Кіріспе
АҚШ-тың бас сот төрешісі – АҚШ Жоғарғы Сотының бас судьясы және АҚШ федералдық сот жүйесінің жоғарғы лауазымды қызметкері. АҚШ Конституциясының II бабы, 2-бөлімі, 2-тармағы АҚШ Президентіне «Жоғарғы Сот судьяларын» ұсыну және АҚШ Сенатының кеңесі мен келісімімен, олар қайтыс болғанға, отставкаға шыққанға, зейнеткерлікке шыққанға дейін немесе импичментке тартылып, сотталғанға дейін қызмет ететін «Жоғарғы Сот судьяларын» тағайындауға толық құқық береді. Бас судьяның болуы туралы нақты айғақ I баптың 3-бөлімі, 6-тармағында келтірілген, онда бас судья Президенттің импичмент процесін жүргізеді делінген; бұл Эндрю Джонсон, Билл Клинтон және Дональд Трамптың алғашқы импичменті кезінде үш рет орын алды. Бас судьяның істерді қарауға іріктеуде маңызды ықпалы бар, ауызша дәлелдемелер кезінде төрағалық етеді және судьялар арасындағы істерді талқылауға жетекшілік етеді. Сонымен қатар, сот шешім шығарғанда, бас судья көпшілік тарапында болса, сот шешімін кім жазатынын таңдайды; бірақ, іс бойынша шешім қабылдағанда, бас судьяның дауысы басқа судьялардың дауысынан артық емес. Заңмен міндетті болмаса да, дәстүр бойынша Президенттік қызметке ант беру рәсімін бас судья жүргізеді. Бас судья федералды үкіметтің сот саласының өкілі болып табылады және федералды соттардың бас әкімшісінің міндетін атқарады. Бас судья Сот конференциясына төрағалық етеді және осы лауазымында Әкімшілік кеңсе директоры мен орынбасарын тағайындайды. Бас судья Смитсонов институтының Регенттер кеңесінің экс-официаль мүшесі болып табылады және әдет бойынша кеңестің канцлері болып сайланады. Жоғарғы Сот 1789 жылы құрылғаннан бері 17 адам бас судья қызметін атқарды, алғашқысы Джон Джей (1789–1795) болды. Қазіргі бас судья Джон Робертс (2005 жылдан бері). 17 бас судьяның бесеуі – Джон Ратледж, Эдвард Дуглас Уайт, Чарльз Эванс Хьюз, Харлан Фиске Стоун және Уильям Ренквист – бас судья болудан бұрын ассистент судьялар болып қызмет еткен. Бір бас судья – Уильям Говард Тафт – бұрын АҚШ Президенті болып қызмет еткен.
The chief justice of the United States is the chief judge of the Supreme Court of the United States and is the highest ranking officer of the U. S. federal judiciary. Article II, Section 2, Clause 2 of the U. S. Constitution grants plenary power to the president of the United States to nominate, and, with the advice and consent of the United States Senate, appoint "Judges of the supreme Court", who serve until they die, resign, retire, or are impeached and convicted. The existence of a chief justice is only explicit in Article I, Section 3, Clause 6 which states that the chief justice shall preside over the impeachment trial of the president; this has occurred three times, for Andrew Johnson, Bill Clinton, and for Donald Trump’s first impeachment. The chief justice has significant influence in the selection of cases for review, presides when oral arguments are held, and leads the discussion of cases among the justices. Additionally, when the court renders an opinion, the chief justice, if in the majority, chooses who writes the court's opinion; however, when deciding a case, the chief justice's vote counts no more than that of any other justice. While nowhere mandated, the presidential oath of office is by tradition typically administered by the chief justice. The chief justice serves as a spokesperson for the federal government's judicial branch and acts as a chief administrative officer for the federal courts. The chief justice presides over the Judicial Conference and, in that capacity, appoints the director and deputy director of the Administrative Office. The chief justice is an ex officio member of the Board of Regents of the Smithsonian Institution and, by custom, is elected chancellor of the board. Since the Supreme Court was established in 1789, 17 people have served as Chief Justice, beginning with John Jay (1789–1795). The current chief justice is John Roberts (since 2005). Five of the 17 chief justices—John Rutledge, Edward Douglass White, Charles Evans Hughes, Harlan Fiske Stone, and William Rehnquist—served as associate justices prior to becoming chief justice. One chief Justice – William Howard Taft – had previously served as President of the United States.
