Көне Римнің еден астындағы жылыту жүйесі – гипокауст. Бұл жүйе үйді жылыту үшін ыстық ауаны пайдаланған. Тарихы б.з.д. 350 жылға дейін жетеді, қазіргі жылытудың алғабасы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ежелгі Римдегі еден асты жылу жүйесі
Ancient Roman system of underfloor heating
Гипокауст (hypocaustum) – ғимараттағы орталық жылу жүйесі, ол бөлменің еденінің астында ыстық ауаны өндіріп, айналдырады және ыстық ауа өткізілетін құбырлар арқылы қабырғаларды жылытады. Бұл ауа жоғары қабаттарды да жылытуы мүмкін. Бұл сөз ежелгі грек тілінен шыққан, онда "гипо" сөзі "астында" дегенді, ал "кауст" сөзі "күйдірілген" (кастик сияқты) дегенді білдіреді. Мұндай жүйе туралы ең алғашқы мәліметтер б.з.д. 350 жылы Ефес ғибадатханасы осылай жылытылғанын көрсетеді, бірақ Витрувий оның ойлап табуын б.з.д. шамамен 80 жылға дейін Сергий Оратаға жатқызады. Оның ойлап табуы азаматтардың гигиеналық жағдайын және тұрмыс деңгейін жақсартты, сонымен қатар қазіргі заманғы орталық жылу жүйесінің алға басушысы болды.
A hypocaust (hypocaustum) is a system of central heating in a building that produces and circulates hot air below the floor of a room, and may also warm the walls with a series of pipes through which the hot air passes. This air can warm the upper floors as well. The word derives from the Ancient Greek hypo meaning "under" and caust , meaning "burnt" (as in caustic). The earliest reference to such a system suggests that the Temple of Ephesus in 350 BC was heated in this manner, although Vitruvius attributes its invention to Sergius Orata in c. 80 BC. Its invention improved the hygiene and living conditions of citizens, and was a forerunner of modern central heating.
Римдіктер
Гипокаусттар ежелгі Римде ыстық моншаларды және басқа да қоғамдық ғимараттарды жылыту үшін қолданылған. Олар жеке үйлерде де пайдаланылған. Рим империясының өкілдері, әсіресе бай саудагерлер, өз виллалары үшін мұны дұрыс және қажетті деп санаған. Бұл Испания, Франция, Швейцария, Германия және Африка сияқты аймақтарда кең таралған.
Hypocausts were used for heating hot baths and other public buildings in ancient Rome. They were also used in private homes. It was considered proper and necessary by the wealthier merchant class for their villas, throughout the Roman Empire. Spain, France, Switzerland, and Germany) and in Africa
Ең жылы бөлмелер пешке жақын орналасқан, ал жылудың мөлшері отқа салынатын ағаш көлемімен реттелген. Гипокаусты іске қосу қымбатқа түскен және көп еңбек талап еткен, себебі отқа үнемі қарау және көп отын қажет болған. Сондықтан, мұндай жүйе көбінесе ірі виллаларда және қоғамдық моншаларда кездесетін. Витрувий б.з.д. 15 шамасындағы "Де архитектура" еңбегінде олардың құрылысын және жұмыс істеуін сипаттаған, сондай-ақ отынды үнемдеу жолдары туралы мәліметтер келтірген. Ол әйелдер мен ерлерге арналған моншаларды бірігіп орналастыру арқылы, сондай-ақ жылы бөлмелерді (кальдариум) жылытуды тиімді ету туралы айтқан. Сондай-ақ, ол күмбезді төбедегі қола желдеткіш арқылы жылуды реттеуге арналған құрылғыны сипаттаған. Еуропа, Батыс Азия және Солтүстік Африкада римдік гипокаусттардың көптеген қалдықтары сақталған.
Rooms intended to be the warmest were located nearest to the furnace below, the heat output of which was regulated by adjusting the amount of wood fed to the fire. It was expensive and labour intensive to run a hypocaust, as it required constant attention to the fire and a lot of fuel, so it was a feature usually encountered only in large villas and public baths. Vitruvius describes their construction and operation in his work De architectura in about 15 BC, including details about how fuel could be conserved by building the hot room (caldarium) for men next to that for women, with both adjacent to the tepidarium, so as to run the public baths efficiently. He also describes a device for adjusting the heat by a bronze ventilator in the domed ceiling. Remains of many Roman hypocausts have survived throughout Europe, western Asia, and northern Africa.
