Кіріспе
Органикалық қосылыс
Уринокислота – көміртек, азот, оттегі және сутектен тұратын, C5H4N4O3 формуласына ие гетероциклді қосылыс. Ол ураттар және қышқыл ураттар түзеді, мысалы, аммоний қышқылының ураты. Уринокислота – пурин нуклеотидтерінің метаболизмінен туындайтын және зәрдің қалыпты құрамына жататын зат. Қандағы уринокислотаның жоғары концентрациясы подаграға алып келуі мүмкін және қант диабеті сияқты басқа да аурулармен, сондай-ақ аммоний қышқылының уратты тастарының пайда болуымен байланысты.
Биохимия
Ксантин оксидазасы (XO) ферменті ксантин мен гипоксантиннен несеп қышқылының түзілуін катализдейді. Сүтқоректілерде кездесетін XO негізінен дегидрогеназа ретінде, атауына қарамастан, сирек оксидаза ретінде жұмыс істейді. Ксантин басқа пуриндерден түзіледі. Ксантин оксидазасы – активті орны күкірт пен оттегіге байланысқан молибден металлынан тұратын ірі фермент. Урикалық қышқыл оттегі жетіспейтін жағдайда (төмен оттегі қанықтығы) бөлінеді.
Бастапқылар
Адамдарда семіздік қышқылы (немесе урат сутегі ионы) пурин метаболизмінің соңғы тотығу (жайылу) өнімі болып табылады және зәрмен шығарылады, ал көптеген басқа сүтқоректілерде уриказа ферменті семіздік қышқылын аллантоинге дейін тотықтырады. Жоғары приматтарда уриказаның жоғалуы, аскорбин қышқылын синтездеу қабілетінің жоғалуымен сабақтас келеді, бұл ураттың осы түрлерде аскорбатты ішінара алмастыруы мүмкін деген пікірге әкеледі. Семизік қышқылы да, аскорбин қышқылы да күшті тотығуға қарсы агенттер (электрон донорлары) және қуатты антиоксиданттар болып табылады. Адамдарда қан плазмасының антиоксиданттық қабілетінің жартысынан астамы сутек урат ионынан құралады.
Адамдар
Адамның қанында несеп қышқылының (немесе урат ионының) қалыпты концентрациясы ерлер үшін 25–80 мг/л, әйелдер үшін 15–60 мг/л құрайды (бірақ төменде сәл өзгеше мәндер келтірілген). Адамның сарысуындағы көрсеткіш 96 мг/л-ге дейін жетсе де, подагра дамуы мүмкін емес. Несеп қышқылының қалыпты шығарылуы күніне 270–360 мг, ал тәулігіне бір литр несеп бөлінген жағдайда концентрациясы 270–360 мг/л болады (бұл несеп қышқылының еріген ураттар түрінде болуына байланысты, оның ерігіштігінен асып түседі), бұл күндізгі несеп шығарылымының шамамен 1% құрайды.
Иттер
Далматин тұқымында бауыр мен бүйректердің несеп қышқылын сіңіру қабілетінде генетикалық ақау бар, осының салдарынан ол аллантоинге айналу процесін нашарлатады, сондықтан бұл тұқым несеппен аллантоин емес, несеп қышқылын шығарады.
Құстар, бауырымен жорғалаушылар және шөлді сүтқоректілер
Құстар мен бауырымен жорғалаушылар, сондай-ақ кейбір шөлде тіршілік ететін сүтқоректілерде (мысалы, кенгуру сысқыры) несеп қышқылы да пуриндер метаболизмінің соңғы өнімі болып табылады, бірақ ол құрғақ масса түрінде нәжіспен шығарылады. Бұл күрделі метаболистік жолға байланысты, ол мочевина (мочевина циклынан) немесе аммиак сияқты басқа азотты қалдықтарды өңдеумен салыстырғанда энергияны көп жұмсайды, бірақ судың жоғалуын азайту және денеден судың кетуін болдырмау артықшылықтарын ұсынады.
Омыртқасыздар
Platynereis dumerilii, теңіз полихеті құрты, несеп қышқылын жыныстық феромон ретінде пайдаланады. Осы түрдің аналығы жұптасу кезінде суға несеп қышқылын бөліп шығарады, ол аталықтары сперма бөлуге ынталандырады.
Генетика
Ет және теңіз өнімдері сияқты тағамдар сарысудағы урат деңгейін көтере алса да, генетикалық өзгерістер сарысудағы урат деңгейінің жоғарылауына әлдеқайда көп әсер етеді. Адамдардың бір бөлігінде бүйректердің зәр қышқылын шығаруына жауапты урат тасымалдау ақуыздарында мутациялар болады. Қазірге дейін сарысудағы уратпен байланысты бірнеше геннің варианттары анықталды: SLC2A9; ABCG2; SLC17A1; SLC22A11; SLC22A12; SLC16A9; GCKR; LRRC16A; және PDZK1. SLC2A9 генімен кодталған GLUT9 зәр қышқылы мен фруктозаны тасымалдауға қабілетті. Бұлшықет жасушаларындағы АТФ қоры төмендеген кезде іске қосылатын пурин нуклеотидтік циклінің салдарынан туындайтын миогендік гиперурикемия, GSD III, GSD V және GSD VII сияқты гликогеноздардың жиі кездесетін патофизиологиялық ерекшелігі болып табылады, себебі бұл метаболикалық миопатиялар бұлшықет жасушаларының АТФ (энергия) өндірісін пайдалану қабілетін нашартады. Осы метаболикалық миопатияларда миогендік гиперурикемия физикалық жаттығуларға байланысты туындайды; жаттығудан кейін плазмадағы инозин, гипоксантин және зәр қышқылының концентрациясы артып, демалғаннан кейін бірнеше сағаттан соң төмендейді. Қан плазмасындағы зәр қышқылының концентрациясы қалыпты деңгейден жоғары болса гиперурикемия, ал төмен болса гипоурикемия деп аталады. Сол сияқты, зәрдегі зәр қышқылының қалыпты деңгейден жоғары концентрациясы гиперурикозурия, ал төмен концентрациясы гипоурикозурия деп аталады. Зәрдегі зәр қышқылының деңгейі қандағы зәр қышқылының деңгейімен байланысты болуы мүмкін.