Шығу тегі, лауазымы және тағайындалуы
АҚШ Конституциясы Бас судья лауазымын тікелей белгілемейді, бірақ оның бар екенін 1-баптың 3-тарауының 6-тармағындағы бір сілтемемен болжайды: «Америка Құрама Штаттарының Президенті сотталу кезінде Бас судья төрағалық етеді». Конституцияда осы лауазым туралы қосымша ештеңе айтылмайды. Жоғарғы Сотты құруға уәкілеттік беретін III-баптың 1-тарауы соттың барлық мүшелерін жай ғана «судьялар» деп атайды. 1789 жылғы Сот актісі АҚШ Жоғарғы Сотының Бас судьясы және АҚШ Жоғарғы Сотының судьясы деген ерекше атауларды құрды. 1866 жылы Салмон П. Чейз АҚШ Бас судьясы атағын алды, ал Конгресс жаңа атауды кейінгі заңнамаларда қолдана бастады. 1888 жылы Мелвилл Фуллердің Жоғарғы Сотқа жасаған өтінімінде бұл өзгертілген атау алғаш рет пайда болды. 1866 жылы судья лауазымы өзгертілмеді және бастапқыда құрылған күйінде сақталды. Бас судья, барлық федералды судьялар сияқты, Президент тағайындайды және АҚШ Сенаты бекітеді. Конституцияның III-бабының 1-тарауы олардың «жақсы мінез-құлық сақтағанда қызметтерін атқаратынын» көрсетеді. Бұл тіл тағайындамалардың өмір бойына сақталатынын және судья қызметке келгеннен кейін, оның өкілеттігі тек қана судья қайтыс болғанда, зейнеткерлікке шыққанда, отставкаға кеткенде немесе импичмент процесі арқылы қызметтен алынғанда ғана аяқталады дегенді білдіреді. 1789 жылдан бері 15 президент осы лауазымға барлығы 22 ресми үміткерлік ұсынды. Бас судьяның жалақысын Конгресс белгілейді; 2024 жылғы деректер бойынша жылдық жалақы 312 200 доллар, бұл судьялардың жалақысынан (298 500 доллар) сәл жоғары. Бас судья лауазымына адамды тағайындау дәстүрге негізделген; Конституция бас судьяның болуын талап етеді, бірақ оны қалай таңдау керектігі және кім таңдайтыны туралы ештеңе айтпайды. Жоғарғы Сотқа дұрыс тағайындалған және бекітілген судьялардың арасынан бас судьяны таңдау үшін басқа әдіс қолдануға конституциялық тыйым жоқ. Үш судья президенттікке үміткер болып, Сенатта бекітілді: Эдвард Дуглас Уайт (1910), Харлан Фиске Стоун (1941) және Уильям Ренквист (1986). Төртінші үміткер, Эбе Фортас, 1968 жылы осы лауазымға ұсынылды, бірақ бекітілмеді. Судья лауазымынан бас тартпастан бас судьялыққа үміткер болуға құқылы болғандықтан, Фортас судья болып қалды. Сол сияқты, Уильям Кушинг 1796 жылдың қаңтарында бас судья болып тағайындалып, бекітілгенімен, қызметтен бас тартқандықтан, сотта қалды. Екі бұрынғы судья кейіннен бас судья болып сотқа оралды. Олардың біріншісі – Джон Ратледж. Президент Вашингтон оған 1795 жылы демалыс күндерінде тағайындама берді. Алайда, оның келесі үміткерлігі Сенатта бекітілмеді, ол қызметінен және соттан кетті. 1930 жылы бұрынғы судья Чарльз Эванс Хьюз бас судья болып бекітілді. Сонымен қатар, 1800 жылдың желтоқсанында бұрынғы бас судья Джон Джей екінші рет тағайындалып, бекітілді, бірақ ақырында одан бас тартты, бұл Джон Маршаллдың тағайындалуына мүмкіндік берді. Үш президенттің де кінәсі ақталды. Конституцияда бұл мәселе бойынша ештеңе айтылмағанмен, 1999 жылы Клинтон ісіне байланысты Сенат қабылдаған ережелерге сәйкес, бас судья импичментке ұшыраған вице-президенттің ісін қарауы тиіс. Бұл ереже вице-президенттің өз ісін өзі қарауына мүмкіндік бермеу үшін қабылданды.
