Кіріспе
Өзбекстан Республикасының Қарулы Күштері – Өзбекстанның біріккен әскери күштерінің атауы, ол қорғаныс министрлігіне бағынысты Құрлық әскері мен Әуе және Әуе қорғанысы күштерінен тұрады. Жарымәскери күштерге Ұлттық гвардия, Шекара қызметі және Өзен күштері кіреді. Орталық Азиядағы ең ірі және ең күшті әскер деп хабарланады. "Ел сондай-ақ әскери қызметін кәсібилендіруді бастады, бірақ бұл әрекет шектеулі нәтижелерге және тұрақсыз үкіметтік қолдауға әкелді. Өзбекстанда да осы өзгерістер әзірге шағын ғана қадам болып табылады, ал оның артықшылықтарының көп бөлігі барлық әскерге біркелкі таратылмаған, тек бірнеше элиталық, жоғары дайындық деңгейіндегі құрамаларға шоғырланған. Өзбекстан әскері жеткіліксіз деңгейде, бірақ көрші елдерінен әлдеқайда басым."
The Armed Forces of the Republic of Uzbekistan , is the name of the unified armed forces of Uzbekistan, consisting of the Ground Force and the Air and Air Defence forces under the defence ministry. Paramilitary units include the National Guard, a Frontier Service and a River Force. It is reported to be the largest and the strongest in Central Asia. 'The country has also began professionalizing its military, an effort that has only limited success and erratic government support. But even in Uzbekistan, these changes represent merely a modest beginning and most of the benefits are concentrated in a few elite, higher readiness formations rather than uniformly applied to the entire force. The Uzbek military is woefully inadequate, but it is far superior to its neighbours.'
Тарихқа дейінгі кезең
Өзбекстанның астанасы Ташкент, бұрын Кеңес Түркістан әскери округінің бас штабы орналасқан қала болған. 1992 жылдың 20 ақпанында жаңа Қорғаныс министрлігі, бұрынғы округ штабының қызметкерлері пайдаланған кеңселерді қабылдады. Өзбек КСР-і, басқа Орталық Азия республикаларымен салыстырғанда, ең күшті Кеңес әскери күштеріне ие болды және КСР Ішкі істер министрлігінен тәуелсіз, өз Ішкі істер министрлігін (МВД) басқарып, дербес жұмыс істеді.
Қарулы күштер мен әскери институттарды құру
1992 жылғы 2 шілдеде Президенттің Жарлығымен Қорғаныс істері министрлігінің орнына Қорғаныс министрлігі құрылды. Келесі жылдары Өзбекстан орыс офицерлерін өзбек ұлтты офицерлерге алмастырды және әскерді азаматтық наразылықтар, есірткі тасымалы және «Хизб-ут-Тахрир» сияқты мәселелерге бағытталған етіп қайта құрылымдады. Ташкент жоғары жалпы әскери қолбасшылық мектебі, Чирчик жоғары танк қолбасшылық және инженерлік мектебі, сондай-ақ Самарқанд жоғары әскери автомобиль қолбасшылық мектебі – үш ірі советтік әскери академиясы Өзбекстанда орналасқан болатын. Осы себепті, үкімет өзбек офицерлерін Ресейге оқуға жіберуді тоқтатты. 1994 жылы барлық әскер түрінің офицерлерін даярлау үшін Бірлескен Қарулы Күштер академиясы құрылды. Өзбек тілі әскерде қолданылуы кеңейсе де, көптеген оқулықтар орыс тілінде болғандықтан, офицерлерді даярлауда орыс тілі басты тіл болып қала берді. Бірақ бүгінде өзбек тілі Өзбекстанның мемлекеттік тілі ретінде қорғаныс жүйесінің барлық саласында қолданылады.
Даму
1993 жылдың қазан айында жарлық бойынша 105-ші гвардиялық Вена әуеде десантталатын дивизиясының негізінде 2-ші мобильді армия корпусы құрылды, ал 1-ші армия корпусы бұрынғы 59-шы армия корпусының негізінде құрылды. 1994 жылдың қаңтар айында 108-ші мотоатқыштар дивизиясы таратылды, ал оның әскери бөлімдері 1-ші армия корпусына қосылды. Таратылған полктердің орнына мотоатқыштар, тау артиллериясы, танк және зениттік артиллерия бригадалары құрылды. 1994 жылдың сәуір айында республика облыстарында, Қарақалпақстан Республикасында және Ташкент қаласында қорғаныс басқармалары, сондай-ақ қалалар мен аудандарда қорғаныс басқармалары енгізілді. Әскери реформалар азамат Қадыр Ғұламовтың қорғаныс министрлігіне тағайындалуынан кейін іске асырылды. Кеңес үлгісіндегі полк құрылымдары 14 сарбаздан тұратын негізгі жауынгерлік бөліммен алмастырылды. Америкалық үлгідегі "Рейнджер" бөлімдері де құрылды. Шавкат Мирзиёев билікке келгеннен бері әскерлер қаруларын заманауи техникамен қайта жарақтандыруға кірісті.
