Кіріспе
Сүйектегі қатерлі ісік – Остеосаркома (OS) немесе остеогендік саркома (OGS) (немесе жай ғана сүйек қатерлі ісігі) – сүйектегі қатерлі ісік. Нақтырақ айтқанда, бұл мезенхималық тектің бастапқы түрленген жасушаларынан пайда болатын, остеобластық дифференциацияға ұшырайтын және қатерлі остеоидты құрайтын агрессивті қатерлі жаңа түзілім. Остеосаркома – біріншілік сүйек саркомасының ең көп кездесетін гистологиялық түрі. Ол көбінесе жасөспірімдер мен жас ересектерде кездеседі.
An osteosarcoma (OS) or osteogenic sarcoma (OGS) (or simply bone cancer) is a cancerous tumor in a bone. Specifically, it is an aggressive malignant neoplasm that arises from primitive transformed cells of mesenchymal origin (and thus a sarcoma) and that exhibits osteoblastic differentiation and produces malignant osteoid. Osteosarcoma is the most common histological form of primary bone sarcoma. It is most prevalent in teenagers and young adults.
Белгілері мен симптомдары
Көптеген науқастар алдымен ауырсынудан шағымданады, ол түнде күшейе түсуі, уақыт-уақыт пайда болып, әр түрлі қарқынды болуы мүмкін және ұзақ уақыт бойы сақталуы мүмкін. Спортпен белсенді айналысатын жасөспірімдер көбінесе төменгі сан сүйегінде немесе тізеден бірден төменде ауырсыну сезінеді. Егер ісік үлкен болса, ол көзге көрінетін жергілікті ісік ретінде білінуі мүмкін. Кейде бірінші белгісі күрт сүйек сынуы болуы мүмкін, себебі зақымдалған сүйек қалыпты сүйектен әлсіз болады және тіпті аз жарақаттан да қалыпты емес сынуға ұшырауы мүмкін. Теріге жақын емес, терең орналасқан ісіктерде, мысалы, жамбас сүйегінен пайда болған ісіктерде, жергілікті ісік байқалмауы мүмкін.
Себептер
Бірнеше зерттеу топтары қатерлі ісік түбір жасушаларын және олардың ісіктерді тудыру әлеуетін, сондай-ақ әртүрлі фенотиптердегі себепші гендер мен белоктарды зерттейді. Бұған байланыссыз жағдайларға жасалған сәулелік терапия сирек себеп болуы мүмкін. Төмен дәрежелі ОС, оның ішінде төмен дәрежелі орталық ОС және параостеальді ОС (төмендегі «Варианттар» бөлімін қараңыз) ісіктік жасушаларында кішкентай супернумериялық маркерлік хромосома немесе алып таған хромосома кездеседі, олар әртүрлі потенциалды қатерлі ісік тудырушы гендерді тасымалдайды және осы ОС-тің дамуына үлес қосады деп есептеледі. 13q14 хромосомасының жойылуы ретинобластома генінің белсенділігін жоятын отбасылық жағдайларда остеосаркома даму қаупі жоғарылайды. Сүйек дисплазиялары, оның ішінде Паджеттің сүйек ауруы, талшықты дисплазия, энхондроматоз және тұқым қуалайтын көп экзостоздар остеосаркома қаупін арттырады. Ли-Фраумени синдромы (ТP53 генінің мутациясы) остеосаркома дамуына бейімделетін фактор болып табылады. Ротмунд-Томсон синдромы (яғни, туа біткен сүйек ақауларының аутосомдық рецессивті байланысы, шаштың және тері дисплазиясы, гипогонадизм және катаракта) осы аурудың пайда болу қаупін арттырады. Sr-90-ның үлкен дозалары жануарларда сүйек қатерлі ісігі мен лейкемия қаупін арттырады және адамдарда да солай болуы мүмкін деп есептеледі. Судың фторлауы мен қатерлі ісікке немесе қатерлі ісіктен туындаған өлімге арасындағы байланыс анық емес, бұл жалпы қатерлі ісікке де, сондай-ақ сүйек қатерлі ісігі мен остеосаркомаға да қатысты. Бірқатар зерттеулер судағы фторид концентрациясының остеосаркомамен байланысы жоқ екенін көрсетті. Фтор мен остеосаркома арасындағы байланыс туралы пікірлер 1990 жылы АҚШ Ұлттық токсикология бағдарламасы жүргізген зерттеуден туындады, онда еркек егеуқұйрықтарда фтор мен остеосаркома арасындағы байланыс туралы нақты емес деректер көрсетілді. Бірақ, егеуқұйрықтарда фтордың қатерлі ісік тудыру қабілетіне нақты дәлелдер әлі де жоқ. Суды фторлау бүкіл әлемде азаматтардың тіс денсаулығын жақсарту мақсатымен қолданылады және денсаулық сақтау саласындағы үлкен жетістіктердің бірі саналады. Сумен жабдықтаудағы фтор концентрациясы реттеледі, мысалы, АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі фтор деңгейін литрге 4 миллиграмнан аспауға