Кіріспе
Технологияны тарату процесі
Технологияны беру (ТТ), сондай-ақ технологияны аудару (ТА) деп те аталады, бұл технологияны иеленуші немесе оны басқарушы тұлғадан немесе ұйымнан басқа тұлғаға немесе ұйымға беру (тарату) процесі болып табылады. Мұның мақсаты – өнертабыстар мен ғылыми нәтижелерді қоғамға пайда әкелетін жаңа өнімдер мен қызметтерге айналдыру. Технологияны беру білімді таратумен тығыз байланысты (және оны білімді таратудың бір бөлігі деп санауға болады). Бүгінгі күні технологияны берудің толыққанды анықтамасы ынтымақтастық процесін қамтиды, себебі жаһандық мәселелерді жаһандық шешімдерді әзірлеу арқылы ғана шешуге болатыны анық болды. Білім мен технологияны беру инновациялық үдерістегі қатысушыларды байланыстыруда және өнертабыстарды жасаушылардан мемлекеттік және жеке сектордағы қолданушыларға жеткізуде маңызды рөл атқарады. Зияткерлік меншік (ЗМ) технологияны берудің маңызды құралы болып табылады, себебі ол ғылыми-зерттеу нәтижелерін және технологияларды ортаға салуға ыңғайлы жағдай жасайды. 2003 жылғы талдау көрсеткендей, технологияны беру әдісіне қатысты ұйымның жағдайы, ортасы және мақсаттары әсер етеді. Технологияны беруге түрткіс беретін себептер ұйымдық деңгейлерде әртүрлі болуы мүмкін, әсіресе коммерциялық және мемлекеттік мүдделер біріктірілген жағдайларда. ЗМ құқықтарын қорғау университеттер мен ғылыми-зерттеу институттарының зияткерлік қызметінің ғылыми нәтижелеріне меншік құқығын қамтамасыз етуге және өздерінің миссиясы мен басты құндылықтарына сәйкес ЗМ-ді пайдалануды бақылауға мүмкіндік береді. ЗМ қорғау академиялық мекемелерге өнертабыстарын коммерцияландыруға, қаржыландыру көздерін табуға, өнеркәсіптік серіктестерді іздеуге және лицензиялау немесе стартаптар құру сияқты тәсілдер арқылы жаңа технологияларды таратуды қамтамасыз етуге мүмкіндік береді, бұл қоғамның игілігіне жаратады.
Technology transfer (TT), also called transfer of technology (TOT), is the process of transferring (disseminating) technology from the person or organization that owns or holds it to another person or organization, in an attempt to transform inventions and scientific outcomes into new products and services that benefit society. Technology transfer is closely related to (and may arguably be considered a subset of) knowledge transfer. A comprehensive definition of technology transfer today includes the notion of collaborative process as it became clear that global challenges could be resolved only through the development of global solutions. Knowledge and technology transfer plays a crucial role in connecting innovation stakeholders and moving inventions from creators to public and private users. Intellectual property (IP) is an important instrument of technology transfer, as it establishes an environment conducive to sharing research results and technologies. Analysis in 2003 showed that the context, or environment, and motives of each organization involved will influence the method of technology transfer employed. The motives behind the technology transfer were not necessarily homogenous across organization levels, especially when commercial and government interests are combined. The protection of IP rights enables all parties, including universities and research institutions to ensure ownership of the scientific outcomes of their intellectual activity, and to control the use of IP in accordance with their mission and core values. IP protection gives academic institutions capacity to market their inventions, attract funding, seek industrial partners and assure dissemination of new technologies through means such as licensing or creation of start ups for the benefit of society.
Технологияны практикада беру
Технологияны беру университеттер, кәсіпорындар (көлеміне қарамастан, шағын, орташа, ірі), үкіметтер арасында, геосаяси шекаралардың артуымен, ресми және бейресми, ашық және құпия түрде жүзеге асуы мүмкін. Көбінесе, бұл қатысушылардың біліктілікті, білімді, технологияларды, өндіріс әдістерін, үлгілерді және жабдықтарды бөлісуге бағытталған бірлескен күш-жігері арқылы болады. Технологияны беру процесі көптеген іс-әрекеттерді қамтиды, оларды түрліше бейнелеуге болады, бірақ шындығында технологияны беру – бұл үздіксіз және динамикалық процесс, ол сирек тура сызықпен өтеді.
