Кіріспе

Вейвлсбург ауылындағы Ренессанс кезеңіне жататын қамал. Вейвлсбург ауылы – Германияның Солтүстік Рейн-Вестфалиясының солтүстік-шығысындағы Падерборн округінің Бюрен қаласының Вестфалия ауданында орналасқан Ренессанс кезеңіне жататын қамал. Қамал үшбұрышты пішіндес, үш дөңгелек мұнарасы массивті қабырғалармен байланысқан. 1934 жылдан кейін Генрих Гиммлер басқаратын SS оны пайдаланған, және оны SS культының орталық кешеніне айналдыру жоспарланған. 1941 жылдан кейін оны «Әлем орталығы» деп аталатын орынға дейін кеңейту жоспарлары жасалды. 1950 жылы қамал мұражай және жастар үйі ретінде қайта ашылды. (Бұл жастар үйі Германиядағы ең ірілерінің бірі.) Бүгінде қамал Падерборн князь-епископтығының тарихи мұражайына және Вейвлсбург 1933–1945 жылдарға арналған естелік мұражайына үй иесі болып табылады.

Бұрынғы құрылымдар

Бұған дейін де ғимараттар болған. Олардың бірі – Вифилисбург – 9-шы және 10-шы ғасырларда венгрлерге қарсы қорғалған. Граф Фридрих (Арнсберг) тағы бір бұрынғы бекініс салған. 1123/24 жылы, ол қайтыс болғаннан кейін, оның зорлық-зомбылығына ұшыраған шаруалар сол ғимаратты бұзды. 1301 жылы Вальдек графы Вейлсбургті Падерборн епископ князіне сатты. Осы сатып алу туралы құжатта тау үстінде екі бекініс сияқты ғимарат болғандығы көрсетілген: Бюренш Хаус және Вальдекс Хаус.

Падерборн князь-епископтары

1301 жылдан 1589 жылға дейін Падерборнның князь-епископтары осы иелікті әртүрлі вассалдарға берді. Оның орналасқан жері, біздің эрамыздың 9 жылында болған Тейтобург орманы шайқасының орны деп есептелген жерге жақын болды. Вейлсбург отыз жылдық соғыс кезінде бірнеше рет жаулап алынды. 1646 жылы швед әскерлері оны басып алып, толығымен қиратты.

1589 жылдан 1821 жылға дейін қамалда кеңсе қызметкері (немесе үй иесі) тұрды. Гиммлер 1933 жылғы 3 қарашадағы алғашқы сапарында қаланы сатып алуға немесе жалға алуға шешім қабылдады. Оның сәулетшісі Герман Бартельс, қазіргі жоспарланған SS басшылық мектебі (Reichsführerschule SS) үшін FAD лагерінің қолданыстағы жоспарларын пайдалана алды. Бұл мектеп негізінен SS басшылығының біртұтас идеологиялық білімін қамтамасыз етуге бағытталған және SS-тің Rasseamt бөлімі басқаратын еді. Алайда, келіссөздер қиын болды, себебі Бюрен округінің әкімі қамалды бақылаудан шығаруға құлықсыз еді. 1934 жылдың бірінші жартысында, 100 жылға символдық жылдық 1 ℛМ төлеммен жалға алу туралы келісімге қол жеткізілді. FAD мектебіндегі алғашқы жұмыстар 1934 жылдың қаңтарында басталды. Сол тамызда Вальтер Дарренің жекжаттысы, бұрынғы әскери қызметкер Манфред фон Кнобельсдорф отбасымен бірге Бургауптман ретінде көшіп келді. Гиммлер 1934 жылғы 22 қыркүйекте салтанатты шарамен Вейлсбургті ресми түрде қабылдады. "Völkischer Beobachter" газеті оқиға туралы хабарлағанда, аймақтың германдық және тарихи өткеніне тоқталып, білім беру саласына баса назар аударды. 1935 жылы Гиммлер SS қамалының ресми атауы "SS Schule Haus Wewelsburg" ("SS мектебі, Вейлсбург үйі") болатынын жариялады. Мектептің басты мақсаты: "Germanische Vor- und Frühgeschichte, Volkstumskunde u. a. als Rüstzeug zur weltanschaulich-politischen Schulung" (яғни "Германдық алғашқы және ерте тарих, халықтық білім және т.б. идеологиялық-саяси білім беруге дайындық құралы ретінде") болды. Кнобельсдорф скандинавиялық академия құруды жоспарлады.

