Кіріспе
Автомобиль дөңгелегіндегі кем дегенде дөңгелектің орталық бөлігін жабатын сәндік диск. Хабкап немесе хаб қақпағы – автомобиль дөңгелегіндегі дөңгелектің орталық бөлігін, яғни хабын кем дегенде жабатын сәндік диск. Автомобиль хабкапы дөңгелек хабы мен бекіткіштерін тозаң мен ылғалдың жиналуын азайту үшін жабуға қолданылады. Ол сонымен қатар автомобильді әсемдеуге де қызмет етеді. Хаб қақпағы – бұл дөңгелектің ортасын жабатын шағын қақпақ, ал дөңгелек қақпағы – дөңгелектің бүкіл бетін жабатын, оған бекітілетін немесе бұрандаланатын әшекейлі металл немесе пластикалық диск. Штампталған болат дөңгелектері бар автомобильдер көбінесе дөңгелекті толығымен жабатын толық дөңгелек қақпағын қолданады. Қорытпа дөңгелектері немесе стильді болат дөңгелектері бар автомобильдер әдетте кішкентай хаб қақпақтарын, кейде орталық қақпақтарды қолданады. Сонымен қатар, дөңгелек қақпағы немесе қосалқы дөңгелек қақпағы кейбір автомобильдерде кездесетін сыртқы артқы қосалқы дөңгелекті жабатын аксессуар болып табылуы мүмкін.
A hubcap or hub cap is a decorative disk on an automobile wheel that covers at minimum the central portion of the wheel, called the hub. An automobile hubcap is used to cover the wheel hub and the wheel fasteners to reduce the accumulation of dirt and moisture. It also has the function of decorating the car. A hubcap is technically a small cover over the center of the wheel, while a wheel cover is a decorative metal or plastic disk that snaps or bolts onto and covers the entire face of the wheel. Cars with stamped steel wheels often use a full wheel cover that conceals the entire wheel. Cars with alloy wheels or styled steel wheels generally use smaller hubcaps, sometimes called center caps. Alternatively, a wheel cover or spare tire cover can be an accessory that covers an external rear mounted spare tire found on some automobiles.
Тарих
Хабкаптар алғаш рет 1680 жылы Ньютонның реакциялық арбасында қолданылды. Алғашқы хабкаптар көбінесе шаң немесе май қақпақтары деп белгілі болды. Бұл қақпақтар ағаш, болат немесе сым дөңгелектің орталық бөлігіне бұралады. Автомобильдер жасала бастағаннан 1932 жылға дейін олар қолданылып келді. 1915 жылға дейінгі хабкаптар көбінесе никельмен қапталған мыстан жасалған. 1920-жылдардағы хабкаптар негізінен алюминийден жасалған. Houk, Hayes, Frayer, Dayton, Buffalo, House, Phelps, Pasco, Rudge Whitworth, Budd және Stewart сияқты сым дөңгелек фирмаларының май қақпақтарын табу өте қиын. Клиент сым дөңгелектерді сатып алғанда, көліктің маркасы орталық бөлігіне басылып қойылатын. 1927 және 1928 жылдары сым дөңгелектерге алғашқы түйретін орталық қақпақтар орнатыла бастады. 1932 жылдан кейін дерлік барлық автомобильдерде сым, болат немесе ағаш дөңгелектерінің ортасында түйретін стильдегі орталық қақпақ болды. 1930-жылдардағы сым дөңгелек орталық қақпақтары серіпті ұстағыш клиптермен жабдықталған, ол бүгінгі күнге дейін автомобильдер мен жүк көліктерінің барлық стиліндегі көптеген хабкаптар мен орталық қақпақтарда қолданылады. 1930-жылдардағы болат дөңгелектерде қақпақтың артқы жағындағы жиекке түйретін клиптер орнатылған. Ағаш дөңгелектер арнайы опция болды. Бұл қақпақтарда үлкен хромды негіз болды, ол кішірек хромды негізге дейін кеңейеді, оның бетінде эмблема орналасқан. Екінші негізге дейінгі "сабақ" көбінесе қара түске боялып, жоғарғы негіз су бетінде жүзіп тұрғандай көрінетін. Бұл қақпақтар әдетте мыстан, болаттан немесе алюминийден жасалған. 