Бөлек-бөлік
Шалқыма кәсіпорындар қабылдаушы ұйымның жаңа технологияны дамытуға қажетті ынтасы, ресурстары немесе біліктілігі болмаған жағдайда қолданылады. Көбінесе бұл тәсілдер АҚШ және Еуропалық Одақта кең таралған практика ретінде даму процесін қаржыландыру құралы ретінде венчурлық капиталды (ВК) тартумен байланысты. Ғылыми-зерттеулік компаниялар Канадада коммерцияландырудың танымал құралы болып табылады, онда Канада университеттерінің зерттеулерін лицензиялау деңгейі АҚШ-тағыдан әлдеқайда төмен. Mid Atlantic Venture Association (MAVA) сияқты жергілікті венчурлық капитал ұйымдары инвесторлардың технологияны коммерцияландыру мүмкіндігін бағалайтын конференцияларды да демеушілік етеді. Технология брокерлері – жаңа салаларды байланыстыру және ғылыми ұғымдарды немесе процестерді жаңа жағдайлар мен ортаға қалай қолдану керектігін білген адамдар. Бұл термин, әсіресе Еуропада, дерлік синоним ретінде қолданылады, ол – «технологияны құндыландыру». Бұл практика ұзақ жылдар бойы тұжырымдамалық тұрғыдан қолданылып келсе де (көне заманда Архимед ғылымды практикалық мәселелерді шешу үшін қолданғаны үшін танымал болды), қазіргі кездегі зерттеулердің көлемі, Xerox PARC және басқа жерлердегі жоғары беделді сәтсіздіктер процестің өзіне назар аударуға әкелді. Технологияны беру күрделі технологияны капиталға көп шығын келетін ұйымдардан аз капиталға ие ұйымдарға таратуды (және жүйелердің тәуелділігі мен осалдығы аспектілерін қамтуы мүмкін) қамтиды, сонымен қатар ол жоғары технологиялық немесе қымбат емес, жақсы таратылған, жүйелердің тұрақтылығы мен тәуелсіздігін қамтамасыз ететін тиісті технологияны да қамтуы мүмкін.
Бейресми жарнама
Технологияны беру бейресми жолдармен де ілгері жылдырылады, мысалы, Юинг Марион Кауффман қоры және Университет технология менеджерлері қауымдастығы (AUTM) ұйымдастырған конференциялар, сондай-ақ Мэриленд штатындағы инновацияларды дамыту орталығы сияқты ұйымдар ұйымдастырған "шақыру" байқаулары арқылы. AUTM 3100-ден астам технологияны беру маманы мен 800-ден астам университет, ғылыми-зерттеу орталықтары, ауруханалар, бизнес және мемлекеттік ұйымдарды біріктіреді. Технологияны берудің ең көп қолданылатын бейресми құралдары – білім беру, зерттеулер, кәсіби пікір алмасу, адамдардың қозғалысы, семинарлар мен оқу-жаттығулар. Технология менеджерлері арасындағы ынтымақтастықтың әртүрлі формаларын күшейтуге бағытталған көптеген кәсіби қауымдастықтар мен ТТҰ желілері осы "бейресми" жақсы тәжірибелер мен тәжірибені таратуға көмектеседі. AUTM-нан басқа, Еуропалық ғылым және технологияны беру мамандары қауымдастығы (ASTP), Технологияны беру мамандары альянсы (ATTP), Лицензиялаушы басшылар қоғамы (LES), Praxis Auril және тағы да басқа өңірлік және халықаралық қауымдастықтар да бар. Сондай-ақ, Мексиканың технологияны беру кеңселерiнiң ұлттық қауымдастығы (Red OTT Mexico), Бразилияның инновация және технологияны беру менеджерлері форумы (FORTEC), Филиппиннің TechTransfer мамандары альянсы (AToP), Оңтүстік Африканың ғылыми-зерттеу және инновациялық басқару қауымдастығы (SARIMA) және басқа да ұлттық қауымдастықтар мен желілер бар. Олар технологияны берудегі ынтымақтастықты және мамандар арасындағы жақсы тәжірибелер мен тәжірибе алмасуды ынталандырады, себебі бүгінде халықаралық технологияны беру COVID-19, климаттың өзгеруі немесе кибершабуылдар сияқты жаһандық мәселелерді шешу үшін адамдарды біріктірудің ең тиімді жолдарының бірі болып саналады.
