Кіріспе

Тринидад пен Тобагодан шыққан музыкалық аспап. Стальпан (немесе пан, сталь барабан, кейде басқа музыканттармен бірге стальбенд немесе сталь оркестрі) – Тринидад пен Тобагодан шыққан музыкалық аспап. Стальпанмен ойнаушы музыканттар паннисттер деп аталады. 2023 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы 11 тамызды Дүниежүзілік стальпан күні деп жариялады.

Сипаттама

Қазіргі кездегі "пан" – 55 галлондық өнеркәсіптік барабандардан жасалған, хроматикалық тұрғыдан реттелген соққы аспапы. "Барабан" термині – пан аспаптары жасалатын болаттан жасалған контейнерлерді білдіреді; дұрысырақ айтқанда, бұл болат пан немесе пан, себебі ол идиофондар тобына жатады, сондықтан ол барабан емес (барабан – мембранофон). Кейбір болат пан аспаптары Пифагор музыкалық циклындағы кварталар мен квинталар бойынша ойнау үшін жасалған. Панды резеңке ұштары бар екі түзу таяқпен ойнайды; резеңке ұштарының мөлшері мен түрі ойналатын панның класына қарай өзгереді. Кейбір музыканттар әр қолына екі-екіден таяқ ұстап, төрт таяқ қолданады. Бұл Тринидад пен Тобагоның 20 ғасырдың басындағы карнавалдық соққы аспаптар тобы – тамбу бамбудан пайда болған. Пан – Тринидад пен Тобагоның ұлттық аспабы, сонымен қатар ол бұрынғы ұлттық әуе компаниясы BWIA-ның соңғы логотипінде және олардың ұшақтарының құйрықтарында бейнеленген.

Шығу тегі

Болат табалар 1900 жылдардың басында және ортасында дамыды, бірақ олардың тамыры әлдеқайда ертерекке, Батыс Африка мәдениеттерінің сөйлейтін барабандарына дейін жетеді. Сағат тәрізді пішіні бар барабандар барабан тілі арқылы алыстан хабар алмасу үшін қолданылды. Мысалы, ырғақ пен биіктік алдағы салтанаттағы орын, уақыт және тіпті бидің түрін көрсете алатын. 18 ғасырда Батыс Африка елдерінен адамдар Тринидадқа құл саудасына сатылу үшін күштеп әкелінді. Бір тайпа мен тілдес адамдар қасақана бөлініп, дәстүрлерін жою мақсатымен әртүрлі құл иелеріне сатылды. Болат табалардың эволюциясындағы алғашқы аспаптар тамбу бамбуктары болды, олар бамбук ағашынан жасалған, дыбыс шығару үшін жерге және басқа таяқтармен соғылатын таяқшалар еді. Тамбу бамбук тобының құрамына (джин) бөтелке мен қасық кірді. 1930 жылдардың ортасына қарай тамбу бамбук тобында металл соққыштары қолданыла бастады, алғашқысы автомобиль тежегішіндегі "темір" немесе печенье барабаны "бум" болды. Біріншісі джин бөтелкесі мен қасықтың орнына, екіншісі жерге соғылатын "бас" бамбук орнына қолданылды. 1939 жылы алғашқы толық металл тобы, Александрдың Рагтайм тобы құрылды, ал 1940 жылға қарай ол жағдайы нашар жас жігіттердің сүйікті карнавалдық серігіне айналды. 55 галлондық май шелектері 1947 жылдан бері болат табалар жасауға қолданылып келеді. 1951 жылы Ұлыбритания фестиваліне қатысу үшін құрылған Тринидадтың барлық болат перкуссиялық оркестрі (TASPO) – барлық аспаптары май шелектерінен жасалған алғашқы болат оркестрі болды. Олар 26 шілдеде өнер көрсетіп, steelpan және жаңа музыка жанрын әлемге таныстырды. 2022 жылғы Google Doodle осы оқиғаны еске салды. TASPO мүшелерінің арасында Элли Маннетт және Уинстон "Спри" Саймон болды. Хью Борд Тринидад пен Тобагоның Ұлттық болат тобын Англиядағы Достастық өнер фестивалінде, сондай-ақ Монреальдегі (Канада) Дүниежүзілік көрмеде өнер көрсеткен Esso Tripoli Steel Band тобын басқарды, кейін Либерасемен бірге гастрольдік сапарға шықты. Олар онымен бірге альбомға жазылды. 1954 жылғы Бродвей мюзиклі "Гүлдер үйі" сахнасында үш болат таба қолданылды. Тринидадта туған биші Джеффри Холдер оның актерлік құрамына шақырылғанда, ол өзінің би тобынан үш барабаншыны – Майкл Александерді (аспаптарды жасаған), Родерик Клавэри мен Альфонсо Маршаллды қосуды ұсынды; үш адам шоуда бишілер ретінде де жұмыс істеді.