Іс-әрекет және сыртқы қатынастар
1997 жылдың тамыз-қыркүйек айларында Өзбекстан Қазақстан мен Өзбекстанда өткен Орталық Азия батальонының (CENTRASBAT) оқу-жаттығуларына қатысты. Бұл АҚШ, Ресей және Украинаны қоса алған сегіз елдің бірлескен оқу-жаттығуының бөлігі болды. 2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі шабуылдардан кейін АҚШ Ауғанстанмен шекаралас, Өзбекстанның оңтүстігіндегі Карши-Ханабад әуе базасын жалға алды. Америкалық база ондағы әскерилер арасында көбінесе "K2 әуе базасы" деп аталатын, "Camp Stronghold Freedom" деп аталды. 2005 жылдың мамыр айында әскерилер Ферғана аңғарындағы Андижан қаласындағы тәртіпсіздіктерді басуға қатысты, бұл оқиға Андижан қырғыны деп танылды. Осыдан кейін Еуроодақ қару сатуды тоқтатты және қауіпсіздік жетекшісі, ішкі істер және қорғаныс министрлері бар 12 жоғары лауазымды шенеунікке бір жылға виза беруден бас тартты, оларды осы оқиғадағы өлім-жұлымға жауапты деп айыптады. Оқиғадан кейін президент Каримов бірнеше жоғары әскери шенеуніктерді қызметтен босатылған: Қорғаныс министрі Гүлямов, Қарулы күштердің Бірлескен штабының бастығы Исмаил Эргашев және Шығыс әскери округінің қолбасшысы Косимали Ахмедов. Бурнашев пен Черных «Бұл босатулар қауіпсіздік және әскери құрылымдардың ресми басқару жүйесін өзгертпесе де, кландары арқылы өкілдік еткен аймақтық элиталар арасындағы билік қатынастарындағы маңызды өзгерістерді көрсетеді» деді. 2005 жылдың шілде айының басында Астанада өткен Шанхай ынтымақтастық ұйымының мүше елдерінің бірлескен мәлімдемесінде Орталық Азиядағы әскери базалардан АҚШ әскерлерін шығару қажеттігі айтылды. 2005 жылдың 29 шілдесінде Өзбекстан АҚШ-ты 180 күн ішінде елді тастауға міндеттейтін ережеге сүйенді. 2005 жылдың 21 қарашасында АҚШ әскерлерінің Карши-Ханабадтан және басқа да базалардан шығарылуы аяқталды. Еуроодақ 2009 жылы қару сатуға қойылған тыйымды алып тастады. Өзбекстан мен Ресей 2005 жылы әскери ынтымақтастықты күшейту үшін өзара қорғаныс туралы келісімге қол қойды. Бұл бірнеше жыл бұрын АҚШ Өзбекстанның басты серігі болып көрінген және Ресеймен қарым-қатынас салқын болған кезбен салыстырғанда күрт өзгеріс болды.
Қаруларды бақылау және олардың таралуын болдырмау
Үкімет бұрынғы Кеңес Одағының қару-жарақты бақылау міндеттемелерін қабылдады және ядролық қаруды таратпау шартына ядролық қарусыз мемлекет ретінде қосылды. Сонымен қатар, ол АҚШ Қорғаныс министрлігінің Қорғаныс қатерлерін азайту агенттігінің Батыс Өзбекстанда (Нукус және Возрождение аралындағы биологиялық қару сынақ зертханасы) жүргізіп жатқан белсенді бағдарламасын қолдады.
Әуе күштері
Өзбекстан әуе күштері бұрын Түркістан әскери округінің 49-шы әуе армиясының құрамында болған бөлімшелерден тұрады, штабы Ташкент қаласында орналасқан. Қазіргі кезде екі жауынгерлік бөлім қалды, олар – Карши-Ханабад және Джизак бригадалары. Олардың құрамында 31 Су-24, 32 МиГ-29 және 6 Су-27 ұшағы бар. Соңғы кезде таратылған басқа бөлімшелердің ішінде Какайдыдағы 61-ші жауынгерлік авиация полкі бар, ол бұрынғы 115-ші жауынгерлік авиация полкімен біріктірілген еді, сондай-ақ Андижандағы 62-ші жауынгерлік авиация полкі де бар. Екі базадағы полктер 1999 жылы таратылды. Чирчикте (Google Earth 41°30'05.69"N 69°33'44.90"E қараңыз) 26 сақталған Су-17 ұшағы бар, олардың жағдайы нашар екені көрінеді.
ҰҚК-ның оқу-жаттығуы
2001 жылдың қаңтар айында Ташкент, Орталық, Оңтүстік-Батыс және Шығыс әскери округтерінде сержанттарды даярлау мектептері құрылды. 2007 жылы Солтүстік-Батыс әскери округінде бесінші сержант даярлық мектебі ашылды. Сержанттарды даярлау мектебінің оқу бағдарламасы әскери қызметшілерге тактикалық бөлімшелерді басқару бойынша негізгі білім беруді, әскери мамандығына қатысты кәсіби басшылық дағдыларын, жағдайды дұрыс бағалау және шешім қабылдауды, сондай-ақ қару-жарақ пен әскери техниканы пайдалануды ұйымдастыру әдістерін үйретеді. Оқу бағдарламасы сержанттардың көшбасшылық қасиеттерін дамытуға, сондай-ақ әскери бөлімдердегі жақсы мораль мен әскери шеберлікті сақтауға бағытталған. Әскери, ұлттық полиция, арнайы күштер және Ішкі істер министрлігі офицерлері елордадағы Бірлескен қызмет офицерлерді даярлау академиясында курстарды оқиды.
Жастар үшін оқыту
Аталған мектептерден өзге, Ташкент, Самарқан, Ферғана және Үргенч қалаларында төрт әскери лицей (жоғары мектеп) жұмыс істейді. Олардың бәрі 1993 жылы құрылып, әскери қызметке дайындық мақсатында әскерилер басқаруында.