реттейді. Шындығында, су көздерінде табиғи фтор бар, бірақ көптеген қауымдастықтар тіс шіруін азайту үшін одан да көп фтор қосуды жөн көреді. Фтордың жаңа сүйек қалыптасуына әсер ететін қабілеті де белгілі. Дегенмен, зерттеулер фторланған судың адамдарда остеосаркома қаупін тудырмайтынын көрсетті. Көптеген зерттеулер ауыз судағы фтор концентрациясы әртүрлі аймақтардағы остеосаркомамен ауыратын науқастардың санын есептеуге қатысты. Деректерді статистикалық талдау фторланған аймақтарда остеосаркома жағдайларының жиілігінде ерекше айырмашылықтарды көрсетпеді. Тағы бір маңызды зерттеу остеосаркомамен ауыратын науқастардың сүйек үлгілерін жинауды және оларды жаңадан диагностикаланған қатерлі сүйек ісіктерінің сүйек үлгілерімен салыстыруды қамтыды, мақсаты фтор концентрациясын өлшеу болды. Нәтижесінде, остеосаркомамен ауыратын науқастардың сүйек үлгілеріндегі фторид концентрациясының медианасы мен ісіктерді бақылау тобындағылардың арасында айтарлықтай айырмашылық жоқ. Фтордың сүйектегі концентрациясы ғана емес, остеосаркомамен ауыратын науқастардың фторға ұшырауы да сау адамдардан айтарлықтай ерекшеленбейді дегені дәлелденді.
Familial cases where the deletion of chromosome 13q14 inactivates the retinoblastoma gene is associated with a high risk of osteosarcoma development. Bone dysplasias, including Paget's disease of bone, fibrous dysplasia, enchondromatosis, and hereditary multiple exostoses, increase the risk of osteosarcoma. Li–Fraumeni syndrome (germline TP53 mutation) is a predisposing factor for osteosarcoma development. Rothmund–Thomson syndrome (i. e. autosomal recessive association of congenital bone defects, hair and skin dysplasias, hypogonadism, and cataracts) is associated with increased risk of this disease. Large doses of Sr 90, nicknamed bone seeker, increases the risk of bone cancer and leukemia in animals and is presumed to do so in people. There is no clear association between water fluoridation and cancer or deaths due to cancer, both for cancer in general and also specifically for bone cancer and osteosarcoma. Series of research concluded that concentration of fluoride in water does not associate with osteosarcoma. The beliefs regarding association of fluoride exposure and osteosarcoma stem from a study of US National Toxicology program in 1990, which showed uncertain evidence of association of fluoride and osteosarcoma in male rats. But there is still no solid evidence of cancer causing tendency of fluoride in mice. Fluoridation of water has been practiced around the world to improve citizens' dental health. It is also deemed as major health success. Fluoride concentration levels in water supplies are regulated, such as United States Environmental Protection Agency regulates fluoride levels to not be greater than 4 milligrams per liter. Actually, water supplies already have natural occurring fluoride, but many communities chose to add more fluoride to the point that it can reduce tooth decay. Fluoride is also known for its ability to cause new bone formation. Yet, further research shows no osteosarcoma risks from fluoridated water in humans. Most of the research involved counting number of osteosarcoma patients cases in particular areas which has difference concentrations of fluoride in drinking water. The statistic analysis of the data shows no significant difference in occurrences of osteosarcoma cases in different fluoridated regions. Another important research involved collecting bone samples from osteosarcoma patients to measure fluoride concentration and compare them to bone samples of newly diagnosed malignant bone tumors. The result is that the median fluoride concentrations in bone samples of osteosarcoma patients and tumor controls are not significantly different. Not only fluoride concentration in bones, Fluoride exposures of osteosarcoma patients are also proven to be not significantly different from healthy people.
