Кіріспе

Үндістан тонаушылары мен кісі өлтірушілері (14–19 ғасырлар)

Thuggee (/UK//θ//ʌ/'/ɡ//iː/, /US/'/θ//ʌ//g//i/) – бұл Thugs, тарихи түрде, Үндістандағы кәсіби тонаушылар мен кісі өлтірушілердің ұйымдасқан топтары жасаған әрекеттер мен қылмыстар. Ағылшын тіліндегі "thug" сөзінің түбірі хинди тіліндегі ठग (ṭhag) сөзіне дейін жетеді, ол "алдаушы" немесе "хикаяшы" дегенді білдіреді. Осы сөзбен байланысты сөздердің бірі – "thugna" ("алдау"), санскрит тілінен алынған स्थग (sthaga – "ақылды, айлакер, алаяқ") және स्थगति (sthagati – "жасырады"). Бұл термин, саяхатшыларды өлтіру және тонауды сипаттайды, Үндістан субконтинентінің солтүстік бөлігінде, әсіресе Үндістанның солтүстік және шығыс аймақтарында кең таралған. Олар жол тонаушылардың тобы ретінде әрекет етіп, құрбандарын алдап, кейін мойын орап немесе жолақпен тұншықтырып өлтіретін. Содан кейін оларды тонап, жерлейтін. Осының нәтижесінде оларды "Фансигар" ("жолақ қолданушы") деп атаған, бұл термин көбінесе Оңтүстік Үндістанда қолданылады. 1830 жылдары Үндістанның генерал-губернаторы лорд Уильям Бентинк және оның бас капитаны Уильям Генри Слиман оларды құртуды мақсат етті. Қазіргі заманғы зерттеулер Thuggee ұғымына күмәнді қарап, мұндай құбылыстың бар екендігіне сұрақ қоюда.

Жұмыс істеу әдісі

Төггелер саяхатшылардың сырт келбетін қабылдайтын. Бастапқыда олар дөңгелек бас киім (түрбан) киіп, біршама жүкті алып жүретін. Саяхатшылардың киімі шаруаларды да, патшаларды да жаңылыстыратын. Төггелердің қолданған әдістері ұсталмай, мүмкіндігінше көп олжа алуға бағытталған. Олар өздерінің саны құрбандардан көп болмаса, жолаушыларға шабуыл жасамайтын. Кездескен саяхатшыларды мақтап, олардың байлығын бағалауға тырысатын, соның арқасында нысаналарын анықтайтын. Көптеген төггелер өздері тұратын жерлерге жақын аумақта қылмыс жасаудан сақтанатын, бұл олардың қылмыстарын анықтауды қиын ететін. Олар құрбандарын алдау үшін өзін индуист немесе мұсылман деп көрсетіп, жасыратын. Шабуылдар көбінесе кешкі уақытта жасалатын. Олардың жиі қолданатын әдісі – құрбандарын әңгімеге тартып, алаңдату, ал топтағы басқалары оларды артынан шапшаң түрде өлтіретін. Күдік тудырмау үшін, көптеген қылыштарды алып жүрмейтін. Кейде құрбандарының денелерін қиып-кесіп, тануды қиын ету үшін бұрмалап тастайтын. Кейін денелер жасырылып немесе жерленетін. Топ жетекшісін джемадар деп атаған. Төггелер арасында джемадар және субедар сияқты әскери шендердің қолданылуы, сондай-ақ жеке мүшелерді «жеке» деп атауы, олардың топтарының ұйымдасқандығының әскери байланысы бар екенін көрсетеді. Олар өз ниеттерін құпия ұстау үшін Рамаси деп аталатын жаргонды қолданды. Төггелердің қатарында осы істі әулеттік кәсіп еткендер де болды, ал кейбіреулері қажеттілік туғанда осы жолға түскен. Көптеген топтардың басшылығы мұрагерлікпен берілетін, ал отбасы мүшелері кейде бір топта бірге қызмет ететін. Мұндай төггелерді асил деп атаған. Көптеген төггелер жаңа келгендерге Төггелік өнерді отбасылары емес, көбінесе тәжірибелі төггелер үйрететінін, оларды кейде гуру деп те атаған. Олар әдетте өз істерін құпия сақса да, әйел төггелер де болды, оларды Рамасиде барони деп атаған, ал маңызды еркек төггелерді бару деп атаған. Олар құрбандардың балаларын өлтірмей, асырап алуға бейім болған. Кейде куәгерлерді жою немесе байлықты тонау мақсатымен әйелдер мен балаларды өлтіруге көшкен. Кейбір төггелер өз сенімдеріне қайшы келетін құрбандарды өлтіруден бас тартып, оны басқа адал емес мүшелерге жүктеген немесе оларға осыны жасауға мәжбүр болған, әсіресе олардың әдет-ғұрыптарына сенбейтін мұсылман төггелер.

