Қытай тілінің пернетақталық енгізу жүйесі

Кіріспе

Қытай пернелі кіру жүйесі

Цанцзе енгізу әдісі (Tsang chieh енгізу әдісі, кейде Changjie, Cang Jie, Changjei немесе Chongkit деп аталады) – стандартты компьютерлік пернелімен компьютерге қытай таңбаларын енгізу жүйесі. Файл атауларында және басқа жерлерде Цанцзе атауы кейде cj деп қысқартылады. Бұл енгізу әдісін 1976 жылы Чу Бонг Фу ойлап тапты және Тайваньның бұрынғы қорғаныс министрі Чан Вэй Куоның ұсынысымен, қытай жазу жүйесінің мифологиялық ойлап табушысы Цанцзе (Цанчжие) есімімен аталды. Чу Бонг Фу 1982 жылы Цанцзе үшін патенттен бас тарды, өйткені бұл әдіс қытай мәдени мұрасына тиесілі болуы керек деп ойлады. Сондықтан Цанцзе ашық кодты бағдарламалық жасақтамаға айналды және дәстүрлі қытай таңбаларын қолдайтын барлық компьютер жүйелерінде орналасқан. Сонымен қатар, ол кеңейтілді, нәтижесінде Цанцзе оңайлатылған қытай таңбалар жиынтығымен де үйлесімді. Цанцзе – QWERTY пернетақтасын пайдаланған алғашқы қытай енгізу әдісі. Чу QWERTY пернетақтасының халықаралық стандартқа айналғанын көрді, демек қытай тіліндегі енгізу оған негізделуі керек деп сенді. Басқа, ертерек әдістерде 40-ден 2400-ге дейін пернесі бар үлкен пернетақталар қолданылды, төрт бұрышты әдісті қоспағанда, ол тек сандық пернелерді пайдаланады. Пиньин енгізу әдісінен айырмашылығы, Цанцзе таңбалардың графологиялық ерекшеліктеріне негізделген: әр графикалық элемент, «радикал» деп аталады (Канкси радикалдарымен шатастырмау керек), 24 негізгі таңба компонентімен байланыстырылған, олардың әрқайсысы стандартты QWERTY пернетақтасындағы белгілі бір әріп пернесіне сәйкес келеді. X пернесіне қосымша «күрделі таңбалар» функциясы тағайындалған. Пернелерді үйрену және есте сақтауды жеңілдету үшін төрт топқа бөлінген. Қытай таңбаларына кодтар беру, таңбалардың құрамдас «радикалдарын» бөлу арқылы жүзеге асырылады.

Ерте дамуы

Бастапқыда Cangjie енгізу әдісі кез келген таңбалар жиынтығында таңбаны шығару үшін ойластырылмаған. Оның орнына, ол Cangjie енгізу ережелері мен Cangjie контроллерлік тақтасынан тұратын біріктірілген жүйенің бөлігі болды. Бұл контроллерлік тақтада таңба генераторының бағдарламалық қамтамасы бар, ол таңбалар шығарылған кезде Cangjie кодтарынан қытай таңбаларын Apple II компьютерінің жоғары ажыратымдылықтағы графикалық режимін пайдалана отырып, динамикалық түрде жасайды. Чжу Бонг Фу 1982 жылы Cangjie пайдаланушы нұсқаулығының алғы сөзінде былай деп жазды: Шығару тұрғысынан: Шығару және енгізу, іс жүзінде, біріктірілген тұтастық құрайды; оларды догматикалық түрде екі бөлек құрылғыға бөлудің қажеті жоқ. Бұл, шын мәнінде, қажеттілік. Осы ерте жүйеде, мысалы, пайдаланушы қытай таңбасын c=文 алу үшін «yk» деп енгізгенде, Cangjie кодтары ешқандай таңба кодтамасына аударылмайды және нақты «yk» тізбесі сақталады. Әрбір таңбаның Cangjie коды (бірден бесеуге дейінгі кіші әріптер мен бос орыннан тұратын тізбе) сол таңбаның кодтамасы болды. Бұл ерте жүйенің ерекшелігі – егер оған кездейсоқ кіші әріптерден тұратын сөздер жіберілсе, таңба генераторы қытай таңбаларын Cangjie ыдырау ережелеріне сәйкес құруға тырысады, кейде күлкілі, белгісіз таңбалар пайда болады. Бұл қасақана жасалмаған мүмкіндік, «таңбаларды автоматты түрде жасау» нұсқаулықта сипатталған және жүйе өңдей алатын 15 000 таңбаның 10 000-нан астамын жасауға жауапты. Жаңа таңбалар жасалуын білдіретін Cangjie атауы осы жүйенің ерте нұсқасына өте сай келді. Біріктірілген таңба генераторының болуы сондай-ақ ыдыраудың қайталануын жою үшін «X» пернесінің болу қажеттілігін түсіндіреді: таңбалар кодтар «шығарылғанда» «таңдалатындықтан», көрсетілетін әрбір таңбаның бірегей Cangjie ыдырауы болуы керек. Кездейсоқ мәтін файлын көрсеткенде жүйе кандидат таңбалардың таңдауын ұсынса, онда ешқандай мәні де, практикалық қажеті де болмас еді, өйткені пайдаланушы кандидаттардың қайсысы дұрыс екенін білмейді.