1930-жылдардың ортасында бүкіл дөңгелекті жабатын алғашқы дөңгелек қақпақтары пайда болды, резеңке дөңгелекке ең жақын жиектің кішкентай бөлігін қоспағанда. Cord және Hudson бұл жаңалықты алғашқылардың бірі болып қабылдады. Cord тегіс беті мен бүйірінде тесіктері бар қарапайым хром дөңгелек қақпағын жасады. Hudson дөңгелек қақпағы ортасына дейін жартылай жиекпен жабылған және ортасында "Hudson", "Hudson Eight" немесе "Terraplane" деп жазылған. Бұл конструкция жарыс машиналарын және шын сым дөңгелектері бар автомобильдерде кездесетін "алып тастаушы" спиннерлерден өзгеше. Алып тастаушы спиннер ертедегі хабкапқа ұқсас болғанымен, ол бұрандаштардың орнына дөңгелектің өзін ұстап тұратын бұрандалы жиекке ие. 1940 жылдары престелген болат дөңгелектер кеңінен таралған кезде, олар көбінесе автомобильдің корпусының түсімен боялған. Хабкаптар осы болат дөңгелектерді орнату үшін қолданылатын бұрандаларды жабатын үшін үлкейтілді. Олар бұрандаларды тот басудан және коррозиядан қорғайды, соның салдарынан дөңгелекті ауыстыру қажет болғанда оларды бұру қиынға соғады. Кейбір автомобильдерде орталық хабкапқа қосымша дөңгелектің сыртқы жиегіне бекітілетін хромдалған жиек болды. Бүкіл дөңгелекті жабатын дөңгелек қақпағы танымал болды. Олар көбінесе хромдалған немесе тот баспайтын болаттан жасалған және әртүрлі стильде әшекейленген. Әртүрлі дизайнмен жасалған қосымша дөңгелек қақпақтары опция ретінде немесе жоғары жабдықталған модельдерде стандартты жабдық ретінде ұсынылды. Металл хабкаптар дөңгелек бұрандасы босағанда ескертеді. Қазіргі кезде пластик хабкаптар мен жиектерді жасаудағы негізгі материал болып темірден жасалған бұйымдардың орнына пластик қолданылады. Егер болат дөңгелектер әлі де қолданылса, олар көбінесе қара түске боялады, сондықтан дөңгелек жиектерінен көріне бермейді. Заманауи автомобильдерде бүкіл дөңгелекті жабатын хабкаптар көбінесе бюджеттік модельдерде және негізгі жабдық деңгейлерінде кездеседі, ал жоғары сапалы және өнімділікке бағытталған модельдерде қос дөңгелектер қолданылады. Тіпті заманауи алюминий қос дөңгелектері де ертедегі хабкаптардың мөлшеріне ұқсас кішкентай алынып тасталатын орталық қақпақтарды қолданады. Кез келген автомобильдегі дөңгелек жиектерінің әртүрлілігі айтарлықтай артты, мысалы, 2003 жылғы BMW Z3 үшін 23 түрлі дөңгелек опциясы болды. Хабкаптардың аңызға айналған бөлігі - нашар жолдарда соққыға ұшырағанда олардың түсіп қалуға бейімділігі. Алайда орталық қақпақтар ескі дөңгелек қақпақтарына қарағанда сирек түседі, олар көбінесе өте ауыр болды. АҚШ-тың және Мексиканың кейбір аймақтарында қабырғалары түсіп қалған хабкаптармен безендірілген автокөлік шеберханалары бар; олар көбінесе сатылымға шығарылды. Бұл мәселе әртүрлі ұстап тұру жүйелерімен де сақталады. Хабкаптар әдетте клиптермен бекітіледі, онда серіппелі болаттан жасалған клиптердің (немесе пластик хабкаптар үшін пластик клиптер) дөңгелектің ойығына кіріп тұрады, немесе бұрандалы бекіткішпен бекітіледі, онда бұрандалы бекіткіш хабкапты ұстап тұрады, немесе бұрандаға бекітілген пластик шайба хабкапты ұстап тұрады. Клиптермен бекітілген хабкаптар шұңқырға немесе тротуарға тигенде кенеттен түсіп қалады, ал бұрандалы бекітілген хабкаптар уақыт өте келе босап, дірілдеп, сықырлайды. Түсіп қалудың алдын алу үшін иелері дөңгелекке электрлік байланыстыру таспасын тіркеді, ол осы мақсат үшін күміс түсте сатылады. Тиісті құралдар жиынтығына қосалқы байланыстыру таспалары, кесу қысқыштары және латекс қолғаптары кіреді, бұл жағдайда дөңгелек тесілген жағдайда осылай бекітілген жиекті оңай алып тастауға мүмкіндік береді. АҚШ-та, кастомды автомобильдер дәуірінде (1950-жылдар – 1960-жылдардың басы) өзге автомобильдерден дөңгелек қақпақтарын әшекейлеу кең таралған. Екі өте ізделіс хабкап 1950 жылғы Cadillac ( "Sombrero" деп аталды) және 1953-1955 жылдарғы Oldsmobile хабкаптары, ол үлкен үш тісті спиннерге ұқсас. "Mooneyes" брендінің (фирманың негізін қалаушы Дин Мунның атымен аталған) хабкаптары мен дөңгелек қақпақтары хот-родтар мен кастомды автомобильдер үшін ұсынылған алғашқы тәуелсіз өнімдердің бірі болды.
