Кіріспе

АҚШ-тың бас сот төрешісі – АҚШ Жоғарғы Сотының бас судьясы және АҚШ федералдық сот жүйесінің жоғарғы лауазымды қызметкері. АҚШ Конституциясының II бабы, 2-бөлімі, 2-тармағы АҚШ Президентіне «Жоғарғы Сот судьяларын» ұсыну және АҚШ Сенатының кеңесі мен келісімімен, олар қайтыс болғанға, отставкаға шыққанға, зейнеткерлікке шыққанға дейін немесе импичментке тартылып, сотталғанға дейін қызмет ететін «Жоғарғы Сот судьяларын» тағайындауға толық құқық береді. Бас судьяның болуы туралы нақты айғақ I баптың 3-бөлімі, 6-тармағында келтірілген, онда бас судья Президенттің импичмент процесін жүргізеді делінген; бұл Эндрю Джонсон, Билл Клинтон және Дональд Трамптың алғашқы импичменті кезінде үш рет орын алды. Бас судьяның істерді қарауға іріктеуде маңызды ықпалы бар, ауызша дәлелдемелер кезінде төрағалық етеді және судьялар арасындағы істерді талқылауға жетекшілік етеді. Сонымен қатар, сот шешім шығарғанда, бас судья көпшілік тарапында болса, сот шешімін кім жазатынын таңдайды; бірақ, іс бойынша шешім қабылдағанда, бас судьяның дауысы басқа судьялардың дауысынан артық емес. Заңмен міндетті болмаса да, дәстүр бойынша Президенттік қызметке ант беру рәсімін бас судья жүргізеді. Бас судья федералды үкіметтің сот саласының өкілі болып табылады және федералды соттардың бас әкімшісінің міндетін атқарады. Бас судья Сот конференциясына төрағалық етеді және осы лауазымында Әкімшілік кеңсе директоры мен орынбасарын тағайындайды. Бас судья Смитсонов институтының Регенттер кеңесінің экс-официаль мүшесі болып табылады және әдет бойынша кеңестің канцлері болып сайланады. Жоғарғы Сот 1789 жылы құрылғаннан бері 17 адам бас судья қызметін атқарды, алғашқысы Джон Джей (1789–1795) болды. Қазіргі бас судья Джон Робертс (2005 жылдан бері). 17 бас судьяның бесеуі – Джон Ратледж, Эдвард Дуглас Уайт, Чарльз Эванс Хьюз, Харлан Фиске Стоун және Уильям Ренквист – бас судья болудан бұрын ассистент судьялар болып қызмет еткен. Бір бас судья – Уильям Говард Тафт – бұрын АҚШ Президенті болып қызмет еткен.