Вейлсбург СС мектебі

Кнобельсдорф "СС мектебі, Вевельсбург үйіне" жетекшілік етті. Бірақ қысқа уақыттан кейін қызмет бағыты SS басшылығын кең идеологиялық салаларда оқытудан әлдеқайда тар салаға қайнады. Шындығында, жұмыс германдық ерте және көне тарих, орта ғасыр тарихы, фольклор және шежіре (Sippenforschung) салаларында негізгі, жалған ғылыми зерттеулер жүргізуге көбірек бағытталды, олардың барлығы СС-тің нәсілдік ілімдеріне негіз салу мақсатында болды. Ғылыми кітапхана құрылды. Дегенмен, тіпті Бартельстің 1934 жылдың басындағы алғашқы жоспарларында үлкен сынып бөлмелері емес, тек жеке оқуға арналған кішкентай, камера тәрізді бөлмелер ғана көрсетілген. Вевельсбургте Вильгельм Тюдт та қызмет етті.

Қызмет салалары

Вейлсбург қамалы аймақта археологиялық қазбалардың орталығы болды. Оның қызметтеріне тарихқа дейінгі және ежелгі тарихты зерттеу (Вильгельм Джордан басшылығымен, ол аймақтағы қазбаларды жүргізді), ортағасырлық тарих және халықтық мәдениетті зерттеу (1935 жылдың наурызынан бастап Карлернст Лаш басшылығымен), "Вейлсбургтегі "Шуцштаффель" кітапханасын" құру (Др. Ханс Петер де Кудрес басшылығымен) және Вейлсбург ауылында ұлттық-социалистік идеологияны нығайту (Вальтер Франциус басшылығымен) кірді. Соңғы қызмет аясында 1935-1937 жылдар аралығында Вейлсбург ауылының орталығындағы "Оттенс Хоф" ағаш үйі ауылдық қоғамдық орталық ретінде пайдалану үшін қайта жаңартылды. Франциус сонымен қатар түрлі сәулеттік тапсырмаларды орындады.

Экипаж

Қалдықтың экипажы барлық СС тармақтарының мүшелерінен, "General SS" ("Allgemeine SS"), полициядан және "Armed SS" ("Waffen SS") құрамында болды. Сонымен қатар, қалада германдық мистика, ата-бабаларға табыну, руналарға құлшылық ету және нәсілдік доктриналар сияқты SS эзотерикасының жақтастары да жұмыс істеді. Мысалы, Гиммлер Грааль идеясын СС үшін түркі дінінің құпиясын жасау үшін бейімдеді.

