интернет, телефон немесе факс қызметтерін пайдаланатын клиенттердің паспорттарының фотокөшірмелерін жинауды міндеттеді. 2010 жылға қарай, АҚШ-тың кейбір аймақтарында "лотереялық орталық" деп аталатын Интернет-кафелердің бір түрі кеңінен таралды. Бұл орындар Интернет қолдану үшін төлем жасаған клиенттерге конкурсқа қатысу мүмкіндігін ұсынды. Лотереялық орталықтар жергілікті билік органдарының күшті бақылауына түсті, олар бұл орталықтардың заңсыз құмар ойынның бір түрі екенін мәлімдеді. Осы орындардың көптегені шенеуніктердің тінтеуіне ұшырады, ал бірқатар штаттар оларды тыйым салу туралы заңдар қабылдады. Еуропаның кейбір елдерінде де жалпыға қолжетімді терминалдардың саны азайып барады. Мұндай елдердің бірі – Германия. Бұл үрдістің себебі – күрделі реттеу, Интернетке қолжетімділіктің жоғары деңгейі, ноутбуктердің, планшеттердің және смартфондардың кеңінен қолданылуы, сондай-ақ сымсыз интернет желілерінің көп болуы. Германиядағы көптеген пабтар, барлар мен кафелер сымсыз интернет ұсынады, бірақ терминалдары жоқ, себебі терминал ұсынылмаса, Интернет-кафе ережелері қолданылмайды. Сонымен қатар, Германияда Интернет-кафелерді көп ойыншылы ойындар ойнау үшін пайдалану қиын, өйткені Интернет-кафе ережелерімен қатар, бастапқыда ойын автоматтары орталықтары үшін жасалған ережелердің екінші түрі де осы типтегі Интернет-кафелерге қолданылады. Мысалы, 18 жасқа толмаған адамдар мұндай Интернет-кафеге кіруге тыйым салынған, бірақ осы типтегі Интернет-кафелер үшін 18 жасқа дейінгі адамдар маңызды клиенттер тобы болып табылады.
Австралия
Netcafe 1995 жылғы 4 сәуірде Сент-Килдадағы Deluxe кафесінде ашылды, бұл Сиэтлдегі интернет-кафелердің танымалдылығынан туындады. Австралиядағы алғашқы интернет-кафе ретінде оның негізін қалаушылар Гавин Мюррей, Рита Ариго және Кристофер Бомонт болды. Лондонның Cyberia-сынан тікелей келген Кэтрин Фелпс оларға қосылды, сондай-ақ Standard Computers компаниясынан Адам Гуди және Австралияның алғашқы интернет-провайдері Australia Online-нан Майкл Бетюн де серіктес болды. 1995 жылы интернетке қол жеткізу стандартты аналогты телефон желісі арқылы 9600 Baud US Robotics модемі арқылы қамтамасыз етілді. Сонымен қатар, 1995 жылы Аделаидадағы Рундл көшесінде cafe.on.net ашылды, оған Internode компаниясының Саймон Хакетт қолдау көрсетті. Кафеге Джон Русиак негіз салды және ол Fast Ethernet қосылысымен ерекшеленді.
Бразилия
Бразилияда Monkey Paulista ұсынған бастапқы идея Оңтүстік Кореядағы интернет-кафелердің бизнес-моделіне негізделген, себебі бұл Бразилиядағы алғашқы үй ЛАН-ы болды; ол 1995 жылы қызметін бастаған Сан-Паулу қаласында ашылды. Компания 2010 жылы жабылды. Бірақ, бір аптадан кейін бюрократиялық кедергілерге байланысты Lan Game @ The House компаниясы ашылды, және қазір Бразилиядағы ең белсенді ЛАН-үйі болып табылады. Бүгінде ол елде жаңа технологияларды сынап көру және ойындар мен басқа да өнімдерді көрсету тәсілі ретінде қарастырылады.
Қытай
Қытай Халық Республикасының Мәдениет министрлігінің 2005 жылғы "Қытай интернет-кафе индустриясының зерттеуіне" сәйкес, Қытайдың материктік бөлігінде 110 000 интернет-кафе болған, оларда 1 000 000-нан астам қызметкер жұмыс істеген және Қытайдың ішкі жалпы өніміне 18 500 000 000 юань үлесін қосыпты. Интернет-кафеге келушілердің 70%-дан астамы 18 мен 30 жас аралығындағы адамдар. Олардың 90% -ы ерлер, 65% -ы үйленбеген, ал 54% -ы жоғары білімді. Келушілердің 70%-дан астамы компьютерлік ойындар ойнайды. Қытайдың интернет пайдаланушыларының 20% интернет-кафелерге барады.