Шығу тегі, лауазымы және тағайындалуы

АҚШ Конституциясы Бас судья лауазымын тікелей белгілемейді, бірақ оның бар екенін 1-баптың 3-тарауының 6-тармағындағы бір сілтемемен болжайды: «Америка Құрама Штаттарының Президенті сотталу кезінде Бас судья төрағалық етеді». Конституцияда осы лауазым туралы қосымша ештеңе айтылмайды. Жоғарғы Сотты құруға уәкілеттік беретін III-баптың 1-тарауы соттың барлық мүшелерін жай ғана «судьялар» деп атайды. 1789 жылғы Сот актісі АҚШ Жоғарғы Сотының Бас судьясы және АҚШ Жоғарғы Сотының судьясы деген ерекше атауларды құрды. 1866 жылы Салмон П. Чейз АҚШ Бас судьясы атағын алды, ал Конгресс жаңа атауды кейінгі заңнамаларда қолдана бастады. 1888 жылы Мелвилл Фуллердің Жоғарғы Сотқа жасаған өтінімінде бұл өзгертілген атау алғаш рет пайда болды. 1866 жылы судья лауазымы өзгертілмеді және бастапқыда құрылған күйінде сақталды. Бас судья, барлық федералды судьялар сияқты, Президент тағайындайды және АҚШ Сенаты бекітеді. Конституцияның III-бабының 1-тарауы олардың «жақсы мінез-құлық сақтағанда қызметтерін атқаратынын» көрсетеді. Бұл тіл тағайындамалардың өмір бойына сақталатынын және судья қызметке келгеннен кейін, оның өкілеттігі тек қана судья қайтыс болғанда, зейнеткерлікке шыққанда, отставкаға кеткенде немесе импичмент процесі арқылы қызметтен алынғанда ғана аяқталады дегенді білдіреді. 1789 жылдан бері 15 президент осы лауазымға барлығы 22 ресми үміткерлік ұсынды. Бас судьяның жалақысын Конгресс белгілейді; 2024 жылғы деректер бойынша жылдық жалақы 312 200 доллар, бұл судьялардың жалақысынан (298 500 доллар) сәл жоғары. Бас судья лауазымына адамды тағайындау дәстүрге негізделген; Конституция бас судьяның болуын талап етеді, бірақ оны қалай таңдау керектігі және кім таңдайтыны туралы ештеңе айтпайды. Жоғарғы Сотқа дұрыс тағайындалған және бекітілген судьялардың арасынан бас судьяны таңдау үшін басқа әдіс қолдануға конституциялық тыйым жоқ. Үш судья президенттікке үміткер болып, Сенатта бекітілді: Эдвард Дуглас Уайт (1910), Харлан Фиске Стоун (1941) және Уильям Ренквист (1986). Төртінші үміткер, Эбе Фортас, 1968 жылы осы лауазымға ұсынылды, бірақ бекітілмеді. Судья лауазымынан бас тартпастан бас судьялыққа үміткер болуға құқылы болғандықтан, Фортас судья болып қалды. Сол сияқты, Уильям Кушинг 1796 жылдың қаңтарында бас судья болып тағайындалып, бекітілгенімен, қызметтен бас тартқандықтан, сотта қалды. Екі бұрынғы судья кейіннен бас судья болып сотқа оралды. Олардың біріншісі – Джон Ратледж. Президент Вашингтон оған 1795 жылы демалыс күндерінде тағайындама берді. Алайда, оның келесі үміткерлігі Сенатта бекітілмеді, ол қызметінен және соттан кетті. 1930 жылы бұрынғы судья Чарльз Эванс Хьюз бас судья болып бекітілді. Сонымен қатар, 1800 жылдың желтоқсанында бұрынғы бас судья Джон Джей екінші рет тағайындалып, бекітілді, бірақ ақырында одан бас тартты, бұл Джон Маршаллдың тағайындалуына мүмкіндік берді. Үш президенттің де кінәсі ақталды. Конституцияда бұл мәселе бойынша ештеңе айтылмағанмен, 1999 жылы Клинтон ісіне байланысты Сенат қабылдаған ережелерге сәйкес, бас судья импичментке ұшыраған вице-президенттің ісін қарауы тиіс. Бұл ереже вице-президенттің өз ісін өзі қарауына мүмкіндік бермеу үшін қабылданды.

Президенттік ант

Бас судья дәстүр бойынша АҚШ-тың жаңа президенттеріне қызметке кірісу антты қабылдатады. Бұл тек қана дәстүр, және бас судьяның Конституциялық міндеті емес. Конституция президенттік антты нақты бір адамның қабылдауы керектігін талап етпейді, тек президенттің оны қабылдауы жеткілікті. Заң, кез келген федералдық немесе штаттық судьяларға, сондай-ақ нотариустарға ант беру және растау құқығын береді. Бас судья әдетте жаңа тағайындалған және бекітілген судьяларға ант қабылдатады, ал ең жоғары дәрежедегі судья жаңа бас судьяға ант беруі мүмкін. Егер бас судья ауырған немесе қабілетсіз болса, антты Жоғарғы Соттың ең үлкен өкілі қабылдайды. Сегіз рет АҚШ-тың бас судьясынан өзге біреу президентке қызметке кірісу антты қабылдатқан. Роберт Ливингстон, Нью-Йорк штатының канцлері (штаттың ең жоғары сот лауазымы), Джордж Вашингтонға оның алғашқы инаугурациясында ант қабылдатқан; сол кезде АҚШ-тың бас судьясы да, басқа да федералдық судьялар да тағайындалған жоқ. 1793 жылы Вашингтонның екінші антты Жоғарғы Сот судьясының көмекшісі Уильям Кушинг қабылдады. Кальвин Кулидждің әкесі, Джон Кальвин Кулидж аға, нотариус, Уоррен Хардинг қайтыс болғаннан кейін ұлына ант берді. Алайда, Кулидж Вашингтонға келгеннен кейін бұл мәселе дау тудырды, және оның анты Колумбия округінің АҚШ округтік сотының судьясы Адольф А. Холинг кішінің қолымен қайта қабылдатылды. Джон Тайлер мен Миллард Филлмор екеуі де өздерінің ізашарларының қазасынан кейін Колумбия округінің округтік сотының бас судьясы Уильям Кранчтан ант қабылдады. Честер А. Артур мен Теодор Рузвельттің алғашқы анттары олардың күтпеген билікке келуін көрсетті. 1963 жылдың 22 қарашасында президент Джон Ф. Кеннедиге жасалған қастандықтан кейін Техастың Солтүстік округінің федералдық округтік сотының судьясы Сара Т. Хьюз Линдон Б. Джонсонға Air Force One ұшағында ант қабылдатты.