Механизм
Остеосаркома көбінесе сүйек өсу орындарында пайда болады, себебі жасушалардың тез көбеюі осы аймақтағы остеобласт жасушаларын мутацияға ұшыратып, трансформацияға алып келуі мүмкін (RB және p53 гендері жиі қатысады). Ісік ұзын сүйектің соңында (әдетте метафиз аймағында) орналасуы мүмкін. Көбінесе тізе сүйегінің (жақын ұшы) немесе жамбас сүйегінің (алыс ұшы), немесе фемурдың (алыс ұшы) әсеріне түседі. Остеосаркоманың 60% жағдайы тізе аймағында, 15% жағдайы жамбас аймағында, 10% жағдайы иық аймағында және 8% жағдайы жақ сүйегінде кездеседі. Ісік қатты, тығыз, дұрыс емес пішіндес ("қарағай", "көбелек жеген" немесе "күн сәулесі" сияқты рентген суретінде көрінеді) себебі ісік шұңқырлары кальцийленген сүйектерден тік бұрыштармен сәулеленіп шығады. Осы тік бұрыштар Кодман үшбұрышын құрайды, ол остеосаркомаға тән, бірақ диагностикалық емес. Айналасындағы тіндерге сіңіп өтеді. Микроскопиялық тұрғыдан: Остеосаркоманың ерекшелігі – ісік ішінде остеоидтың (жаңа сүйек қалыптасуы) болуы. Ісік жасушалары өте плеоморфты (анапластикалық), кейбіреулері алып, көптеген атипиялық митоздар байқалады. Бұл жасушалар остеоидты жасап, дұрыс емес трабекулаларды (аморфты, эозинофильді/қызғылт түсті) құрайды, олардың ортасында кальцификация (гематоксилинофильді/көк түсті, дөңгелек пішіндес) болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін – бұл ісік сүйегі. Ісік жасушалары остеоид матрицасына енген. Ісік жасушаларының ерекшеліктеріне байланысты (егер олар сүйек жасушаларына, шеміршек жасушаларына немесе фибробласт жасушаларына ұқсас болса), ісік түрлерге бөлінеді. Остеосаркомаларда көп ядролы остеокласттарға ұқсас алып жасушалар кездесуі мүмкін.
Диагностика
Рентген сәулелері остеосаркоманы диагностикалау үшін алғашқы таңдау бейнелеу әдісі болып табылады. Остеосаркоманың рентгендегі кейбір ерекшеліктері – күн нұры сияқты таралу және Кодман үшбұрышы (ісік тудырған жаңа сүйек қалыптасуынан сүйек қабығының көтерілуі). КТ (компьютерлік томография) сүйектің анатомиясын, сүйек қабығының тұтастығын анықтауға, патологиялық сынықтарды анықтауға, сүйек тінінің (жаңа сүйек материалының қалыптасуы) және хрящтың кальцификациясын бағалауға көмектеседі. Ал жұмсақ тіндер мен сүйек қуысын МРТ (магниттік-резонанстық томография) арқылы жақсырақ көруге болады. Көбінесе остеосаркоманың алғашқы белгілері, әдеттегі тіс тексерулері кезінде түсірілген рентген суреттерінде анықталады. Остеосаркома көбінесе төменгі жақ сүйегінде (бетке жақ сүйегі) дамиды; сондықтан стоматологтар остеосаркоманы көрсететін белгілерді анықтауға үйретіледі. Бұл қатерлі ісіктің радиографиялық көрінісі әртүрлі болғанымен, көбінесе тіс тінінің кеңістігі симметриялық түрде кеңейгенін көруге болады. Остеосаркома немесе басқа да ауру бар деген күдік туған стоматолог пациентті ауыз және бет-жақ хирургіне биопсия жасау үшін жібереді. Бет аймағынан тыс жердегі күдікті остеосаркоманың биопсиясын білікті ортопед-онколог жүргізуі тиіс. Америкалық қатерлі ісіктер қоғамы былай мәлімдейді: «Бұл процедураны дұрыс орындау басқа ешқандай қатерлі ісіктегідей маңызды емес. Дұрыс емес биопсия салдарынан зардап шеккен аяқты ампутациядан сақтап қалу қиын болуы мүмкін». Ол сондай-ақ өкпеге метастаздануы мүмкін, көбінесе кеуде рентгенінде төменгі бөліктерде бір немесе бірнеше дөңгелек түйіндер түрінде көрінеді.