Президенттік ант
Бас судья дәстүр бойынша АҚШ-тың жаңа президенттеріне қызметке кірісу антты қабылдатады. Бұл тек қана дәстүр, және бас судьяның Конституциялық міндеті емес. Конституция президенттік антты нақты бір адамның қабылдауы керектігін талап етпейді, тек президенттің оны қабылдауы жеткілікті. Заң, кез келген федералдық немесе штаттық судьяларға, сондай-ақ нотариустарға ант беру және растау құқығын береді. Бас судья әдетте жаңа тағайындалған және бекітілген судьяларға ант қабылдатады, ал ең жоғары дәрежедегі судья жаңа бас судьяға ант беруі мүмкін. Егер бас судья ауырған немесе қабілетсіз болса, антты Жоғарғы Соттың ең үлкен өкілі қабылдайды. Сегіз рет АҚШ-тың бас судьясынан өзге біреу президентке қызметке кірісу антты қабылдатқан. Роберт Ливингстон, Нью-Йорк штатының канцлері (штаттың ең жоғары сот лауазымы), Джордж Вашингтонға оның алғашқы инаугурациясында ант қабылдатқан; сол кезде АҚШ-тың бас судьясы да, басқа да федералдық судьялар да тағайындалған жоқ. 1793 жылы Вашингтонның екінші антты Жоғарғы Сот судьясының көмекшісі Уильям Кушинг қабылдады. Кальвин Кулидждің әкесі, Джон Кальвин Кулидж аға, нотариус, Уоррен Хардинг қайтыс болғаннан кейін ұлына ант берді. Алайда, Кулидж Вашингтонға келгеннен кейін бұл мәселе дау тудырды, және оның анты Колумбия округінің АҚШ округтік сотының судьясы Адольф А. Холинг кішінің қолымен қайта қабылдатылды. Джон Тайлер мен Миллард Филлмор екеуі де өздерінің ізашарларының қазасынан кейін Колумбия округінің округтік сотының бас судьясы Уильям Кранчтан ант қабылдады. Честер А. Артур мен Теодор Рузвельттің алғашқы анттары олардың күтпеген билікке келуін көрсетті. 1963 жылдың 22 қарашасында президент Джон Ф. Кеннедиге жасалған қастандықтан кейін Техастың Солтүстік округінің федералдық округтік сотының судьясы Сара Т. Хьюз Линдон Б. Джонсонға Air Force One ұшағында ант қабылдатты.