Басқа міндеттер

Уильям Говард Тафттың билік құрған кезінен бері бас судьяның лауазымы, теңдер арасындағы бірінші болып қана емес, одан да кеңейді. Бас судья сондай-ақ:
Федералды сот жүйесінің басшысы болып табылады. АҚШ Федералдық соттарының бас әкімшілік органы – Соттық конференцияның төрағасы болып табылады. Соттық конференцияға Ережелерді қабылдау туралы заңға сәйкес, ережелерді ұсынуға құқық берілген, оларды Жоғарғы Сот жариялайды (Конгресс тексеру туралы заңға сәйкес Конгресс мақұлдамауы мүмкін), федералды соттардың тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін. Азаматтық іс жүргізу жөніндегі федералды ережелердің және дәлелдемелер жөніндегі федералды ережелердің көп бөлігі көптеген штаттық заң шығарушы органдармен қабылданды және американдық құқық мектептерінде канондық деп есептеледі. АҚШ Сыртқы барлауды қадағалау сотының құрамына қазіргі федералды судьяларды тағайындайды, бұл "жасырын сот", ол АҚШ-тағы шетелдік барлау агенттері деп күдіктенетін адамдарға қатысты федералдық құқық қорғау органдарының (негізінен ФБР) бақылау ордерлерін беру туралы өтініштерін қадағалайды. (қараңыз). АҚШ Шетелдік террористерді депортациялау сотының құрамына қазіргі федералды судьяларды тағайындайды, бұл сот шетелдік азаматтардың террорист болғандықтан АҚШ-тан қуылмасы керек-жоқ па, деген мәселені анықтау үшін құрылған арнайы сот. Көп аудандардағы сот істерін қарау жөніндегі сот кеңесінің мүшелерін тағайындайды, бұл жеті қазіргі федералды судьядан тұратын арнайы сот, бірнеше байланысты федералдық істер әртүрлі сот аудандарында қозғалған жағдайларда, үйлестірілген сотқа дейінгі іс жүргізу орнын таңдауға жауапты. Регенттер кеңесінің экс-официо мүшесі және Смитсондар институтының канцлері болып табылады. Конгресс кітапханасының құқық кітапханасы үшін кітаптарды сатып алуды қадағалайды. Сенаторлар мен өкілдерден айырмашылығы, конституциялық түрде АҚШ-тың немесе кез келген штаттің қандай да бір "сенімділік немесе пайдалы" лауазымын атқаруына тыйым салынған, бас судья мен федералды сот жүйесінің басқа мүшелері басқа лауазымдарда қызмет етуден тыйымдалмаған. Джон Джей Джей шартын келісу үшін дипломат ретінде қызмет етті, Роберт Х. Джексон президент Трумэнмен жетекші нацистердің Нюрнберг процесінде АҚШ прокуроры болып тағайындалды, ал Эрл Уоррен президент Кеннедиге жасалған қастандық жөніндегі президенттік комиссияның төрағасы болды.

Мүгедектік немесе бос орын

Заңға сәйкес, бас судья өкілдіктерін орындай алмаған жағдайда немесе лауазым бос болғанда, бас судьяның міндеттері мүгедектік немесе бос орын жойылғанға дейін ең тәжірибелі қазы орындайды. Қазіргі уақытта Кларенс Томас – ең тәжірибелі қазы.