Емдеу
Остеосаркомадағы таңдалған емдеу әдісі – қатерлі ісікке толыққанды хирургиялық, бірдей алып тастау резекциясы жасау. Мифамуртид пациентке ісікті жою үшін операция жасалғаннан кейін, қалған қатерлі жасушаларды өлтіру үшін химиотерапиямен бірге қолданылады, бұл қатерлі ісік қайталану қаупін азайтады. Сондай-ақ, ісік алынып тасталғаннан кейін ротациялық пластика жасау мүмкіндігі де бар. Остеосаркомамен ауыратын пациенттерді емдеуді ең жақсы онколог және саркомаларды емдеу тәжірибесі бар ортопед-онколог жүргізеді. Қазіргі стандартты емдеу – операция алдындағы химиотерапия (неоадъювантты химиотерапия), одан кейін хирургиялық резекция. Операциядан кейін ісіктегі жасушалардың некрозының (жасушалардың өлімі) пайызы жағдайды болжауға көмектеседі және химиотерапиялық схеманы операциядан кейін өзгерту қажеттігін онкологқа хабарлайды. Стандартты емдеу – мүмкін болған жағдайда аяқты сақтап қалатын ортопедиялық операция (немесе кейбір жағдайларда ампутация) және жоғары дозалы метотрексатпен лейковоринмен құтқару, артериялық цисплатин, адриамицин, меснамен ифосфамид, БКД (блеомицин, циклофосфамид, дактиномицин), этопозид және мурамил трипептидінің комбинациясы. Ротациялық пластика қолданылуы мүмкін. Некроз деңгейі төмен болған жағдайда ифосфамид адъювантты ем ретінде қолданылуы мүмкін. Остеосаркомаға арналған химиотерапияның сәттілігіне қарамастан, ол педиатриялық қатерлі ісіктер арасындағы ең төменгі тіршілік деңгейінің біріне жатады. Ең жақсы тіркелген 10 жылдық тіршілік деңгейі 92% құрайды; қолданылған протокол – артериографиялық жауапқа негізделген жекелендірілген терапияны қамтамасыз ететін агрессивті артериялық схема. Үш жылдық жағдайсыз тіршілік деңгейі 50-75% аралығында, ал бес жылдық тіршілік деңгейі кейбір зерттеулерде 60-85% аралығында. Жалпы алғанда, бес жыл бұрын емделген пациенттердің 65-70% бүгін тірі. Бұл тіршілік деңгейі жалпы орташа көрсеткіш және жеке некроз деңгейіне байланысты айтарлықтай өзгеруі мүмкін. Фильграстим немесе пегфилграстим ақ қан клеткалары мен нейтрофильдер санын арттыруға көмектеседі. Қан құю және альфа-эпоэтин анемияға көмектеседі. Остеосаркома жасушаларының панеліндегі есептеулік талдау остеосаркомадағы жаңа ортақ және ерекше терапиялық мақсаттарды (протеомикалық және генетикалық) анықтады, ал фенотиптер ісіктің микроортасының маңыздылығын арттырды. HER2-положительные жағдайлар да маңызды, өйткені олар өкпеге алыс метастаздармен байланысты. Метастаздық остеосаркомамен ауыратын пациенттердің жағдайы метастаздарға дейінгі уақыттың ұзақтығымен (12 айдан 4 айға дейін), метастаздардың санының азаюымен және оларды жою мүмкіндігімен жақсарады. Метастаздардың аз болуы олардың ұзаққа созылуынан жақсы. Ұзақ уақытқа созылған (24 айдан астам) және азын түйіндері бар (екі немесе одан аз) пациенттердің жағдайы жақсы, метастаздан кейін екі жылдық тіршілік деңгейі 50%, бес жылдық – 40%, ал 10 жылдық – 20% құрайды. Егер метастаздар жергілікті және аймақтық болса, жағдай нашарлайды. Өкпе метастаздары бар III сатыдағы остеосаркоманың бастапқы көрінісі бастапқы ісіктің және өкпе түйіндерінің жою мүмкіндігіне, бастапқы ісіктің некрозының деңгейіне және метастаздардың санына байланысты. Жалпы тіршілік деңгейі шамамен 30% құрайды. Сүйек және буындардың қатерлі ісіктерінен туындаған балалардың қатерлі ісігінен болатын өлімнің нақты саны белгісіз. Остеосаркомадан болатын өлім-жітім көрсеткіші жылына шамамен 1,3% төмендеп келеді. Остеосаркоманың ұзақ мерзімді тіршілік деңгейі 20 ғасырдың соңында күрт жақсарды және 2009 жылы шамамен 68% құрады.