Автоспорттық пайдалану
Дөңгелектің тағы бір түрі, сондай-ақ дөңгелек қаптамасы, дөңгелек жамылғысы немесе турбожелдеткіштер деп те аталады, 1970 жылдардан бері неміс дөңгелек өндірушісі BBS брендімен байланысты. Олар ең алдымен дөңгелекке орнатылып, содан кейін жүргізуші немесе механик дөңгелекті көлікке ауыстырғандай бекітіледі. Көбінесе алюминийден жасалған, олардың дизайны тежегіштерге ауа ағынын таратуға және пішініне байланысты төмен күшті (downforce) тудыруға бағытталған. Осылайша, бұл дөңгелек қаптамалары тек әсемдік үшін емес, функционалды мақсатта қолданылады. 2006 жылдан бастап, FIA техникалық регламентін айналып өту үшін, барлық дөңгелектер біртекті металлдан жасалуы тиіс болғандықтан, көміртекті талшықтан жасалған нұсқасы Scuderia Ferrari командасы қолданғанда Formula 1-ге енді. Түркия Гран-присінде Toyota және Toro Rosso да артқы жамылғыларды пайдаланды, соның нәтижесінде олардың қолданысы барлық командалар арасында кеңінен таралды. 1994 жылы PPG Indy Car World Series жарысында қолдануға тыйым салынғанша, дөңгелек жамылғылары жоғары жылдамдықты трассаларда танымал болды, бірақ Team Penske олардың ауа кедергісін 2,5%-ға төмендетуге қабілетті екенін көрсетті. Дөңгелек қаптамасының тағы бір түрі – статикалық дөңгелек қаптамасы, BBS компаниясы Ferrari үшін Ұлыбритания Гран-присінде алдыңғы дөңгелектерді салқындатуға көмектесу үшін енгізді. Дөңгелектің өзі 27 градус бұрышпен кесілген, осылайша ыстық ауа шығуына мүмкіндік берді, нәтижесінде барлық командалар оны қабылдады. Дөңгелек қаптамалары жарыстарда бұзылып, жарақаттарға себеп болған оқиғалардан кейін 2010 маусымынан бастап F1-де қолдануға тыйым салынды. Тыйымды айналып өту үшін Ferrari дөңгелектің өзінен жасалған магнийден тұратын, ажыратылатын аэродинамикалық құрылғыны қолданды, ол әртүрлі диаметрлі екі концентрлі сақинадан тұрды. Автокөліктің бөліктері енді homologaциядан өтуі керек болғандықтан, бәсекелестер осы құрылғыны көшіре алмады. Оның қолданысы FIA 2011 маусымы үшін регламентті қайта қарағанда, дөңгелек материалдарын белгілі бір аймақтарда қолдануға тыйым салған кезде тоқтатылды.
Айнала алмайтын қалқанша
Айналмайтын дөңгелек қақпағы көлік қозғалып тұрғанда да бір бағытта қалады. Мысалы, Rolls Royce компаниясының дөңгелек қақпағының ортасы салмақталған және дөңгелектің айналуына тәуелсіз айналу үшін орнатылған, соның арқасында RR логотипі көлік қозғалып тұрғанда оқылды. Бұл конструкция сонымен қатар хабарламалар немесе жарнамаларды дөңгелек қақпағына орналастыруға және көлік қозғалып тұрғанда оларды оқуға мүмкіндік береді. Жарнамасы бар айналмайтын қақпақтар жарыс машиналарын, таксилерді, коммерциялық көліктерді, өнеркәсіптік машиналарды, автобустарды және гольф көліктерін табуға болады.
Кеме жолағы
Дөңгелек қаптамасы – британдық атауы. Бұл хромдалған дискілер британдық автомобильдерде, мысалы, Triumph-та сәндік безендіру элементтері ретінде қолданылды. Бұл қаптамалар бүкіл дөңгелекті де жабуы мүмкін. 1920 және 1930 жылдары дөңгелек қаптамалары сым дөңгелектерді (әдеттегі пресстел дөңгелектерге қарағанда жеңіл және дұрыс жүретін) жабу үшін пайдаланылды, осылайша оларды заманауи және ағымдағы етіп көрсетуге, сондай-ақ оларды таза ұстауды жеңілдетуге болады.