Кіріспе
Кеме түрі. Каравела (порт. caravela, kɐɾɐˈvɛlɐ) – 15 ғасырда португалдар Батыс Африка жағалауын және Атлант мұхитын зерттеу үшін, ал Колумб Американы зерттеу саяхаттарында қолданған шағын, маневрлі кеме. Олар латын және тікбұрыш желкендерін пайдаланған және өз шапшаңдығымен, жылдамдығымен, сондай-ақ латын желкендерімен қарамаңқы (желге қарсы) жүзу қабілетімен белгілі болды. Каравелалар 15 және 16 ғасырларда португалдар мен испандықтар тарапынан "Ұлы географиялық жаңалықтар дәуірінде" саяхаттар мен зерттеулер үшін қолданылған.
The caravel (Portuguese: caravela, kɐɾɐˈvɛlɐ) is a small maneuverable sailing ship used in the 15th century by the Portuguese to explore along the West African coast and into the Atlantic Ocean and by Columbus on his expeditions of exploration of the Americas. They used both lateen and square sails and were known for their agility and speed and their capacity for sailing windward (beating) with their lateen sails. Caravels were used by the Portuguese and Spanish for the voyages of exploration during the 15th and 16th centuries, in the Age of Discovery.
Этимология
Оның ағылшын тіліндегі атауы португал тіліндегі "caravela" сөзінен шыққан, ал ол латын тіліндегі "carabus" немесе грек тіліндегі "κάραβος" сөздерінен туындаған болуы мүмкін, бұл оның тарих бойындағы қабырғалы құрылысының сабақтастығын көрсетеді.
Тарих
Ең алғашқы каравельдер XIII ғасырда Галисия мен Португалия жағалауларында бір мачталы балық аулау кемелері ретінде пайда болды. Каравельдің дамуы бірте-бірте және бір бағытты емес болды, сондықтан каравельдің нақты шығу тегі мен эволюциясы белгісіз. Тарихшылар көптеген мүмкін шығу тегін ұсынды, бірақ олар әлі де нақтылыққа ие емес, алайда оның желкендеу жабдығы мен жалпы дизайнын ескере отырып, ол Жерорта теңізінің немесе жағалаудағы кемелердің бір түрінен пайда болған болуы мүмкін. Бұл алғашқы каравельдер жағалауда балық аулау және аз көлемде жүк тасымалдау үшін қолданылды. Олардың салмағы ең көп 20 тоннаға жететін, бір кемеде 5 адамнан тұратын экипажбен жабдықталған шағын, жеңіл конструкциялы кемелер болды. Дәлелдерге сәйкес, олар бір мачталы, үшбұрышты латин желкенін қолданған. XIV ғасырға қарай олардың мөлшері артты және қолданылу аймағы кеңейді; мысалы, 1307 жылы Бискайда 30 тоннаға дейін жететін үлкен каравельдер туралы мәлімет бар. XV ғасырда каравельдер Иберия түбегінің жағалау суларында кең таралған кеме түрі болды. Каравель португалдық зерттеушілер Диого Као, Бартоломеу Диаш, Гаспар және Мигель Корте Реалдың сүйікті кемесі болды, сондай-ақ оны Христофор Колумб сияқты испандық экспедициялар да пайдаланды. Олар барка мен баринелге қарағанда епті және басқаруға оңай болды, салмағы 50-160 тоннаға жететін, 1-3 мачтасы бар еді. Кішірек мөлшері мен шағын тереңдігінің арқасында каравель жағалау суларында және өзендерге жүзуге қолайлы болды. Жерорта теңізі типіндегі латин желкендерімен жабдықталғанда ол жағалау суларында өте маневрлі болды, ал Атлантика типіндегі тікбұрышты желкендерімен ашық теңізде жоғары жылдамдыққа ие болды. Оның экономикалық тиімділігі, жылдамдығы және ептілігі оны сол кездегі ең жақсы желкенді кеме деп санауға мүмкіндік берді. Оның басты кемшілігі – жүк пен экипаж сыйымдылығының шектеулі болуы еді, бірақ бұл оның табысына кедергі келтірмеді. Каравельдермен жасалған зерттеулер португалдықтар мен испандықтардың дәмдеуіш саудасын мүмкін етті. Алайда, сауда үшін каравель көп ұзамай үлкенірек және көбірек пайда әкелетін жүктерді тасымалдай алатын үлкен каррак (нау) кемесімен ауыстырылды. Каравель 1400-1600 жылдар аралығында Иберия кеме құрылысының дамуындағы маңызды кемелердің бірі болды.
Дизайн
Он үшінші ғасырдағы ең алғашқы каравельдер кішкентай болған және ашық кемелер болған деп есептеледі, бір мачтамен және латиндық желкендермен жабдықталған. Кейінірек пайда болғандары үлкенірек болды, екі немесе үш мачтасы және палубалары болды. XV ғасырдағы "caravela tilhlda" сияқты каравельдердің орташа ұзындығы 15 метр шамасында, орташа сыйымдылығы 50-60 тонна, ұзындығы мен енінің арақатынасы 3,5:1 болған. Олардың қаңқасы тар эллипс тәрізді (нау кемелерінің дөңгелек қаңқасынан өзгеше), бұл оларды өте жылдам және маневрлі еткен, бірақ жүк көлемі шектеулі болған. Христофор Колумб 1492 жылы осындай кемелермен экспедицияға шықты. "Санта-Мария" шамамен 150 тонналық керрак болды және флагмандық кеме ретінде пайдаланылды, ал "Пинта" мен "Ниня" шамамен 15-20 метр ұзындығы, 6 метр ені және 60-75 тонналық суырылмасы бар каравельдер болды.
Квадратты кернеулі каравель
15 ғасырдың соңына қарай португалдар қаравельдің үлкен түрін жасады, оның алдыңғы және артқы бөліктері биік болғанмен, каракка қарағанда олар төменірек болды – әйтпесе кеме теңіз жағдайына шыдамас еді – бірақ ең басты ерекшелігі тік төртбұрышты мачтасы және латын желкендері бар үш мачтасы болды. Осы түрі португал тілінде "дөңгелек қаравель" (caravela redonda) деп аталды, себебі Иберия дәстүрінде дөңгелек пішіндес желкендерді дөңгелек деп санаған. Ол Гибралтар бұғазы маңындағы жағалау күзетінің флотында, сондай-ақ Португалия мен Бразилия арасындағы, Кап жолындағы сауда кемелеріне қарулы сүйемелдеуші ретінде қолданылды. Кейбір зерттеушілер оны жауынгерлік галеонның алдағысы деп санайды және ол 17 ғасырға дейін қолданыста болды.