Тәуекел факторлары
Остеосаркома – иттерде ең көп кездесетін сүйек ісігі және көбінесе орта жастағы, ірі және алып тұқымды иттерге әсер етеді, мысалы, ирландтық вольфхаундтар, грейхаундтар, неміс шопандары, ротвейлерлер, тау тұқымдары (Ұлы Пиреней, Сент-Бернард, Леонбергер, Ньюфаундленд), доберман пиншерлері және Ұлы Даниялықтар. Иттерде адамдарға қарағанда 10 есе жиірек кездеседі. Сент-Бернард тұқымындағы иттерде тұқым қуалайтын бейінділігі анықталған. Стерильденген/кастрацияланған иттердің остеосаркомаға шалдығу қаупі, толыққан иттерге қарағанда екі есе артық. Spirocerca lupi паразитімен жұғу асқазанның остеосаркомасын тудыруы мүмкін.
Клиникалық көрінісі
Ең көп зардап шегетін сүйектер – жақын қол сүйегі, алыс радиус, алыс сан сүйегі және тібік сүйегі, «шығанақтан алыс, тізеге жақын» деген негізгі қағида бойынша. Басқа да зардап шегуі мүмкін жерлерге қабырғалар, төменгі жақ сүйегі, омыртқа және жамбас сүйегі кіреді. Сирек жағдайларда остеосаркома жұмсақ тіндерден (экстраскелеттік остеосаркома) пайда болуы мүмкін. Дене мүшелерінің сүйектеріне метастаздардың таралуы, әдетте өкпеге, өте жиі кездеседі. Бұл ісік қатты ауыруға себеп болады және тіпті зардап шеккен сүйектің сынуына әкелуі мүмкін. Адамдардағы остеосаркома сияқты, сүйек биопсиясы – соңғы диагнозға жетудің ең сенімді тәсілі. Остеосаркоманы басқа сүйек ісіктерінен және остеомиелит сияқты басқа зақымданулардан ажырату қажет. Әсіресе бас сүйек остеосаркомасының дифференциалдық диагнозына хондросаркома және сүйектің көп бөлікті ісігі де кіреді.
Емдеу және болжамы
Ампутация бастапқы емдеу болып табылады, алайда ол өзі метастазды тоқтатпайды. Ампутациямен бірге жүргізілген химиотерапия өмір сүру мерзімін ұзартады, бірақ көптеген иттер бір жылдың ішінде қайтыс болады.
Молекулалық өзгерістер
Иттің остеосаркомасы адам ауруымен салыстырылатын молекулалық соматикалық өзгерістердің үлгілерін көрсетеді. Екеуі де генетикалық тұрақсыздықпен және кариотиптік күрделілікпен сипатталады, ал қайталап өзгеретін гендер TP53, RB1, PTEN, MYC, PIK3CA болып табылады. Адам остеосаркомасында гистон метилтрансферазасы SETD2 генінің мутациялары сирек кездеседі, бірақ иттердегі ісіктердің 21%-ында анықталған.
Мысықтар
Остеосаркома мысықтарда да ең көп кездесетін сүйек ісігі, бірақ ол иттің қарағанда сирек кездеседі және көбінесе артқы аяқтарға әсер етеді. Бұл қатерлі ісік мысықтарда иттің қарағанда әдетте аз агрессивті болады, сондықтан көптеген мысықтар үшін тек ампутация жасау арқылы ұзақ өмір сүруге қол жеткізуге болады, алайда гистопатологиялық зерттеуде жоғары дәрежелі екені анықталса, ампутациядан кейін химиотерапия жасау ұсынылады.