Кіріспе

Британдық викториналық шоу Mastermind – бұл BBC телеарнасы үшін арналған британдық викториналық шоу, оны қазір Клив Майри жүргізеді. Оның авторы Билл Райт, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гестаподан бастан өткен тергеу тәжірибесінен шабыттанды. Шоуда қорқыныш тудыратын атмосфера мен қиын сұрақтар бар. Төрт (кейінірек бес немесе алты) қатысушы екі кезеңнен өтеді: біреуі қатысушы таңдаған мамандық бойынша, екіншісі – жалпы білімді тексеру кезеңі. Mastermind шоуының музыкалық тақырыбы – британ композиторы Нил Ричардсонның "Approaching Menace" атты шығармасы. Шоу бастапқыда Магнус Магнуссонмен бірге Ұлыбритания университеттерінде жазылған. Кейін Манчестерде New Broadcasting House және Granada Studios сияқты студияларда жазылып, 2011 жылы dock10 студиясына көшірілді. Шоу 2019–2020 жылдарғы түсірілімдер үшін Белфастқа көшірілді.

1-раунд

Бірінші турда әр қатысушыға өз кезегінде белгілі бір уақыт беріледі, әдетте екі минут (жартылай финалда – бір жарым минут), олар таңдаған мамандандырылған тақырып бойынша сұрақтарға жауап беру үшін. Әр дұрыс жауап үшін бір ұпай қосылады және қатысушы қалауынша сұрақтан бас тарта алады. Егер қатысушы дұрыс жауап бермесе, сұрақ қоюшы келесі сұраққа көшу алдында дұрыс жауапты айтады; бас тартқан сұрақтардың жауаптары уақыт біткеннен кейін ғана жарияланады. Бастапқы серияларда Магнуссонның жанында отырған Мэри Крейг есепті және уақытты қадағалап отырды. Егер сұрақ оқылып жатқанда уақыт бітіп қалса, сұрақ қоюшы оны аяқтап, қатысушыға жауап беруге бірнеше секунд береді. Осыдан бағдарламаның "Бастағанды аяқтармын" деген сөзді ұраны пайда болды. Егер уақыт бітіп қалғанда сұрақ толық оқылып біткен болса, бірақ қатысушылар әлі жауап бермеген болса, оларға жауап беруге бірнеше секунд қосымша беріледі. Қатысушының ұпайлары экранда көрсетіледі; 2016–17 маусымынан бастап, ұпайлардың шекарасы соңғы 10 секундте біртіндеп көк түске (2019–20 маусымында – қара түске) өтеді.

2-ші тур

Екінші турда әр қатысушы кезекпен жалпы білімді сұрақтарға жауап береді. Бірінші турдың ережелері қолданылады, бірақ уақыт лимиті ұзартылады (2010 жылдан бері әдетте екі жарым минут, ал жартылай финалда – екі минут, 2010 жылға дейін де осылай болған). Алғашқыда қатысушылар бірінші турдағы ретпен ойнаса, қазір бірінші турдағы ұпайлары бойынша өсу тәртібімен ойнайды. Екі турдың қорытындысы бойынша ең көп ұпай жинаған қатысушы жеңімпаз болады. Тең ұпай болған жағдайда, ең аз қате жіберген қатысушы жеңіске ие болады. Егер ұпайлар мен қателер саны тең болса, бес сұрақтан тұратын қосымша сынақ өтеді. Тең түскен қатысушылар әрқайсы жеке-жеке сұрақтарға жауап береді, ал қалғандары студиядан шығып кетеді, нәтижелерді естімеу үшін. Ең көп дұрыс жауап берген қатысушы жеңімпаз атанды. Жеңімпаздар келесі турға өтеді, онда олар басқа мамандық таңдауы тиіс. Бағдарламаның басында финалистерге ірі финалда бірінші турдағы тақырыптарын қайта пайдалануға рұқсат берілген. Алайда, 1992 жылдан бастап финалистер үшінші тақырыпты таңдауға міндетті. BBC нұсқасының финалында жеңімпаз сол жылдың «Мастермайнд» атанды және кесілген әйнектен жасалған, оюланған кубок түрінде сыйлық алатын жалғыз қатысушы болады. Магнус Магнуссон жүргізуші болған кезде кубок Caithness Glass компаниясымен арнайы жасалған. Жеңімпазға кубокты табыс ету үшін әдетте арнайы қонақ шақырылатын, бірақ 1997 жылғы соңғы басылымда Магнуссон өзі табыс еткен. Бағдарламаның негізгі сериясында қолданылған барлық кубоктарды шотланд суретшісі Денис Манн жасаған.

Ең жоғары баллдар

Жалпы ең жоғары Mastermind ұпайы – 41 ұпай, оны 1995 жылы Кевин Эшман көрсетті, оның мамандану тақырыбы «Мартин Лютер Кингтің өмірі» болды. Эшман алты рет IQA әлем чемпионы атанды. Одан бөлек, ол «Британияның миы» бағдарламасындағы ең жоғары ұпай жинау рекордын иеленеді және сол бағдарламаның алғашқы эпизодынан бері «Eggheads» тобының мүшесі болып табылады. 2010 жылдың тамызында «Mastermind Champion of Champions» бағдарламасының бір бөлімінде 2010 жылғы турнир жеңімпазы Джесси Хони «Әлем тулары» тақырыбындағы мамандану кезеңінде 23-тен 23 ұпай жинады, бұл – барлық уақыттағы рекорд. Ол 36 ұпай жинап, екінші орынды иеленді, Пэт Гибсоннан екі рет жауап беруден бас тарту арқылы жеңілді. 2010 жылы Иван Томас жалпы білім кезеңінде 23 ұпай (екі жарым минут ішінде) жинап, Хонидің көрсеткішімен теңесті. 2007 жылдың ақпан айында «Junior Mastermind» бағдарламасында Каллум есімді 11 жасар оқушы крикетші Эндрю Флинтофф тақырыбында 19 ұпай жинады. Дегенмен, ол жеңіске жетпеді, 32 ұпай жинағаннан кейін бір ұпай айырмасымен жеңілді.