Қайта жобалау және қайта құру

Гиммлер Грааль қасілін салғысы келгенін дәлелдейтін ешқандай мәлімет жоқ, бірақ СС-тің қаланы қайта құруы Грааль туралы аңыздардың кейбір кейіпкерлеріне сілтеме жасады: мысалы, ұйымдастырылған оқу бөлмелерінің бірі Граль ("Грааль") деп аталды, ал басқалары Кёниг Артус ("Артур патша"), Кёниг Генрих ("Генрих патша", Гиммлер байланысты деп мәлімдеген Генрих I), Генрих дер Лёве ("Генрих Арыстан"), Видукинд, Кристоф Колумб ("Кристофер Колумб"), Ариер ("Арийлік"), Jahrlauf ("жыл мезгілдерінің ағыны"), Рунен ("руналар"), Вестфален ("Вестфалия"), Deutscher Orden ("Тевтон ордені"), Reichsführerzimmer ("Рейхсфюрердің бөлмесі"; "SS Reichsführer" немесе "Рейхтің SS басшысы" – Гиммлердің лауазымы), Фридерикус (вероятно, Пруссияның Фридрих II-ге сілтеме), tolle Christian ("Ұлы Христиан", вероятно, Брауншвейгтың кіші Христианы, Хальберштадт епископы), және Deutsche Sprache ("Неміс тілі"). Осы оқу бөлмелерінен басқа, СС қонақ бөлмелерін, асхананы, аудиторияны, мәзірхананы және архиві бар фотолабораторияны жасады. Бөлмелерді еменнен жасалған панельдермен және жиһазбен жарақтандырды, бірақ (замандас куәгерлерінің айтуынша) оны сирек қолданды. Барлық интерьер декоры СС-тің өнер мен мәдениетке қатысты сезімталдығымен қалыптасты; дизайнның басым элементтері руналарға, свастикаларға және германдық түсіндірілген Sinnzeichen (мағыналы белгілерге) негізделген. Руналармен және германдық құтқару символымен безендірілген үстел жиындары Вевельсбург қамалы үшін арнайы жасалды, ал Гиммлердің жеке қару-жарақ коллекциясы қамал ішінде сақталды. 1934 жылы шығыс қамал көпірі салынды және қамалдың орлары төмендетілді. Ғимаратты қамалға ұқсату үшін сыртқы гипстен арылды. Келесі жылы Солтүстік мұнараның бірінші қабатында қамалдың ішкі әшекейлерін жасау үшін темірші шеберханасы құрылды. 1934 және 1938 жылдар аралығында қамалдың батыс және оңтүстік қанаттары, ал 1936 және 1938 жылдар аралығында шығыс қанаты қайта жаңартылды. Салынған алғашқы жаңа ғимарат – күзет үйі (Wachgebäude) қамалдың қасына орналасты.

1939 жылдан бастап қамалға түрлі өнер туындылары да әкелінді, олардың ішінде тарихқа дейінгі заттар (көбінесе Das Ahnenerbe оқыту және зерттеу тобымен ұйымдастырылған), өткен тарихи кезеңдердің заттары және заманауи мүсіншілер мен суретшілердің туындылары (негізінен Карл Дибич, Вольфганг Вилрих және Ханс Лохбек сияқты суретшілердің туындылары – яғни, ұлттық социализмнің эстетикасына сәйкес келетін өнер) қойылды.

Директорлар

Қамалдың алғашқы коменданты (Бурггауптман фон Вейлсбург) 1934 жылдың тамызынан бастап Оберштурмбаннфюрер (лейтенант-полковник) Манфред фон Кнобельсдорф болды.

Басқа қызмет түрлері

"SS неке тойы" (SS Eheweihen) деп аталатын шаралар қамалда өтті. 1936 жылдан бері Гиммлер (көбінесе қамалда болып тұрған) Вевельсбургті СС орденінің беделді және идеологиялық орталығы ретінде кеңейтуді қалаған. Сәйкесінше, бастапқыда білім беру оқу орталығы ретінде жоспарланғанымен, 1930 жылдары қамалды жоғары ранкті СС офицерлерінің оқшауланған бас қосылатын орталығына айналдыру үшін күшті шаралар қабылданды.

Қаржыландыру

Жобаны қаржыландыру үшін Гиммлер 1936 жылы "Gesellschaft zur Förderung und Pflege deutscher Kulturdenkmäler e. V." (Германияның мәдени ескерткіштерін дамыту және күтіп ұстау қауымдастығы (тіркелген қауымдастық)) құрды және қауымдастықты құрылыс салушы ретінде бекітті. СС-тен өзгеше, қауымдастыққа қайырымдалықтар мен қарыз алуға рұқсат болды. 1943 жылға дейін жобаға жұмсалған шығын... 1939 жылы ол қамал туралы ешқандай ақпарат жариялауға тыйым салды.