Initially, the Cangjie input method was not intended to produce a character in any character set. Instead, it was part of an integrated system consisting of the Cangjie input rules and a Cangjie controller board. This controller board contains character generator firmware, which dynamically generates Chinese characters from Cangjie codes when characters are output, using the hi res graphics mode of the Apple II computer. In the preface of the Cangjie user's manual, Chu Bong Foo wrote in 1982:

[in translation]In terms of output: The output and input, in fact, [form] an integrated whole; there is no reason that [they should be] dogmatically separated into two different facilities. This is in fact necessary. In this early system, when the user types "yk", for example, to get the Chinese character c=文, the Cangjie codes do not get converted to any character encoding and the actual string "yk" is stored. The Cangjie code for each character (a string of 1 to 5 lowercase letters plus a space) was the encoding of that particular character. A particular "feature" of this early system is that, if one sends random lowercase words to it, the character generator will attempt to construct Chinese characters according to the Cangjie decomposition rules, sometimes causing strange, unknown characters to appear. This unintended feature, "automatic generation of characters", is described in the manual and is responsible for producing more than 10,000 of the 15,000 characters that the system can handle. The name Cangjie, evocative of the creation of new characters, was indeed apt for this early version of Cangjie. The presence of the integrated character generator also explains the historical necessity for the existence of the "X" key, which is used for the disambiguation of decomposition collisions: because characters are "chosen" when the codes are "output", every character that can be displayed must in fact have a unique Cangjie decomposition. It would not make sense—nor would it be practical—for the system to provide a choice of candidate characters when a random text file is displayed, as the user would not know which of the candidates is correct.

Мәселелер

Цанцзе қытай тіліндегі компьютерлерді қолдануды жеңілдету және кеңейту үшін жасалған оңай пайдалану жүйесі болды. Дегенмен, көптеген қолданушылар Цанцзеді үйрену мен пайдалану қиынға соғады, ал осы қиындықтардың көп бөлігі нашар оқытудан туындайды.

Қиындықтар

Cangjie әдісін пайдалану үшін радикалдардың атауларын және олардың қосалқы пішіндерін білу қажет. Компьютер пайдаланушыларының мониторларына радикалдардың көмекші пішіндері бар кестелер таспамен жабыстырылған кезде кездеседі. Сонымен қатар, бөлшектеу ережелерін білу де маңызды, себебі оларды білмеу қажетті таңбаларды теруді қиындатады. Пайдаланушы жазуын ұмытып кеткен таңбаны тере алмайды (бұл фонетикалық емес барлық енгізу әдістеріне тән мәселе). Көбірек жаттығумен пайдаланушылар жоғарыдағы қиындықтарды жеңе алады. Кәсіби машинистер Cangjie әдісін қолданып, минутына 25 таңбадан (cpm) жоғары жылдамдықпен қытай тілінде теруге қабілді, тіпті қосалқы пішіндер тізімін немесе бөлшектеу ережелерін жақсы есте сақтамаса да. Тәжірибелі Cangjie машинистері минутына 60-дан 200-ге дейін жылдамдыққа жете алады. Чэнь Миньчжэннің 1990 жылы Тайтунг қаласындағы Лонгтиан бастауыш мектебіндегі оқыту тәжірибесіне сәйкес, балалардың орташа теру жылдамдығы минутына 90 сөзді құрады, ал кейбіреулері тіпті минутына 130 сөзден асып кетті.