Үндістан
Үндістанда саяхатшылар мен бизнесмендер пайдаланатын интернет-кафелер, кең таралған мобильді интернет пайдаланудың арқасында азайып барады. Құжаттар мен веб-беттерді басып шығару сияқты қосымша қызметтер де ұсынылады. Операторлар компьютерлік білімі жетілмеген азаматтарға кейбір мемлекеттік рәсімдерді жүзеге асыруға көмектеседі (бұл Үндістандағы электрондық үкіметтің бір бөлігі). Мобильді интернеттің төмен жылдамдығы және интернет-кафелер ұсынатын қызметтер олардың сақталуына көмектеседі. Үндістанда көптеген штаттарда интернет-кафе пайдаланушылары үшін жарамды мемлекеттік куәлік болуы міндетті. 2008 жылы Үндістанда 180 000 кибер-кафе болса, 2017 жылы олардың саны 50 000-ға дейін азайды, мұның басты себебі Ақпараттық технологиялар заңының ережелері, олар лицензиялау мәселелерін және басқа да шектеулерді тудырды.
Индонезия
APWKomitel (Қоғамдық Интернет Орталығының Қауымдастығы) мәліметтері бойынша, 2006 жылы Индонезияның қалаларында 5000 интернет-кафе болды. Олар компьютер, принтер, сканер жалға беру, оқыту, компьютерлік ойындар және компьютер немесе интернетке қол жеткізуі жоқ адамдарға интернетке қол жеткізу/жалға беру қызметтерін ұсынды. Веб-сайтта Индонезиядағы warnet/telecenter/gamecenter-лердің тізімі бар каталог та бар. Қалалық аймақтарда бұл орындарды әдетте warnet (немесе warung Internet) деп атайды, ал ауылдық аймақтарда – telecenter. Warnet/netcafe-тер көбінесе жеке меншікте болады, ал ауылдық жерлердегі telecenter-лер әдетте үкіметтік немесе донорлық қаражат есебінен қаржыландырылады. Индонезиядағы netcafe/warnet туралы ақпаратты «Даму үшін байланыс: Индонезия бойынша зерттеу» атты кітаптан табуға болады. Қазіргі таңдағыда Индонезияда интернет-кафе немесе warnet ашу үшін арнайы лицензия қажет емес, тек кафелер мен шағын дүкендерге қолданылатын жалпы бизнес лицензиясы ғана керек. Көптеген интернет-кафелер жарнама мен нашар бизнес-жоспарлау салдарынан жабылды. Интернет-кафелердің саны артып келе жатқанмен, APWKomitel сияқты қауымдастықтар жаңа интернет-кафе иелерін орталық ашуды жоспарламас бұрын мүмкіндіктерді зерттеуге және бизнесті тұрақты және бәсекеге қабілетті ету үшін көп мақсатты қоғамдық интернет орталығы немесе «MCI орталығы» деп аталатын бизнес-модельді пайдалануға шақырады. Сағаттық тариф 2500–15000 Rp ($0,27–1,60) аралығында ауыспайды.
Жапония
Жапонияда интернет-кафе мәдениеті өте дамыған, олардың көпшілігі интернет пен манганы біріктіретін кафелер ретінде жұмыс істейді. Көптеген желілер (мысалы, Media Cafe Popeye және Jiyū Kūkan) клиенттерге әртүрлі отыруға арналған орындарды ұсынады, олардың ішінде қарапайым орындықтар, массаждық орындықтар, дивандар және төсеніштер бар. Әдетте, клиенттерге сусындар, манга, журналдар, интернет, онлайн видео ойындар және онлайн порнографияға шексіз қол жетімділік беріледі. Көпшілігі қосымша ақы төлеп, тамақ және душ қызметтерін ұсынады. Шындығында, көптеген адамдар "түнгі пакеттер" сатып алып, кафелерде душқа түсіп, ұйықтайды, осылайша "интернет-кафе қашқындары" немесе "интернет-кафе тұрғындары" деген құбылыс пайда болады.