1938 жылдан кейінгі құрылыс және өзгерістер

Фрайвиллигер Арабодсервис (FAD) Вейлсбургте жұмысын тоқтатқаннан кейін, Рейхссербицсервис (RAD) қамалға өзгерістер енгізді, бірақ 1938 жылы RAD "Вестваллға" (Сигфрид желісі) көшірілді. Дегенмен, 1943 жылдың 13 қаңтарындағы жарлық бойынша соғыс үшін маңызды емес барлық құрылыс жобалары, Вейлсбург сияқты, тоқтатылуға тиіс болды. 1930 жылдардың ортасында Гиммлер батыс мұнараның жертөлесіне жеке сейф орнатты. Бұл туралы тек қамалдың коменданты ғана білді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін оның ішіндегі заттардың қайда кеткені белгісіз. Соғыс аяғына қарай Гиммлер Вейлсбург қамалын СС Группенфюрерлерінің Рейхсхаузы (Рейхсхаус дер СС Группенфюрер) етуді бұйырды.

Өлімнің бас сырғалары

1938 жылы Гиммлер қайтыс болған СС сарбаздары мен офицерлерінің барлық "өлген бассүйек" сақиналарын (немісше: Totenkopfringe) қайтаруға бұйрық берді. Олар сарайдағы сандықта сақталуы керек еді. Бұл, қайтыс болғандардың СС орденінің құрамында мәңгілік қалуын көрсететін болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін шамамен 11 500 сақинаның қайда екені белгісіз.

SS жоспарлары

Гиммлердің жоспарларына «соңғы жеңістен» кейін оны «жаңа әлемнің орталығы» («Zentrum der neuen Welt») ету кірді. Монументалды иелік ешқашан іске аспады; тек толыққанды жоспарлар мен модельдер ғана сақталған. 15-18 метрлік қабырғаны үштен бір бөлігін құрайтын шеңбер тәрізді жолмен орнату, оңтүстікке қарай Рейнн – Кассель рейхсавтобанына (тас жол) қосылатын найза сабындай көрінеді. 1944 жылғы жоспарда сарай үшбұрышты иеліктің жоғарғы бөлігінде, айналасында басқа ғимараттармен көрсетілген. Жоспарларға «СС Жоғарғы Сотының залы» (Saal des Hohen Gerichtes der SS), көшелер, бульварлар, сәнді ғимараттар кірді, ал иелікке 250 миллион рейхсмарка қаражат бөлінген.

Жарылыс операциясы

"Түпкілікті жеңіс" көрініс бермеген соң, қамал командирі (немесе Бургауптман), СС генералы Зигфрид Тауберт 1945 жылғы 30 наурызда АҚШ-тың 3-ші бронетанктік дивизиясы соғыстың соңғы кезеңдерінде Падерборн аймағына жақындағанда қашып кетті. Осы уақытта Гиммлер Бренцлаудағы штабында СС адъютанты майор Хайнц Махерге 15 адамымен бірге Вейвелсбургті қиратуды бұйырды. Бұл оқиға 31 наурызда болды, ал үш күннен кейін 83-ші бронетанктік барлау батальоны, 3-ші бронетанктік дивизия жақын маңдағы бургомистрдің "СС әскерлері қамал ішіндегі казармаларына өрт қойып, бейбіт киімге ауысып, қашып кетті" деген хабарламасынан кейін қамал аумағын басып алды. Махердің тобындағы жарылғыш заттар таусылғандықтан, олар танк миналарын тек маңызды емес оңтүстік-шығыс мұнарасына, күзет ғимаратына және толығымен қиратылған СС кадрлар ғимаратына орналастырды. Қалаға өрт қойылды және ауыл тұрғындарының мәліметінше, қамал тонауға ашық болды.

