Кіріспе
Үнді математигі және кітапханашы Шияли Рамамрита Ранганатханның осы салаға ең маңызды үлесі – кітапхана ғылымының бес заңы және бірінші маңызды қырлы жіктеу жүйесі, яғни колондальды жіктеуді жасауы. Ол Үндістанда кітапхана ғылымының, құжаттама және ақпарат ғылымының негізін қалаушысы саналады және осы саладағы түбегейлі ойларымен бүкіл әлемге танымал. Оның туған күні жыл сайын Үндістанда Ұлттық кітапханашы күні ретінде тойланады. Ол Банарас индуистік университетінде кітапханашы және кітапхана ғылымының профессоры (1945–1947) және Дели университетінде кітапхана ғылымының профессоры (1947–1955) қызметін атқарды. Соңғы лауазымы оны жоғары білім беретін алғашқы кітапхана мектебінің директоры етіп тағайындады. Ол 1944 жылдан 1953 жылға дейін Үндістан кітапханалар қауымдастығының президенті болды. 1957 жылы ол Халықаралық ақпарат және құжаттама федерациясының (FID) құрметті мүшесі болып сайланды және Ұлыбритания кітапханалар қауымдастығының өмір бойына вице-президенті аталды.
Shiyali Ramamrita Ranganathan His most notable contributions to the field were his five laws of library science and the development of the first major faceted classification system, the colon classification. He is considered to be the father of library science, documentation, and information science in India and is widely known throughout the rest of the world for his fundamental thinking in the field. His birthday is observed every year as the National Librarian Day in India. He was a university librarian and professor of library science at Banaras Hindu University (1945–47) and professor of library science at the University of Delhi (1947–55). The last appointment made him director of the first Indian school of librarianship to offer higher degrees. He was president of the Indian Library Association from 1944 to 1953. In 1957 he was elected an honorary member of the International Federation for Information and Documentation (FID) and was made a vice president for life of the Library Association of Great Britain.
Ерте өмір және білім
Ранганатхан 1892 жылғы 9 тамызда Тамил Наду штатының Танджавур ауданындағы Сиали қаласында индус брахман отбасында дүниеге келген. Оның туған күні кейде 1892 жылғы 12 тамыз деп жазылған, бірақ ол өзінің "Кітапхана ғылымының бес заңы" кітабында туған күнін 1892 жылғы 9 тамыз деп көрсеткен. Ранганатхан өзінің кәсіби өмірін математик ретінде бастады; ол Мадрас Христиан колледжінде математикадан бакалавр және магистр дәрежелерін алды, содан кейін 1917 жылы оқытушылық лицензиясын алды. Оның өмірлік мақсаты математика пәнін оқыту болды және ол Мангалор, Коимбатор және Мадрас университеттерінің математика факультеттерінде жұмыс істеді. Математика профессоры ретінде ол негізінен математика тарихы бойынша мақалалар жариялады. Оның педагогтік қызметіне сөйлеу кекелегі (ол кәсіби өмірінде біртіндеп жеңген қиындық) кедергі келтірді. 1957 жылы кітапхана ғылымына қосқан еңбегі үшін Үндістан үкіметі доктор С.Р. Ранганатханға "Падмашри" орденін табыс етті.
