Кіріспе

Кез келген жылу қозғалтқышының ең жоғары тиімділігі Карно теоремасы, сондай-ақ Карно ережесі деп аталады, Николас Леонард Сади Карно 1824 жылы әзірлеген термодинамика принципі, ол кез келген жылу қозғалтқышының ең жоғары тиімділігінің шектерін анықтайды. Карно теоремасы бойынша, екі бірдей жылу резервуарлары арасында жұмыс істейтін барлық жылу қозғалтқыштарының тиімділігі сол резервуарлар арасында жұмыс істейтін кері жылу қозғалтқышының тиімділігінен жоғары болмайды. Бұл теореманың салдары мынадай: екі жылу резервуарларының жұбы арасында жұмыс істейтін әрбір кері жылу қозғалтқышы, қолданылатын жұмысшы затқа немесе операцияның егжей-тегжейіне қарамастан, бірдей тиімді болады. Карно жылу қозғалтқышы да кері қозғалтқыш болғандықтан, барлық кері жылу қозғалтқыштарының тиімділігі оның ыстық және суық резервуарларының температурасына ғана байланысты Карно жылу қозғалтқышының тиімділігі ретінде анықталады. Ыстық және суық резервуарлар арасында жұмыс істейтін жылу қозғалтқышының ең жоғары тиімділігі (яғни Карно жылу қозғалтқышының тиімділігі), сәйкесінше H және C деп белгіленеді, резервуарлар арасындағы температура айырмашылығының ыстық резервуар температурасына қатынасына тең, бұл қатынас мына теңдеуде көрсетілген:

мұнда T\mathrm{H} және T\mathrm{C} – ыстық және суық резервуарлардың абсолютті температуралары, ал тиімділік η – қозғалтқыш жасаған жұмыстың (айналадағы ортаға) ыстық резервуардан алынған жылуға (қозғалтқышқа) қатынасы. η\text{max} нөлден жоғары болады, егер және тек егер екі жылу резервуарлары арасында температура айырмашылығы болса. η\text{max} барлық кері және кері қайтарылмайтын жылу қозғалтқыштарының тиімділігінің жоғарғы шегі болғандықтан, жылу қозғалтқышынан жұмыс алу мүмкін, егер және тек егер қозғалтқышқа қосылған екі жылу резервуарлары арасында температура айырмашылығы болса. Карно теоремасы термодинамиканың екінші заңының салдары болып табылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, ол сол кездегі калориялық теорияға негізделген және екінші заңның қалыптасуына дейін дамыған.

Қайталана алмайтын қозғалтқыштар

Екі қозғалтқышты қарастырайық, және , олар тиісінше қайтарылмайтын және қайтарылатын. Біз оң жақ суретте көрсетілген машинаны жылу сорғысы ретінде құрастырамыз. Егер қозғалтқыш , қозғалтқыштан тиімдірек болса, онда машина термодинамиканың екінші заңына қайшы келеді. Карно жылу машинасы қайтарылатын жылу машинасы болғандықтан, ал барлық қайтарылатын жылу машиналары бірдей жылу резервуарлары арасында бірдей тиімділікпен жұмыс істейтіндіктен, бізде Карно теоремасының бірінші бөлігі бар:

Қандай да бір қайтарылмайтын жылу машинасы бірдей екі жылу резервуарлары арасында жұмыс істейтін Карно жылу машинасынан тиімдірек болмайды.

Отын элементтеріне қолдану

Отын элементтері жүйедегі барлық компоненттер бірдей температурада болғанда пайдалы қуатты өндіре алатындықтан, олар Карно теоремасымен шектелмейді. Карно теоремасы жылу энергиясын жұмысқа айналдыратын қозғалтқыштарға қатысты, ал отын элементтері химиялық энергияны жұмысқа айналдырады. Дегенмен, термодинамиканың екінші заңы отын элементтерінің энергия түрлендіруіне шектеулер қояды. Карно батареясы – электр энергиясын жылу энергиясын сақтау арқылы жинақтайтын және термодинамикалық циклдар арқылы сақталған жылуды қайтадан электр энергиясына айналдыратын энергия сақтау жүйесінің бір түрі.