Аңыздар мен түсіндірмелер

Айтпақшы, өлім шашы кірпіштері қорғанға көмілуі керек еді. "Гиммлер криптасы" деп аталатын күмбез, ортағасырлық неміс мемлекетінің негізін қалаушы және алғашқы патшасы Генрих І-ге арналған (Шығыс Францияны қараңыз), Гиммлер өзін оның қайта жаралуы деп санайтын және өлгеннен кейін сол жерге жерленуді үміттенеді. Бұл мәлімдеме дәлелсіз. Гиммлердің пікірінше, Генрих I Германияны "Шығыстан" келген жаулап алушылардан қорғаған, бұл Рихард Вагнердің "Лохенгрин" операсында кеңінен танымал болды. Үшінші Рейхтің жетекші өкілдері "Киелі Грааль" туралы әңгімеге қызығушылық танытты. Гитлер Рихард Вагнердің "Лохенгрин" және "Парсифал" операларын бағалады. Гитлер өзі ешқашан қамалға бармады. Гиммлер қаланы Дөңгелек үстелдің рыцарларының қайта жаралуының орталығы ретінде көріп, он екі СС офицерін оның ізбасарлары етіп тағайындады. Олар қамалдың әртүрлі бөлмелерінде жиналып, белгісіз неопагандық және мүмкін неогностикалық рәсімдерді орындады. СС-та он екі бас бөлім (SS Hauptämter) және он екі жетекші болды. Он екі саны Солтүстік мұнараның дизайнында маңызды рөл атқарады: қоршауда он екі тұғыр, "Обергруппенфюрер залында" он екі бағана және нишалар, күн доңғалағының он екі спицасы. Үшінші Рейхте ежелгі символдарды зерттеуде күн жалпы алғанда "Құдайдың ең күшті және ең көрінетін бейнесі" ретінде түсіндірілді, ал он екі саны "мақсат пен толықтырудың нәрселері" үшін құжатталған. Герман мифологиясын зерттеуде он екі санына сілтеме жасағанда, "он екі құдай Æsir, Эддаға сәйкес, он екі мекенжайы және он екі биесі" және "Нифльхеймдегі Хвергельмир бұлағынан ағып жатқан он екі өзен" арасындағы байланыс көрсетілді. Бұрынғы СС генералы Карл Вольфтің Obergruppenführersaal туралы айтқан сөзі: "Бұл мұнда енгізілген мифтің бір бөлігі болды. Бұл он екі бөлік (*), олар Гиммлер ойнағанды ұнататын мистикалық, шатасқан нәрселерге сәйкес жасалған, Король Артурдың дөңгелек үстелінен. Шындығында біз он екі бас бөлімнің басшылары (Хауптамтшеф) болдық, олар қызмет салаларын тең дәрежеде білдірді, өйткені Гиммлерде Рейхсфюрер СС-тің орынбасарын немесе неміс полициясының бастығын тағайындауға батылы болмады". Қамбаттың нақты мағынасы белгісіз. Дегенмен, бөлме Ұлттық Социализмнің, әсіресе ата-бабаларға құрмет көрсетуге қатысты квази-діндік аспектілері үшін маңызды. НС дәуірінде, әсіресе СС ортасында қалыптасқан салтанатты сенімдерге сәйкес, мәңгілік оттың символдық сипатының мүмкін түсіндірілуі: адам туғанда пайда болатын және қайтыс болғанда қайтадан кіретін ата-бабалар рухының ұмтылысын білдірді. Қасиетті орындар мен оқиғалар адамдардың рухының өлместігін білдірді. Сакральдық сәулет және тамаша бұқаралық іс-шаралар арқылы көпшіліктің санасы жалған діни идеялардың әсеріне ұшырады. Солтүстік мұнараның ішіндегі екі ғибадат залы өз "миссиясын" тереңдету үшін салынған. 1938 жылы Зигфрид Тауберт қаланы дамытумен айналысып, Гиммлер планетарий орнатудың құны туралы сұрады. Вейлсбург СС мектебінде оқытылатын пәндерді толықтыру үшін астрономия мен тарих және ата-бабалардың халықтық өмірі арасындағы байланысты көрсететін мұғалім ізделді, сондықтан тарихи және идеологиялық білім "космостық көзқараспен" (kosmische Schau) толықтырылып, тереңдетілуі керек болды. 1940 жылдың 17 маусымында басталып, келесі жылы аяқталған лагерь Нидерхаген орманының атымен аталып, Гиммлер қамалдың сыртындағы орманға бірнеше жыл бұрын берген есімі болды. Ол Саксенхаузеннен 480 тұтқынмен басталды және 1200-ге дейін өсті, олардың көпшілігі совет тұтқындары және Германияға жіберілген шетелдік жұмысшылар болды, бірақ өмірінің басында ол Ехоба куәгерлерінің тұтқындары үшін жиналу орны болды. Сәйкесінше, Вейвелсбург қамалында құрылыс жұмыстарында жұмыс істеген Нидерхагендегі концлагерь тұтқындарының көпшілігі Ехоба куәгерлері болды, бұл олардың KZ халқының негізгі бөлігін құрайтын жалғыз орын болды. 1942 жылдың желтоқсан айында СС-тің Корхерр баяндамасында 12 еврей ғана тұрғаны, олардың барлығы қайтыс болғаны туралы хабарланды. Лагерьде болған 3900 тұтқынның 1285-і тифтен қайтыс болды, ал 56-сы ресми түрде өлім жазасына кесілді. 1942 жылдың тамызында одақтастар лагерьлерден жіберілген өлім-жітімдерді шешуді бастады; Нидерхаген сол айда 21 өлім туралы хабарлаған. Лагерь 1943 жылы таратылды, тұтқындардың көпшілігі Бухенвальдқа көшірілді, бірақ бірнеше ондаған тұтқын қалды, олар тікелей Вейвелсбургте орналасты. Лагерьдің басынан бастап бақылауын жүргізген гауптштурмфюрер Адольф Хаас Берген-Белсендегі командалық лауазымға ауыстырылды, ал Schutzhaftlagerführer Wolfgang Plaul Бухенвальдқа ауыстырылды. Untersturmführer Hermann Michl 1942 жылы лагерьде соңғы рет тіркелді, кейін Рига геттосында пайда болды.