ИС саясаты
Индустриямен немесе басқа ұйымдармен серіктестікке ұмтылатын университеттер мен ғылыми-зерттеу мекемелері тиімді интеллектуалды меншікті басқару және технологияны беру үшін институционалдық интеллектуалды меншік саясатын қабылдай алады. Мұндай саясаттар құрылымдылық, болжамдылық және коммерцияландыру серіктестеріне (кәсіби демеушілер, консультанттар, коммерциялық емес ұйымдар, ШОБ, үкіметтер) және ғылыми мүдделі тараптарға (зерттеушілер, техниктер, студенттер, қонақ зерттеушілер және т.б.) білімге, технологияға және интеллектуалды меншікке қол жеткізуге және оны бөлісуге қолайлы орта жасайды. Ұлттық интеллектуалды меншік стратегиясы – үкіметтің интеллектуалды меншік саясатының мақсаттарын іске асыру үшін қабылдаған шаралары.
Технологияны беру ұйымдары
Ғылыми зерттеу нәтижесі ғылыми және коммерциялық қызығушылық тудыруы мүмкін, бірақ патенттер көбінесе нақты қолданылатын процестерге ғана беріледі, сондықтан осы процесті ойлап табу зерттеушілердің міндеті емес, басқа біреудің жұмысы. Тағы бір маңызды жайт – коммерциялық құндылық. Мысалы, ядролық синтезді жүзеге асырудың көптеген тәсілдері болғанымен, коммерциялық құндылығы барлары – олардың жұмыс істеу үшін қажетті энергиядан артық энергия өндіретін түрлері. Зерттеулерді коммерциялық жолмен пайдалану процесі әртүрлі болуы мүмкін. Ол лицензиялық келісімдерді, немесе жаңа технологияларды нарыққа енгізудегі тәуекел мен пайданы бөлісу үшін бірлескен кәсіпорындар мен серіктестіктер құруды қамтиды. Егер ұйымдастырушы ұйымның жаңа технологияны дамытуға қажетті ынтасы, ресурстары немесе біліктілігі болмаса, басқа корпоративтік құралдар, мысалы, спин-оффтар қолданылады. Көбінесе бұл тәсілдер, дамыту процесін қаржыландыру үшін венчурлік капитал (ВК) тартумен байланысты, бұл АҚШ-та Еуропалық Одаққа қарағанда көбірек таралған, себебі Еуропалық Одақ ВК қаржыландыруға консервативті көзқарас танытады. Канадада ғылыми-зерттеулік спин-офф компаниялары коммерцияландырудың танымал құралы болып табылады, алайда Канада университеттерінің зерттеулерін лицензиялау деңгейі АҚШ-тағыдан әлдеқайда төмен. Ғалымдар Джеффри Стофф және Алекс Джоске Қытай Коммунистік партиясының біртұтас майдан шеңберіндегі "әсер ету аппараты оның жаһандық технологияны беру аппаратымен байланысты немесе тікелей қолдайды" деген пікірді айтты.