Эволюция және даму

Энтони Уильямс ноталардың "төртінші және бесінші" орналасуын, белгілі "бесіншілер шеңбері" деп аталатын жүйені жасады. Бұл қорғасын табақтардағы ноталарды орналастырудың қалыпты стандарты болды. Басқа маңызды жетістіктерге Берти Маршалл мен Алан Гервейс бір уақытта және тәуелсіз түрде дамытқан жеке ноталардың гармоникалық овертондық реттелуі жатады. АҚШ-та сталь табақтар 1961 жылдан бастап сатыла бастады. Кариб теңізі аймақтық зерттеу институты CARIRI 1970 жылдары пресс машиналарын пайдалану арқылы шикі формаларды жаппай өндіру мүмкіндігін зерттеді. Бұл жобаның көп бөлігі Швецияда Saab компаниясымен бірлесіп жүзеге асырылды. Алғашқы нәтижелер үміттендіргенімен, қаржы жетіспеуі және Тринидадтағы жергілікті табақ жасаушылардың қолдауы болмауы себепті жоба тоқтатылды. Табақты пішіндеудің тағы бір әдісі қолданылды: айналдыру. Табақ токарлық станок сияқты құрылғыда айналдырылды, ал таяқшаның ұшындағы ролик табақтың ішке қарай шұңқылуына қолданылды. Бұл алдын ала шұңқылған табақтар жасады, бірақ стальде сызаттар мен ойыстар пайда болып жататын мәселе болды. Швейцариялық сталь табақ өндірушісі (PANArt) ұсақ түйірлі болатпен жұмыс істеді және нитридтеу арқылы қосымша қатайтылған терең соғылған шикі форманы жасады. Олар "панг" деп атаған бұл процесс және жаңа аспаптар 2000 жылы Порт-оф-Испанияда өткен Сталь табақ және ғылым халықаралық конференциясында ұсынылды. Электронды сталь табақтар да жасалды. Мұндай нұсқалардың бірі - Salmon Cupid ойлап тапқан және оған пайдалы патенттері бар E Pan. Тағы бір нұсқасы - Перкуссивті гармоникалық құрал (ПГҚ).

Құрылыс

Нотаның мөлшері биіктігіне сәйкес келеді – овал неғұрлым үлкен болса, дыбыс тағайын соғұрлым төмен болады. Аспаптың мөлшері әрбір табаға қарай өзгеріп тұрады. Оның "күлтегінің" (май шемішінің цилиндрлік бөлігі) көбісі кесіліп тасталып, 30-ға жуық сопранолық ноталар болуы мүмкін. Немесе, тек үш бас нотасы бар бүкіл шеміш қолданылуы мүмкін, онда бір адам алты мұндай табаны ойнауы мүмкін. Күлтегінің ұзындығы, әдетте, шеміштің тесситурасына (жоғары немесе төменгі диапазонына) сәйкес келеді. Табалар әдетте боялған немесе хромдалған болады. Сонымен қатар, никельдеу, ұнтақпен қаптау немесе қатайту сияқты басқа да процестер де соңғы өңдеу ретінде қолданылуы мүмкін. Перкуссиялық аспаптар отбасының салыстырмалы түрде жаңа мүшесі болғанына қарамастан, стальпанды реттеу техникасы жылдам дамыды. Строб-тюнерлер осы жұмыс үшін ең қолайлы. Алғашқы бірнеше гармониканы көру қажеттілігі стальпанды реттеу үшін строб-тюнерді қажет етеді. Стальпан жасаушылар строб-тюнерлерді овертонды (бірінші (негізгі), екінші және үшінші гармониканы) реттегенде, табаның дыбысы бұрынғыдан гөйімдейтінін байқағаннан бері пайдаланады. Стальпанның күйден шығуының бірнеше себебі бар (көбінесе бұл стальпанды тым күшпен ойнаудан және дұрыс қолданудан туындайды) және сталь-бэндтер өз аспаптарын жылына бір-екі рет реттеуге тапсырыс береді. Тюнер өз жұмысында өте шебер болуы керек, сонда ғана ноталар жақсы және дұрыс дыбыстайды. Реттеу жұмысының көп бөлігі балғалармен жасалады.

Панистер

Панист (кейде панист немесе паман) – стальпанды ойнайтын адам. Кәсіби панист жеке орындауға, сталь-оркестрмен ойнауға немесе әншілерге немесе жеке аспаптарда ойнайтындарға сүйемелдеуге қабілетті. Панистер үлкен жарыстарда өздерінің топтарымен өнер көрсетеді және әдетте өнер көрсететін барлық нәрсені жаттайды. "Панорама" сталь-оркестріндегі панистің ең жоғары лауазымы – капитан. Бұл үлкен ансамбльдерде көбінесе бөлім жетекшілері болады: топтағы түрлі дауыстарды қадағалайтын тәжірибелі панистер. Әйгілі панистер қатарында "Қазіргі заманғы сталь барабанының әкесі" атанған және тәжірибелі панист Элли Маннетт, сондай-ақ "Пинг-Понг" стальпанының авторы және шебер орындаушысы Уинстон "Спри" Саймон бар.