Тарих

Тюгтардың қарапайым ұры емес, топ немесе бауырлас ретінде танылған ең алғашқы дерек Зиауддин Барнидің «Фироз Шах тарихында» (1356 ж. жазылған) кездеседі. Ол сол сұлтан Жалал-уд-дин Халджидің 1000 қылмыскерді Лакхнаутиге (Гаурға) жібергенін баяндайды: Олардың тегі туралы көптеген әңгімелер болды, бірақ нақты ештеңе жоқ. Д. Ф. МакЛеод жазған бір жазбада олардың шығу тегі Деліден дәрігерді өлтіргеннен кейін қашқан мұсылман тайпаларынан бастау алады делінген. Тағы бір зерттеуші бұл оқиғаның бастауы мұсылманның белгілі отбасыларына байланысты екенін айтады. Олар Әкбардың сүйікті құлы өлтірілгеннен кейін қашқан. Осы пікірге сәйкес, түпнұсқа мұсылман тюгтары индустар арасында тюггерлік салт-дәстүрін таратыпты. Басқа да дәстүрлерге сәйкес, олар канжарлар немесе моғол лагерьлерінде жұмыс істегендердің ұрпақтары болған. Кейбіреулер бандиттердің көтерілуіне британдықтардың басып алуынан кейін үнді билеушілерінің әскерлерін тарату себеп болды деп айыптайды. XVI ғасырда Сурдас аллегориялық шумағында құрбандарын өздеріне тартып, өлтіріп, мүлкін тонап алатын «таг» деп аталатын қарақшыларды айтқан. Ибн Баттута Қытайға елшілікпен Деліден Каликутқа бара жатқанда, оған қарақшылар шабуыл жасады, олар, мүмкін, тюгтар болған. Жаннамшахилер «таг» сөзін қажыларды алдап, өздеріне тартатын қарақшыларға қатысты қолданған. Жан де Тэвенот 1665 жылғы жазбасында құрбандарын «белгілі бір арқанмен» құшақтап өлтіретін қарақшылар тобын сипаттаған. Джон Фрайер 1675 жылы моғолдар жазалаған Сураттан қарақшылардың осыған ұқсас әдіс қолданғанын айтқан. Ол олардың үшеуі туыс екенін атап өткен, бұл Ким Вагнердің айтуынша, отбасылық кәсіп ретінде осымен айналысқан тюгтарға ұқсас. Аурангзебтің 1672 жылғы жарлығында осыған ұқсас әдіс туралы айтылған және «фансигар» термині қолданылған. Гарот көбінесе тюггерлік қаруы ретінде бейнеленеді. Басқа да мәліметтерге сәйкес, катар (қанжар) олардың жеке мәртебелік қаруы болған, тюгтар бұл қаруды мақтанышпен көкіректеріне тағып жүрген. Тюгтар туралы алғашқы мәліметтерде олар өздерінің құшақтау арқылы өлтірулерін арқан немесе жібек иірімдерімен жасағандығы айтылған, бірақ кейіннен белдік немесе шарф ретінде қолданылатын матадан жасалған арқанды пайдалана бастаған, осылайша оны жасыру оңай болған. Бұл мата кейде румал (басты жабу немесе шапан) деп сипатталады, оны «сары шарф» деп аударады; бұл жағдайда «сары» ашық сары емес, табиғи кремді немесе хаки түсін білдіруі мүмкін. Тюгтардың құшақтауға бейімділігі оларға Моғол империясының кезінен бері заң алдында белгілі бір қорғаныс берді. Күшті есірткілік қасиеттері бар заттарды кейде тюгтар ұйқылылықты немесе есінен тануды тудыру үшін қолданған, бұл құшақтауды жеңілдеткен. «Өзен тюгтары» Ганг өзенін пайдаланатын индус паломниктеріне шабуыл жасап, қыста Мурнай, Бундельханд және Авадтан келген отандастары сияқты белсенді болған. Олардың Рамасей диалектісі құрлықтағы отандастарынан ерекшеленген және қайықтарды құрылысшылардан немесе Хурук Бабу деп аталатын жетекшіден жалға алған. Слиманның айтуынша, олар үш рет соғып, күндіз жасалатын кісі өлтіру сигналын берген. Дене табылмауы үшін олар арқасын сындырып, өзенге лақтырып жіберген, тек ақша мен зергерлік бұйымдарды тонаған.