Технологияны беру кеңселері
Көптеген университеттер мен ғылыми-зерттеу мекемелері, сондай-ақ үкіметтік ұйымдарда қазір Технологияны беру кеңсесі (ТТО, сонымен қатар "Техниканы беру" немесе "ТехНФер" деп те аталады) бар, ол коммерциялық қызығушылық тудыруы мүмкін зерттеулерді анықтауға және оларды пайдалану жолдарының стратегиясын әзірлеуге арналған. Технологияны беру кеңселері әдетте университеттерде университеттердің зихиеттік активтерін басқару және білім мен технологияны индустрияға беру мақсатымен құрылады. Кейде олардың міндеттеріне жеке сектормен байланыс немесе шарттық қатынастар, сондай-ақ мекеменің мақсатына байланысты басқа да жауапкершіліктер кіруі мүмкін. Мұндай кеңселердің таралған атаулары әртүрлі. Мысалдардың кейбіреулері: Технологияны лицензиялау кеңсесі (TLO), Технологияны басқару кеңсесі, Ғылыми-зерттеу келісімшарттары және зихиеттік қызметтер кеңсесі, Технологияны беру интерфейсі, Индустриялық байланыс кеңсесі, Зихиеттік активтерді және технологияны басқару кеңсесі, Технологиялық инновациялар орталығы. Технологияны беру кеңселері ғылыми-зерттеу институттары, үкіметтер және тіпті ірі көпұлтты компаниялардың тапсырысы бойынша жұмыс істей алады. Клиенттер стартаптар және жаңа құрылымдар болған жағдайда, кейде бизнестегі үлеске ие болу үшін коммерциялық төлемдер алынбайды. Технологияны беру процесінің күрделілігіне байланысты, технологияны беру ұйымдары көбінесе көп салалы болып келеді, олардың құрамында экономистер, инженерлер, заңгерлер, маркетологтар және ғалымдар бар. Технологияны беру процесінің динамикасы өздігінен қызығушылық тудырды, сондықтан осы салада маманданған қоғамдар мен журналдар бар.
Ғылыми-техникалық парктер
Ғылым және технология парктері (ҒТП) – әдетте университет немесе ғылыми-зерттеу институтымен байланысты аумақтар болып табылады, олар технологияны трансферлеу және ашық инновациялар арқылы сол жерде орналасқан компаниялардың өсуіне жағдай жасайды және көмектеседі.
Технологиялық инкубаторлар
Технологиялық бизнес-инкубаторлар (ТБИ) – стартап компаниялар мен жеке кәсіпкерлерге оқыту, делдалдық және қаржыландыру сияқты түрлі қызметтер арқылы бизнес дамытуға көмектесетін ұйымдар.
IP нарықтар
Интеллектуалдық меншік нарықтары – инноваторларға әлеуетті серіктестермен және/немесе клиенттермен байланысуға мүмкіндік беретін интернетке негізделген платформалар. Мысалы, WIPO GREEN онлайн платформасы білім берудің белгілі бір салаларында ынтымақтастық орнатуға және технология ұсынушылар мен технология іздеушілерді табыстыруға көмектеседі.
Мемлекеттік және зияткерлік меншік қолдау
1980 жылдан бері өз салаларында маманданған технологияны беру бойынша делдалдардың саны айтарлықтай өсті, бұл үлкен дәрежеде Байх-Доул заңы және басқа елдердегі ғылыми зерттеулерді коммерцияландыруға қосымша түрткіс берген ұқсас заңнамалардың арқасында болды. Технологияны беруге назар аударғандықтан, осы салада ТТО-лардан бастап Байх-Доул заңының ережелерінен тыс әрекет ететін интеллектуалдық меншік "төбелеріне" дейін әртүрлі делдалдық институттар жұмыс істеп жатыр. Пайдалану қаупіне байланысты, үкіметтердің, ғылыми-зерттеу институттарының және университеттердің интеллектуалдық меншік саясаты, оқытуы және технологияны беруді қолдау жүйелері халықаралық және аймақтық ұйымдарға, мысалы, Дүниежүзілік Интеллектуалдық Меншік Ұйымы мен Еуропалық Одаққа бағытталған.