Қырғызстан
Момбаса қаласында интернет-кафелер кең таралған, себебі кедейлік пен тұрақсыз инфрақұрылым көптеген азаматтар үшін жеке интернет қосылымын қолжетімді ете алмайды. Кафелер көбінесе химиялық дүкендер, маникюр салондары, жөндеу шеберханалары және шағын дүкендер сияқты басқа да әртүрлі бизнес түрлерімен біріктіріледі. Соңғы жылдары Кениядағы интернет-кафелерде бейне ойындарға деген сұраныс артып, олар қатты табыс әкелуде.
Польша
Польшадағы алғашқы интернет-кафе 1996 жылы ашылды. Мұндай орындар поляк халқының, әсіресе, сол кезде үйде жоғары жылдамдықты интернетке қосылған компьютерлері сирек болатын жастардың арасында тез танымал болды. Олар көбінесе Icy Tower немесе Counter Strike сияқты ойындар ойнауға, сондай-ақ Gadu Gadu клиенті арқылы жылдам хабар алмасуға қолданылды. 2001 жылы Telekomunikacja Polska ADSL Neostrada қызметін іске қосып, көптеген поляктарға үйде интернетке қолжетімділік бергеннен кейін интернет-кафелер танымалдылығын жоғалта бастады, және көптеген орындар 2010 жылдарға дейін жабылды.
Словакия
Словакияда алғашқы Интернет-кафе ресми түрде 1996 жылдың 17 шілдесінде Кошице қаласында ашылды, ол халыққа электрондық пошта, Gopher, News, Telnet, WWW, Talk және тағы да басқа қызметтерді ұсынды.
Оңтүстік Корея
Оңтүстік Кореяда интернет-кафелер PC-ханалар деп аталады. Олар Оңтүстік Корея қалаларында кең таралған, саны 20 мыңнан асып түседі. PC-ханалар негізінен жас буынға арналған онлайн ойындар ойнауға мүмкіндік береді. Әдетте, PC-ханадағы компьютерді пайдалану сағатына шамамен 1000 вонға (шамамен 0,88 АҚШ долларына) тұрады.
Тайвань
Интернет-кафелер Тайваньда кең таралған, әсіресе Тайбэй мен Каосиунг сияқты ірі қалаларда жиі кездеседі. Дәстүрлі қытай тілінде интернет-кафе "網咖" (Wǎng kā) деп аталады. Бірінші таңба "желі" дегенді білдіреді, ал екінші таңба "кафе" сөзінің бірінші буыны. Бағасы көбінесе 10-20 жаңа тайван доллары аралығында болады, бірақ Тайбэйдің Шығыс ауданы сияқты танымал аудандарда сағатына 35 долларға дейін төлеуге тура келеді. Смартфондардың көптеп таралуы және ірі қоғамдық орындарда тегін Wi-Fi желілерінің пайда болуына байланысты, интернет-кафелер қазір көбінесе ойыншыларға арналған, ал кейбіреулері тамақ пен сусын да ұсынады.
Вьетнам
Вьетнамда дерлік барлық интернет-кафе өзін ойын орталығы деп жарнамайды. Көптеген интернет-кафелер салыстырмалы түрде төмен ақы алады, әдетте сағатына 0,20 – 0,75 доллар шамасында. Тамақ және сусындар сияқты қызметтер де көбінесе қолжетімді. Вьетнам тілінде "интернет-кафе" quán net немесе tiệm net деп аталады (quán немесе tiệm сөзі "дүкен" деген мағынаны білдіреді, ал net – "Интернет").
Америка Құрама Штаттары
1997 жылы көктемде Нью-Йорк қаласының алмаз ауданында ашылған IDT кафесі алғашқы кошер киберкафе деп есептеледі. 1990-шы жылдары интернет-кафелер кең таралған, бірақ үйде электрондық поштаны пайдалану мен кеңжолақты интернетке қолжетімділіктің артуы, сондай-ақ Wi-Fi және смартфондардың енгізілуі олардың танымалдылығын азайтты. 2022 жылдың мәліметтері бойынша, АҚШ-тың ірі қалаларында LAN ойын орталықтарын кездестіруге болады. АҚШ-та ойын орталықтары Шығыс Азиядағыдай танымал емес. Азиядағыдай, мұндай орталықтарда интернетке қолжетімділікпен қатар тамақ және сусын да ұсынылады.
Танымал мәдениетте
"Жар жағажай" фильмінде интернет-кафе көрсетілген.