Римдік емес аналогтар
1984–1985 жылдары Грузин КСР-інде Дзалисидің ежелгі елді мекенінде жүргізілген қазба жұмыстары кезінде б.з.б. 200 және 400 жылдар аралығында салынған, жақсы сақталған гипокауст бар үлкен қамал кешені табылды. 1000 жылға дейін сона толған корей үйлері дәстүрлі түрде еденді жылыту үшін ондолды қолданған, ол тамақ пісіруге арналған ағаш отынан түтінді шығарып, гипокаустқа ұқсас принциптерде жұмыс істеген. Ондалмен жылыту 1960 жылға дейін корей үйлерінде кең таралған, одан кейін үйдің басты бөлмесін жылыту үшін көмір және биомасса сияқты түрлі отындарды қолданатын арнайы ондол орнатылымдары пайдаланыла бастады. Шағын ауқымда, Солтүстік Қытайда кан төсегі пешінің ұзақ тарихы бар.
In 1984–1985, in the Georgian Soviet Socialist Republic, excavations in the ancient settlement of Dzalisi uncovered a large castle complex, featuring a well preserved hypocaust built between 200 and 400 BC. Dating back to 1000 BC, Korean houses have traditionally used ondol to provide floor heating on similar principles as the hypocaust, drawing smoke from a wood fire typically used for cooking. Ondol heating was common in Korean homes until the 1960s, by which time dedicated ondol installations were typically used to warm the main room of the house, burning a variety of fuels such as coal and biomass. On a smaller scale, in Northern China the kang bed stove has a long history.
Римдіктерден кейін
Рим империясының құлдырауымен гипокауст батыс провинцияларда пайдаланылмады, бірақ Шығыс Рим империясында қолданыла берді. Ұлыбританияда шамамен 400 жылдан 1900 жылға дейін орталық жылыту болмады деп есептелді, ал ыстық моншалар сирек кездесетін. Дегенмен, гипокаусттың жетілдірілген түрі кейбір монастырларда жылыту бөлмелерінде, яғни калефакторияларда қолданылды. Бұл бөлмелер римдік гипокауст сияқты жер астындағы оттар арқылы жылытылды, бірақ гранит тастар арқылы жылу сақталды. Шығыс Еуропада сәулелі керамикалық немесе тас пештер де пайда болды. Иберия түбегінде испан-исламдық моншаларын (хаммамдар) жылыту үшін римдік жүйе қабылданды. Гипокаусттың бір түрі – gloria, Кастилияда заманауи жылыту жүйелері пайда болғанға дейін қолданылып келді. Отын (көбінесе ағаш) күлге айналғаннан кейін, ыстық ауа іште қалу үшін ауа кіретін жері жабылып, жану баяулатылды. Колониялық Британдық Солтүстік Америкада Мэриленд губернаторы Чарльз Калверттің үйі (қазіргі Анаполис тарихи қонақ үйінің бір бөлігі) 1720 жылдары тропикалық өсімдіктерді өсіруге арналған жылыжайды жылыту үшін гипокаустпен салынды.
With the decline of the Roman Empire, the hypocaust fell into disuse in the western provinces, but not in the Eastern Roman empire. In Britain, from c.400 until c.1900, it was thought that central heating did not exist, and hot baths were rare. However, an evolution of the hypocaust was used in some monasteries in calefactories, or warming rooms, which were heated via underground fires, as in the Roman hypocaust, but retained heat via granite stones. In Eastern Europe, the development of radiant ceramic or stone stoves were also used. In the Iberian Peninsula, the Roman system was adopted for the heating of Hispano Islamic baths (hammams) of Al Andalus. A derivation of hypocaust, the gloria, was in use in Castile until the arrival of modern heating. After the fuel (mainly wood) was reduced to ashes, the air intake was closed to keep hot air inside and to slow combustion. In colonial British North America, the house of Maryland governor Charles Calvert (now part of the Historic Inns of Annapolis) was constructed in the 1720s with a hypocaust to heat a greenhouse for growing tropical plants.