Ерте мансап
1923 жылы Мадрас университеті нашар ұйымдастырылған қорын басқару үшін университет кітапханашысы лауазымын құрды. Бұл лауазымға 900 үміткердің ешқайсысы кітапхана ісінде формалды білімі болмады, ал Рангатанның бірнеше жазбалары іздеу комиссиясының үміткердің зерттеу тәжірибесі болуы керек деген талабын қанағаттандырды. Кітапхана ісіндегі жалғыз білімі сұхбатқа дейін бірнеше күн бұрын оқыған «Британника энциклопедиясы» мақаласынан болды. Рангатан бастапқыда лауазымға үміткер болуға құлшынбады (сұхбатқа шақырған кезде тіпті өтінішін ұмытып қалған еді). Көзіне сенбегендей, ол 1924 жылдың қаңтар айында тағайындалды және лауазымды қабылдады. Рангатан кітапхана ғылымындағы жалғыз магистратура бағдарламасы бар Ұлыбританиядағы Лондон университетінің колледжіне сапар шекті. Университет колледжінде ол орташа көрсеткіштен сәл жоғары баға алды, бірақ оның математикалық генийі сол кездегі кітапхана бағдарламаларында көбінесе жатқа оқытылатын жіктеу мәселесіне бейімделді. Сырттан келген адам ретінде ол танымал ондық жіктеудің кемшіліктерін байқады және өздігінен жаңа мүмкіндіктерді зерттеуге кірісті. Ол сондай-ақ, кез келген ақпаратты жіктеу жүйесі кез келген дерек үшін кем дегенде екі түрлі жіктемені білдіретінін көрсететін Дубликаттауды мойындауды ойлап тапты. Ол бұл туралы Дьюи ондық жіктеуімен (DDC) бірнеше кітаптарды алып, оларды екі мүлдем басқа DDC нөмірімен жіктеуге болатынын көрсету арқылы дәлелдеді. Мысалы, «Индиядағы соғыс» туралы кітапты «соғыс» немесе «Индия» деп жіктеуге болады. Тіпті соғыс туралы жалпы кітапты да жіктеушінің көзқарасына, қажеттіліктеріне және пікірлеріне байланысты «соғыс», «тарих», «әлеуметтік ұйым», «индиялық эсселер» немесе басқа да көптеген тақырыптар бойынша жіктеуге болады. Рангатан үшін жұмыстың тақырыбының әр қырын ескеретін, қадамдық жүйе DDC-нің хаосы мен «интеллектуалдық жалқаулығынан» (оның сөзімен) әлдеқайда жақсы болды. Сол кездегі ақпаратты іздеу технологиясының нашарлығын ескере отырып, бұл тұжырымды жүзеге асыру ақпаратты іздеу ғылымы үшін үлкен қадам болды. Ол Англияда жүргенде, кейіннен екі өренді жіктеу жүйесіне айналатын жүйені жасауды бастады және Үндістанға оралғанда оны жетілдірді, тіпті Үндістанға қайтқан кемедегі кітапхананы қайта реттеді. Ол бұл жүйе туралы идеяны Лондонның ойыншық дүкенінде «Меккано» жинағын көргенде алды. Рангатан кітапханалар мен кітапхана ісіне қызығушылықпен және оның Үндістан халқы үшін маңызды екендігіне сеніммен оралды. Бұл жүйе тіпті қазіргі заманда да пайдалы. Ол Мадрас университетінің кітапханашысы лауазымына оралды және жиырма жыл бойы қызмет етті. Осы жылдарда ол Мадрас кітапханалар қауымдастығын құруға көмектесті және бүкіл Үндістанда тегін кітапханалар құру және жан-жақты ұлттық кітапхана құру үшін белсенді түрде лоббиледі. Осы кезеңде ол өзінің ең маңызды екі жетістігін жасады: кітапхана ғылымының бес заңы (1931) және екі өренді жіктеу жүйесі (1933). Сол кездегі саяси ахуалға қатысты, Рангатан 1924 жылы Мадрас университетінде лауазымға кірісті. Ганди 1922 жылы тұтқындалып, Рангатан жұмысын бастаған кезде босатылды. Рангатан кітапхана жүйесінде үлкен өзгерістер жасауға және барлығына ашық қолжетімділік пен білім беру сияқты жаппай халықты қабілеттендіруге және азаматтық пікірсайысты (және мойынсұнбаушылықты) ынталандыру туралы жазуға тырысты. Рангатанның мұның саяси себептермен жасалғанына дәлел жоқ болса да, кітапханадағы өзгерістері көбірек адамдарды біліммен қамтамасыз етті, ақпаратқа қол жеткізуді жеңілдетті және тіпті әйелдер мен аз ұлт өкілдеріне ақпарат іздеу процесінде көмектесті. Солтүстік Ирландия дағдарысы С. Р. Рангатанның кітабында «сақтық заңын Ольстерге айналдыру» метафорасы арқылы күтпеген сілтеме алды, кітапхананың тиімді жұмыс істеуі үшін бюджеттің жеткіліксіздігінің зиянды әсеріне шағымданады.