Соғыстан кейінгі

1948-1949 жылдары қамал қайта жаңартылды. 2010 жылы музейдің заманауи тарих бөлімі "Вейвельсбург 1933–1945 еске алу мұражайы" деп қайта ашылды. "СС идеологиясы мен терроры" атты жаңа тұрақты көрме қазір Вейвельсбургтегі Шутцштаффельдің қызметін СС-тің жалпы контекстінде көрсетеді. Падерборн князь-епископтығының тарихи мұражайы оңтүстік және шығыс қанаттарында орналасқан. 2010 жылы қамалдың нацистер тарапынан пайдаланылуы туралы мұражай ашылды. Бір жаңалықта былай делінген: "Бұл көрме, әлемдегі алғашқы рет, қауіпті Шутцштаффельге толық арналған, оның Гитлердің элиталық күзетшісінен бастап, Еуропа бойынша зұлымдық қылмыстар жасаған миллиондық әскерге дейінгі өсу жолын көрсетеді". 2020 жылы Expedia сайтында қамалға саяхат туралы жарияланған мәліметтерде: "Вейвельсбург 1933–1945 еске алу мұражайына бару үшін алдыңғы ауладағы бұрынғы күзет үйіне жотаңыз. "СС идеологиясы мен терроры" атты тегін және қызықты көрмені тамашалаңыз" делінген. Дегенмен, қамалға саяхат үшін төлем қабылданады.