Британдықтардың қысуы

Британдықтар олар туралы алғаш рет 1807 жылы Оңтүстік Үндістанда, ал Солтүстік Үндістанда 1809 жылы білді. 1809 жылдан 1812 жылға дейін оларды басуға тырысылды. 1812 жылы Заминдар Тежун мен Тхуг Гаси Рам арасында дау туындағаннан кейін, соңғысы Лалджи есімді басқа жер иесімен отбасымен паналады. Тежун өз кезегінде Натаниел Халхедке Синдуздың қарақшыларын жариялады. Этава судьясы Томас Перри 1812 жылы Халхелдтің басшылығымен Шығыс Үндістан компаниясының сарбаздарын жинап, қарақшыларды басуға кірісті. Лалджи және оның 100-ден астам қарақшысынан құралған әскерлері жеңіліске ұшырады, ал қарақшылардың бас штабы болған Мурнае ауылы Компания сарбаздарымен қиратылып, өртелді. Лалджи Рампураға және Сінд өзенінің оңтүстік жағалауына қашып кетті, бірақ Маратхалар оны ұстап алып, Компанияға тапсырды. Британдық билік кейде қарақшыларды ұстап, соттап, осы істер туралы ақпаратты хабарламалар мен Азиялық қоғамның «Азиялық зерттеулер» журналында жариялап отырды. Алайда, Слиман басқа аудандағы қарақшыларды іздеуге және анықтауға бір топ құртқыштардан алынған ақпаратты пайдалануға болатынын бірінші болып түсінгендей. Оның алғашқы маңызды жетістігі «Феррингхеяны» (сонымен қатар Сайед Әмір Әли, Худа Букш, Деахукт Удун және Давига Персауд деп те белгілі) ұстау болды. Алғашқы тергеулер Феррингхеяның айтқандарын растағаннан кейін, Слиман профильдеу және барлауды қолдана отырып, кең ауқымды науқан бастады. Слиман 1835 жылы Үндістан үкіметінің органы болған Тхугги және Дакоти департаментінің бастығы тағайындалды. (Дакоти – ұйымдасқан қарақшылықты білдіреді, ол қарақшылардан ерекшеленеді, әсіресе оның ашық түрде жасалуы және олардың әрекет ету тәсілінің негізгі бөлігі емес болуымен.) Слиман Еуропа мен АҚШ-тағы ұқсас әдістерден ондаған жылдар бұрын жасалған күрделі барлау техникаларын жасады. «Өзен қарақшылары» құрлықтағы отандастары басылғаннан кейін британдық биліктен біраз уақыт бойы жасырынып жүрді. Ақырында оларды Ауадтан келген отандастары ұстап берді. 1836 жылы Слиман басшылығындағы әскерлер оларды іздеп таба алды.