Кейінгі мансап
Екі он жыл Мадраста кітапханашы болып қызмет еткеннен кейін, зейнеткерлікке шығуға ниеттенген қызметінде Ранганатхан жаңа университет вице-канцлерімен туындаған қақтығыстар көтере алмай, лауазымынан кетті. 54 жасында ол отставкаға келіп, қысқа ғана депрессиядан кейін 1945 жылдың тамызында Банарас индус университетінде кітапхана ғылымынан профессорлық қызметке қабылданды – бұл оның соңғы ресми академиялық лауазымы болды. Ол университет коллекциясын каталогтады; төрт жылдан кейін кеткен кезде 100 мыңнан астам материалды жеке жіктеді. Ранганатхан 1944 жылдан 1953 жылға дейін Үндістан кітапханалар қауымдастығын басқарды, бірақ аса шебер әкімші болған жоқ. Дели мемлекеттік кітапханасы оның өзінің Колондық жіктеуішін емес, Дьюи ондық жіктеуішін пайдалануды таңдағанда, ол дауға ұшырады. 1949 жылдан 1955 жылға дейін Дели университетінде құрметті профессор болып жұмыс істеді және бұрынғы студенті С. Дасгуптамен бірге осы оқу орнының кітапхана ғылымы бағдарламасын құруға көмектесті. 1951 жылы Ранганатхан "Фолквейс Рекордс" лейблінде "Рамаянадан оқылымдар: Санскриттегі Бхагавад-гита" атты альбом шығарды. Ранганатхан 1955 жылдан 1957 жылға дейін Цюрихке қысқа ғана уақытқа көшті, оның ұлы еуропалық әйелге үйленген кезде; бұл дәстүрден тыс қарым-қатынас Ранганатханға ұнамады, бірақ Цюрихте болған уақыты оған еуропалық кітапханалар қауымдастығындағы байланыстарын кеңейтуге мүмкіндік берді, онда ол көптеген ізбасарлар тапты. Бірақ ол көп ұзамай Үндістанға оралып, Бангалор қаласында қалды, онда өмірінің соңына дейін өтті. Дегенмен, Цюрихте жүргенде ол Мадрас университетінде отыз жыл бірге өмір сүрген әйелінің құрметіне профессорлық лауазым құрды, бұл, көбінесе, университет әкімшілігінен көп жылдар бойы көрген қуғын-сүргінге қарсы ирониялық әрекет болды. Ранганатханның соңғы маңызды жетістігі – 1962 жылы Бангалор қаласындағы Үндістан статистика институтында Документациялық зерттеу және оқыту орталығын департамент және зерттеу орталығы ретінде құру болды, онда ол бес жыл бойы құрметті директор болып қызмет етті. 1965 жылы Үндістан үкіметі оның кітапхана ғылымы саласына қосқан үлесі үшін сирек кездесетін "Ұлттық зерттеу профессоры" атағымен марапаттады. Өмірінің соңғы жылдары Ранганатхан денсаулығы нашарлап, көбінесе төсекте жатты. 1972 жылдың 27 қыркүйегінде бронхиттен туындаған асқынулар салдарынан қайтыс болды. 1992 жылы туғанына 100 жыл толуына орай, оның құрметіне Ранганатханның әсері туралы бірнеше өмірбаяндық томдар мен мақалалар жинағы жарық көрді. Ранганатханның өмірбаяндық еңбегі, өмірі бойында бөлім-бөліммен жарияланған, "Кітапханашы кері көреді" деп аталады.
Табысы мен мұрасы
Рангатан өзінің "Кітапхана ғылымының бес заңы" атты кітабын Мадрас Христиан колледжіндегі математика репетиторы Эдвард Бернс Росқа арнады. 1992 жылы Ранганатханның әсері библиометриялық жолмен талданды. Оның туған күні, 12 тамыз, Үндістанда Ұлттық кітапханашылар күні ретінде белгіленген.
Пайдаланған дереккөздер
Шривастава, А. П. (1977). Рангатан: Үлгі жасаушы. Нью-Дели: Метрополитен кітап компаниясы.