Серіктестік ордагерлері
АҚШ үкіметінің жылдық бюджеті 100 миллиард доллардан астам сомада ғылыми-зерттеу және әзірлемелерді қаржыландырады, бұл мемлекеттік зертханалардағы жаңа өнертабыстар мен технологиялардың үздіксіз ағынына әкеледі. Бейх-Доль заңы сияқты заңнама арқылы Конгресс жеке секторды кооперативтік зерттеу және әзірлемелер жөніндегі келісімдер, патенттік лицензиялық келісімдер, білім беру серіктестік келісімдері және мемлекеттік/жергілікті үкіметтермен серіктестіктер сияқты технология таратқыш механизмдер арқылы коммерциялық әлеуеті бар технологияларды пайдалануға ынталандырады. "Серіктестік делдалы" деген термин мемлекеттік немесе жергілікті үкімет мекемесін – немесе мемлекеттік немесе жергілікті үкіметке тиесілі, жарғысы бекітілген, қаржыландырылатын немесе басқарылатын, не олардың атынан жұмыс істейтін коммерциялық емес ұйымды білдіреді, ол шағын бизнес кәсіпорындарына, 1965 жылғы Жоғары білім беру туралы заңның 201(а) тармағында белгіленген жоғары білім беру мекемелеріне (20 USC § 1141 [a]) немесе АҚШ Кодексінің 10-тарауының 2194-бабындағы мағынасындағы білім беру мекемелеріне көмек көрсетеді, кеңес береді, бағалайды немесе басқаша ынтымақтастық жасайды, олар федералдық зертханадан технологиялық көмекке мұқтаж немесе оны тиімді пайдалана алады, соның ішінде 1988 жылғы Сауда және бәсекелестік туралы жалпы заңның 5121-тармағы бойынша жасалған ынтымақтастық келісімдерінен қаржы алатын мемлекеттік бағдарламалар да осыған жатады (15 USC § 2781).
COVID-19 пандемиясы кезінде технологияны беруді жеңілдету
Технологияны беру COVID-19 вакциналарына әлемдік қолжетімділікті қамтамасыз ету арқылы жаһандық денсаулық сақтау мәселелеріне тікелей үлес қосты. 2021 жылы вакцина әзірлеушілер 200-ден астам технология беру келісімін жасады. Мысалы, AstraZeneca компаниясы Оксфорд университетімен бірлесіп әзірленген COVID-19 вакцинасын жеткізу үшін Үндістанның Serum Institute және Жапонияның Daiichi Sankyo компанияларымен лицензиялық және технология беру келісімдерін жасады. Осы процесте зияткерлік меншік – шешімнің бір бөлігі болды және COVID-19 емдеуге қолжетімділікті арттырудың маңызды құралы болды, дәрі-дәрмек патенттік пулы (MPP) мен фармацевтикалық компаниялар Merck және Pfizer арасындағы екі лицензиялық келісімде дәлелденгендей.
Кемшіліктері
Ғылыми зерттеулерді өндіріске енгізуге қатысты ынталандырулар болғанымен, практикалық жайттарды іске асыру кейде қиындық тудырады. Мысалы, Қорғаныс министрлігінің технологиялық дайындық деңгейлерін өлшем ретінде пайдаланғанда, зерттеулер көбінесе TRL (технологиялық дайындық деңгейі) 1–3 аралығында шоғырланады, ал өндіріске дайындық 6–7 және одан жоғары TRL деңгейлеріне қатысты болады. Кейбір ұйымдар үшін TRL 3-тен TRL 6-ға өту қиындыққа толы болып келеді. Зерттеулерді (прототиптерді) өндіріске асықтырып енгізуге тырысып, оларды әртүрлі жағдайларда толық сынап, сенімділігін, жөндеуге болатындығын және т.б. қамтамасыз ету көзделгеннен артық шығынға және уақытқа түседі. Технологияны берудегі саяси ықпал мен реалистік саясаттың ынталандыруларының зиянды қолданыстарда теріс факторлар екені анықталды. Технологияны диктаторлық режимдерге беру ғылыми мақсаттарға зиян келтіруі мүмкін деп саналады.