Секталар

Томас Перри 1811 жылы Этаваға тағайындалғаннан бастап, Шығыс Үндістан компаниясының қызметкерлері көптеген "туг" топтарының бар екенін және олардың барлығы өздерін басқа топтардан ерекше деп санайтынын түсінді. Туг секталары көбінесе олардың қоныстанған жерлеріне, сондай-ақ кәсіптеріне қарай анықталды. Жамулдахи сектасы осылай аталды, себебі оның мүшелері Ямуна өзенінің бойында тұрды, олар Доаб және Авад аймақтарынан шыққан. Олардың тегі – туг Джумулад Дин. Телинганилер Теланганадан, Аркоттықтар Аркоттан, Берарилер Берардан шыққан. Көбінесе Бихарда шоғырланған Лодаха сектасы, олар жүк таситын кербеншілер еді және Доабтан шыққан бір тугтың айтуынша, олардың тайпасының тегінен шыққан. Лодахалар Перридің кезінде Непал маңындағы Бихар мен Бенгалияда кең таралған, ал бастапқыда Авадтан шыққан, олар 1700 жылдары осы аймақтан кеткен. Декандық тугтар Кришна өзенінің маңындағы "Талхаттың индуист тугтары" Телинганилермен үйленбейтінін, оларды өз кәсіптері салдарынан төменгі таптың ұрпақтары деп есептейтінін мәлімдеді. Телингани сектасын тамақтану әдеттеріне байланысты "Хандеуул" (хандиден) деп те атады. Бенгалияның Пунгу немесе Бунгу өз атауын осы аймақтан алған, сонымен қатар Лодилер немесе Лодахалар да болды. Рампур Пурния аймағының Мотея сектасы тоқымашылар кастасынан шыққан және олардың аты басқа олжаның "қолтық" (мухти) беру салтынан алынған. Уттар-Прадеш штатында: Кохрурдан келген Коркуреялар, Аградан келген Агуреялар, Джумалдахилер, Лодилер және Тундалдар. Мултанеялар Мултаннан шыққан. Мадхья-Прадеште секталар: Бангуреялар немесе Банджаралар, Балгеймдер немесе Булгеймдер, Хохгуреялар және Шеопурдың Сопурериялары болды. Қазіргі Раджастханда Гугуралар – олардың аты Гхаггар өзенінен алынған, ал Сусилер – Дханук кланының мүшелері. Дхулани сектасы қазіргі Махараштрада өмір сүрді. Декканның Дуккунилері Мунирабадтан, ал Курнакетилері Карнатик аймағынан шыққан. Тағы бір секта – Катурлар, олардың аты катота деп аталатын ыдыстан алынған, бұл тугтар мерекелері кезінде ұстаған адамға байланысты салт-дәстүрге негізделген. Құландер сектасының аты мұсылман қасиеттілері – қаландардан алынған. Сонымен қатар, 12 топқа бөлінген жоңғарлар да болды. Феррингхияның айтуынша, Парихардың Технгур ауылының брахмандары Меос патшаларын Делиге ертіп келгеннен кейін, тугтыққа үйретті және кейіннен оны Мурна маңындағы аймаққа таратуға көмектесті. Сондай-ақ, ол өзінің ата-бабаларының екеуі шамамен жеті ұрпақ бұрын Мурнадағы брахмандармен қоныстанған және үйленгенін, бұл аймаққа тугтық енгізілуіне әкелгенін айтады. Шығабадтан шыққан туг өз тайпасының шығу тегі туралы сөйлесіп, Перриге Мунхарлар афғандар, меватилер және шейхтер қолға алған орасан зор олжаны көргеннен кейін тугтыққа көшуіне ықпал еткенін айтты. 