Қалқаншалық
2011 жылы АҚШ-та жүргізілген сауалнама көрсеткендей, халықтың 3,9% подаграмен ауырады, ал 21,4% белгілері жоқ гиперурикемиямен ауырады. Қандағы семіз қышқылының (сезімді урат) артық мөлшері подаграны тудыруы мүмкін, бұл жағдай мононатрий урат кристалдарының буындарда, капиллярларда, теріде және басқа тіндерде шөгінуі нәтижесінде пайда болатын ауырсынулы жағдай. Подагра сарысудағы семіз қышқылы деңгейі 6 мг/100 мл (357 мкмоль/л) дейін төмен болғанда да пайда болуы мүмкін, бірақ адамның сарысу деңгейі 9,6 мг/100 мл (565 мкмоль/л) дейін жоғары болса да подагра болмайды. Адам организмінде пуриндер семіз қышқылына айналады, ол несеппен шығарылады. Ет және теңіз өнімдері сияқты пуринге бай тағамдарды көп мөлшерде тұтыну подагра қаупін арттырады. Пуринге бай тағамдарға бауыр, бүйрек, тіл, сондай-ақ анчоус, сельдь, сардина, мидия, гребен, форель, треска, скумбрия және тунец сияқты теңіз өнімдерінің кейбір түрлері жатады. Дегенмен, пуринге бай көкөністерді орташа мөлшерде тұтыну подагра қаупін арттырмайды. Литий ураты жақсы ериді. Бүгінде подагра шабуылы кезіндегі қабыну көбінесе қабынуға қарсы препараттар (НҚҚП), колхицин немесе кортикостероидтармен емделеді, ал урат деңгейі аллопуринолмен реттеледі. Ксантин оксидаза ферментін әлсіз тежейтін аллопуринол – гипоксантиннің аналогы, ол ксантин оксидоредуктаза ферментімен 2-позицияда гидроксилделіп оксипуринолға айналады.
Ағзаның лизистік синдромы
Ісік лизі синдромы – қан ағынындағы қатерлі жасушалар өз құрамын спонтанды түрде немесе химиотерапиядан кейін босатып, қандағы несеп қышқылы деңгейінің жоғарылауына алып келетін, шұғыл медициналық көмек қажетті жағдай. Несеп қышқылы кристалдары бүйректерде жиналғанда, ісік лизі синдромы жедел бүйрек жеткіліксіздігіне әкелуі мүмкін. Бұл синдромда спастикалық, қасақана емес қозғалыстар, танымдық қабілеттің төмендеуі, сондай-ақ подаграның белгілері байқалады.
Жүрек- қан тамырлары аурулары
Гиперурикемия жүрек-қан тамырлары ауруларының қаупін арттырумен байланысты. Жоғары деңгейдегі несеп қышқылы атеросклероздық жүрек-қан тамырлары ауруларының дамуына себеп болуы мүмкін, бірақ бұл мәселе даулы және деректер келіспейді.
Урикалық қышқыл тас түзілуі
Бүйрек тастары натрий урат микрокристаллдарының шөгіндісі арқылы қалыптасуы мүмкін. Қандағы зәр қышқылының қанығу деңгейі бүйректе ураттың кристалдануына байланысты бүйрек тастарының бір түріне әкелуі мүмкін. Бұл зәр қышқылы тастары сәуле өткізбейді, сондықтан қарапайым іш рентгенінде көрінбейді. Зәр қышқылы кристалдары кальций оксалаты тастарының пайда болуына да ықпал етеді, "тұқым кристалдары" рөлін атқарады.
Диабет
Гиперурикемия метаболикалық синдромның құрамдас бөліктерімен байланысты, оның ішінде балаларда да.
Төмен сары қышқыл
Несеп қышқылының төмендеуі (гипоурикемия) көптеген себептерге байланысты болуы мүмкін. Тәттің аз мөлшерде қабылдануы несеп қышқылы деңгейін төмендетуі мүмкін. Бұл әсер ауызша контрацепциялық препараттар қабылдайтын әйелдерде одан да күшті болуы мүмкін. Созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі бар адамдардағы гиперфосфатемияны болдырмау үшін қолданылатын Севеламер препараты қан сарысуындағы несеп қышқылын айтарлықтай төмендетуі мүмкін.
Көптеген склероз
10 жағдай-бақылау зерттеулерінің мета-талдауында көптік склерозбен ауыратын науқастардың қан сарысуындағы қышқылдың деңгейі сау адамдармен салыстырғанда айтарлықтай төмен екендігі анықталды, бұл көптік склерозды диагностикалауға арналған биомаркер болуы мүмкін.
Төменгі сары қышқышты қалыпқа келтіру
Цинк деңгейінің төмендеуі немесе жетіспеушілігін түзеу қан сарысуындағы зәр қышқылы деңгейін көтеруге көмектеседі.