Орындаудағы шектеулер

Таңбаның ыдырауы "стандартты пішіндердің" (c=標準字形) алдын ала белгіленген жиынтығына байланысты. Алайда, әртүрлі елдерде Канцзидің көптеген нұсқалары бар болғандықтан, Канцзидегі белгілі бір таңбаның стандартты пішіні пайдаланушы бұрын үйренген форма емес. Сондықтан Канцзиді үйрену Канцзидің өзін ғана емес, сонымен қатар кейбір таңбалар үшін таныс емес стандартты пішіндерді үйренуді де қажет етеді. Cangjie енгізу әдісі редакторы (IME) ыдыраудағы қателерді тек қана қате туралы пайдаланушыға хабарлап (әдетте дыбыстық сигнал арқылы) өңдемейді. Дегенмен, Cangjie бастапқыда әр түрлі таңбалардың әр түрлі нұсқаларына әртүрлі кодтарды тағайындау үшін жасалған. Мысалы, Windows жүйесіндегі Cangjie-де c=產 коды YHHQM болып келеді, бұл осы таңбаның пішініне емес, басқа нұсқасы c=産-ға сәйкес келеді. Бұл Windows жүйесінде Cangjie-ді іске асырудан туындаған мәселе. Ал түпнұсқа Cangjie-де c=產 коды YKMHM (бірінші бөлігі c=文) болуы керек, ал c=産 коды YHHQM (бірінші бөлігі c=产) болады. Пунктуациялық белгілер геометриялық түрде ыдыратылмайды, оларға керісінше ZX әрпімен басталатын және Big5 кодындағы таңбалардың ретіне байланысты үш әріптен тұратын алдын ала белгіленген кодтар беріледі. (Бұл кодтар жиынтығы Windows 95-тің дәстүрлі қытай тіліндегі нұсқасында Cangjie-ге қосылды. Windows 3.1 жүйесінде Cangjie-де пунктуациялық белгілерге арналған кодтар жиынтығы болған жоқ.) Алайда, бұл мәселе заманауи жүйелерде экрандағы виртуалды пернетақтаға қол жеткізу арқылы шешіледі (Windows жүйесінде бұл Ctrl + Alt + үтір пернелерін басу арқылы іске қосылады). Көбінесе жасалатын қателердің арасында баламалы кодтар ретінде қарастырылмағандары бар. Мысалы, егер c=方 таңбасы жоғарыдан төменге қарай YHS деп ыдыратылмаса, ал оның орнына соққылар тізбесі бойынша YSH деп терілсе, Cangjie c=方 таңбасын таңдау ретінде көрсетпейді. Cangjie-ге QWERTY пернетақтасының барлық 26 пернесі қажет болғандықтан, оны тек 12 пернелі пернетақтасы бар қарапайым телефондарда қытай таңбаларын енгізу үшін қолдануға болмайды. Оның орнына Zhuyin, 5 соққылы (немесе Motorola-ның 9 соққылы) және Q9 енгізу әдісі сияқты баламалы енгізу әдістері қолданылады.