1839 жылы Слиман "Мейпуннаисттер" деп аталатын топты анықтады, олар оларды одан әрі сату үшін балаларды ұрлады. 1802 жылы Каунпорда орналасқан Крег есімді сарбаз енгізген әдістерді қолданған "Ташмабаздар" деп аталатын басқа топты да ол анықтады. "Өзен тугтары" деп аталатын топтың штаб-пәтері Гугли аймағында орналасқан. Р. С. Шервуд 1820 жылы жарық көрген "Азиаттық зерттеулер" кітабында бұл құбылысты Үндістанның мұсылман жаулап алуына дейін жалғастырып, индустар мифологиясымен байланысты деп болжайды. Чарльз Тревелян оларды бұрмаланған секта ретінде қарастырмаған, оларды "жалған" және "жаман" деп санаған индуизмнің "түпнұсқасының" өкілдері деп санаған. Слиман кейбір брахмандар тугтықтан пайда көріп, оны басқарып отырғанын айтып, тугтарға барлау қызметін атқарды деп есептеді. Британдықтар мұсылмандар мен индустар арасында Калиге табынуды қатты қолдады. МакЛауд былай деп түсіндірді: "Бұл айтарлықтай факт, бұл тек тугтар арасында ғана емес, барлық заңсыз бауырластардың арасында және белгілі бір дәрежеде Орталық Үндістанның білімсіз халқы арасында мұсылмандар индустармен осы қанқұйғыш құдайға (Деви немесе Бхавани) құлшылық етуде бәсекелеседі, олар басқаларға төлейтін құлшылықтан әлдеқайда жоғары". Дэвид Октерлони тугтықтың өрлеуіне Пиндарилерді кінәлады, ал Слиман оны көптеген сарбаздардың жұмысынан айырған өз әскерлерін босатып жіберген үнді билеушілерін кінәлады. Алайда, бұл лагерьдегі радикалды сыншылар, бастапқы дереккөз құжаттарының тарихи дәлдігіне қарағанда, британдықтардың тугтық туралы түсінігіне тым көп назар аударғаны үшін сыналды, бірақ "колониялық өкілдіктің тугтыққа қатысты нақты бетін қарастыруға болмайды" деген қорытындыға келді. École Pratique des Hautes Études ғылымының докторы Мартин ван Воркенс 19 ғасырда туг культінің дәлелі британдықтардың Үндістанның жақсы белгілі емес ішкі аймақтарына деген қорқынысынан туған "колониялық қиял" екенін жазды, сонымен қатар оның тұрғындарының діни және әлеуметтік тәжірибелерін шектеулі түсінуінен де туған. Синтия Энн Хьюмс Слиман ұстаған көптеген тугтардың куәлігі оның дін қызметкерлерінің пайда көруі және басқаруы туралы көзқарасын қолдамайтынын айтады. Ол сондай-ақ, тугтық іс-әрекеттері кезінде исламдық тағдыр немесе Иқбал идеясы жиі айтылатынын, ал индуисттік Бхаваниге сиыну өте сирек болғанын қосты. Сагник Бхаттачарья скептиктермен келіседі және туг құбылысын британдық Радждың Орталық Үндістанның шұғыласының біржанжақтылығында жалғыз қалғандағы белгісіздікке деген қорқынысының көрінісі деп санайды. Әдеби және құқықтық көздерді пайдалана отырып, ол "ақпараттық паниканы" туг құбылысымен британдық демографиялық модельдердің Үндістанның этникалық әртүрлілігін толыққанды түсіре алмауымен байланыстырды. Ол 1830 жылдардағы туг паникасын Радждың жергілікті қоғам туралы біліміне ие еместігін түсінуінен туған мазасыздықпен түсіндіреді.