Басқа міндеттер
Уильям Говард Тафттың билік құрған кезінен бері бас судьяның лауазымы, теңдер арасындағы бірінші болып қана емес, одан да кеңейді. Бас судья сондай-ақ:
Федералды сот жүйесінің басшысы болып табылады. АҚШ Федералдық соттарының бас әкімшілік органы – Соттық конференцияның төрағасы болып табылады. Соттық конференцияға Ережелерді қабылдау туралы заңға сәйкес, ережелерді ұсынуға құқық берілген, оларды Жоғарғы Сот жариялайды (Конгресс тексеру туралы заңға сәйкес Конгресс мақұлдамауы мүмкін), федералды соттардың тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін. Азаматтық іс жүргізу жөніндегі федералды ережелердің және дәлелдемелер жөніндегі федералды ережелердің көп бөлігі көптеген штаттық заң шығарушы органдармен қабылданды және американдық құқық мектептерінде канондық деп есептеледі. АҚШ Сыртқы барлауды қадағалау сотының құрамына қазіргі федералды судьяларды тағайындайды, бұл "жасырын сот", ол АҚШ-тағы шетелдік барлау агенттері деп күдіктенетін адамдарға қатысты федералдық құқық қорғау органдарының (негізінен ФБР) бақылау ордерлерін беру туралы өтініштерін қадағалайды. (қараңыз). АҚШ Шетелдік террористерді депортациялау сотының құрамына қазіргі федералды судьяларды тағайындайды, бұл сот шетелдік азаматтардың террорист болғандықтан АҚШ-тан қуылмасы керек-жоқ па, деген мәселені анықтау үшін құрылған арнайы сот. Көп аудандардағы сот істерін қарау жөніндегі сот кеңесінің мүшелерін тағайындайды, бұл жеті қазіргі федералды судьядан тұратын арнайы сот, бірнеше байланысты федералдық істер әртүрлі сот аудандарында қозғалған жағдайларда, үйлестірілген сотқа дейінгі іс жүргізу орнын таңдауға жауапты. Регенттер кеңесінің экс-официо мүшесі және Смитсондар институтының канцлері болып табылады. Конгресс кітапханасының құқық кітапханасы үшін кітаптарды сатып алуды қадағалайды. Сенаторлар мен өкілдерден айырмашылығы, конституциялық түрде АҚШ-тың немесе кез келген штаттің қандай да бір "сенімділік немесе пайдалы" лауазымын атқаруына тыйым салынған, бас судья мен федералды сот жүйесінің басқа мүшелері басқа лауазымдарда қызмет етуден тыйымдалмаған. Джон Джей Джей шартын келісу үшін дипломат ретінде қызмет етті, Роберт Х. Джексон президент Трумэнмен жетекші нацистердің Нюрнберг процесінде АҚШ прокуроры болып тағайындалды, ал Эрл Уоррен президент Кеннедиге жасалған қастандық жөніндегі президенттік комиссияның төрағасы болды.
Serves as the head of the federal judiciary. Serves as the head of the Judicial Conference of the United States, the chief administrative body of the United States federal courts. The Judicial Conference is empowered by the Rules Enabling Act to propose rules, which are then promulgated by the Supreme Court (subject to disapproval by Congress under the Congressional Review Act), to ensure the smooth operation of the federal courts. Major portions of the Federal Rules of Civil Procedure and Federal Rules of Evidence have been adopted by most state legislatures and are considered canonical by American law schools. Appoints sitting federal judges to the membership of the United States Foreign Intelligence Surveillance Court, a "secret court" which oversees requests for surveillance warrants by federal police agencies (primarily the FBI) against suspected foreign intelligence agents inside the United States. (see ). Appoints sitting federal judges to the membership of the United States Alien Terrorist Removal Court, a special court constituted to determine whether aliens should be deported from the United States on the grounds that they are terrorists. Appoints the members of the Judicial Panel on Multidistrict Litigation, a special tribunal of seven sitting federal judges responsible for selecting the venue for coordinated pretrial proceedings in situations where multiple related federal actions have been filed in different judicial districts. Serves as an ex officio member of the Board of Regents and as the chancellor of the Smithsonian Institution. Supervises the acquisition of books for the Law Library of the Library of Congress. Unlike Senators and Representatives, who are constitutionally prohibited from holding any other "office of trust or profit" of the United States or of any state while holding their congressional seats, the chief justice and the other members of the federal judiciary are not barred from serving in other positions. John Jay served as a diplomat to negotiate the Jay Treaty, Robert H. Jackson was appointed by President Truman to be the U. S. prosecutor in the Nuremberg trials of leading Nazis, and Earl Warren chaired the President's Commission on the Assassination of President Kennedy.
Мүгедектік немесе бос орын
Заңға сәйкес, бас судья өкілдіктерін орындай алмаған жағдайда немесе лауазым бос болғанда, бас судьяның міндеттері мүгедектік немесе бос орын жойылғанға дейін ең тәжірибелі қазы орындайды. Қазіргі уақытта Кларенс Томас – ең тәжірибелі қазы.