The decomposition of a character depends on a predefined set of "standard shapes" (c=標準字形). However, as many variations of Cangjie exist in different countries, the standard shape of a certain character in Cangjie is not always the one the user has learnt before. Learning Cangjie then entails learning not only Cangjie itself but also unfamiliar standard shapes for some characters. The Cangjie input method editor (IME) does not handle mistakes in decomposition except by informing the user (usually by beeping) that there is a mistake. However, Cangjie is originally designed to assign different codes to different variants of a character. For example, in the Cangjie provided on Windows, the code for c=產 is YHHQM, which corresponds not to the shape of this character but to another variant, c=産. This is a problem resulting from the implementation of Cangjie on Windows. In the original Cangjie, c=產 should be YKMHM (the first part is c=文) while c=産 is YHHQM (the first part is c=产). Punctuation marks are not geometrically decomposed, but rather given predefined codes that begin with ZX followed by a string of three letters related to the ordering of the characters in the Big5 code. (This set of codes was added to Cangjie on the traditional Chinese version of Windows 95. On Windows 3.1, Cangjie did not have a set of codes for punctuation marks.) Typing punctuation marks in Cangjie thus becomes a frustrating exercise involving either memorization or pick and peck. However, this is solved on modern systems through accessing a virtual keyboard on screen (On Windows, this is activated by pressing Ctrl + Alt + comma key). Commonly made errors include not considered as alternative codes. For example, if one does not decompose c=方 from top to bottom into YHS, but instead type YSH according to stroke order, Cangjie does not return the character c=方 as a choice. Since Cangjie requires all 26 keys of the QWERTY keyboard, it cannot be used to input Chinese characters on feature phones, which have only a 12 key keypad. Alternative input methods, such as Zhuyin, 5 stroke (or 9 stroke by Motorola), and the Q9 input method, are used instead.

Нұсқалар

Cangjie енгізу әдісі көбінесе бес ұрпақтан өтті делінеді (ағылшын тілінде әдетте «нұсқалар» деп аталады), олардың әрқайсысы бірін-бірімен шамалы ғана үйлеспейді. Қазіргі уақытта 3-ші нұсқа (c=第三代倉頡) ең көп таралған және Microsoft Windows жүйесінде түпнұсқалық қолдауға ие. 5-ші нұсқа (c=第五代倉頡), Free Cangjie IME қолдауымен және бұрын SCIM жүйесінде қолдау көрсетілген жалғыз Cangjie болып табылады, бұл маңызды азшылық әдісін білдіреді және iOS жүйесінде қолдау табады. Apple II-дегі Zero One картасы қолдаған алғашқы Cangjie жүйесі 2-ші нұсқа болды; 1-ші нұсқа ешқашан жарияланбаған. Классикалық Mac OS жүйесінде қолдау көрсетілетін Cangjie енгізу әдісі 3-ші және 5-ші нұсқаларға ұқсас. 5-ші нұсқа, бастапқы Cangjie енгізу әдісі сияқты, тікелей Чу жасаған. Ол бастапқыда 6-шы нұсқа деп жоспарланған 5-ші нұсқаның шығарылуы «Cangjie енгізу әдісінің оннан астам нұсқасына» (әр түрлі өндірушілер жасаған шамалы үйлесімсіз нұсқалар) нүкте қояды деп үміттенген. 6-шы нұсқа әлі де көпшілікке жарияланбаған, бірақ барлық тарихи қытай мәтіндерін дәл сақтай алатын деректер базасын құру үшін пайдаланылуда.

Қолданбалар

Көптеген зерттеушілер қытай таңбаларын олардың негізгі құраушы бөліктеріне жіктеу жолдарын талқылап, осы жіктеу жүйесіне негізделген қолданбаларды құруға тырысты. Бұл идеяны 漢字 генетикасын зерттеу деп атауға болады. Цанцзе кодтары мұндай ізденістің негізін қалайды. Тайваньдағы Academia Sinica және Шанхай қаласындағы Jiaotong университеті де ұқсас жобаларды жүзеге асырып жатыр. Бөлінген таңбаларды қолданудың тікелей артықшылығы – әртүрлі қытай таңбаларының ұқсастығын есептеу мүмкіндігі. Цанцзе енгізу әдісі осы сияқты қолданбалар үшін жақсы бастапқы нүкте болып табылады. Әрбір қытай таңбасы үшін бес кодты шектеуді жеңілдетіп, толыққанды Цанцзе кодтарын пайдалану арқылы, көзбен ұқсас таңбаларды есептеу жолымен табуға болады. Бұл ақпаратты айтылу ережелерімен үйлестіру қытай таңбаларын компьютерлік көмекпен оқытуға мүмкіндік береді.