Құстың қанаттарын қысқару: қауіптері мен әдістері

Кіріспе

Құстың қанат қауырсындарын кесу – ұшуын болдырмау мақсатында жасалатын шара.

Қанат кесу – құстың негізгі қанат қауырсындарын (remiges) немесе қауырсынды қысқарту арқылы толыққанды ұшу қабілетін жою процесі. Бұл процедура құс қауырсындарын жаңадан өсіргенге дейін, яғни кесілген қауырсындарын толыққанды ауыстырғанға дейін жалғасады. Мұндай шараны көбінесе құс ветеринарлары, өсірушілер немесе құс иелері жүргізеді, әсіресе үй құстары, мысалы, тотықтар үшін. Әртүрлі техникалар қауырсынның қаншасы кесілетіні және қанша ұзындығы қалдырылатынына байланысты өзгеше болады. Бұл әдістер құстарға құлаудан жарақат алу, стресс сезіну және мінез-құлқында өзгерістер сияқты физикалық және психологиялық әсерлер тигізуі мүмкін. Қанаттары кесілген құстар қауырсындарын шайғанда (molting) қанды қауырсындары көрінеді, бұл оларды зақымдануға және қан кетуге осал етеді. Сонымен қатар, қанат кесу құстардың табиғи ұшу және қону мінез-құлқын бұзады, нәтижесінде, кесілмеген құстарға қарағанда жоғары жылдамдықпен апатқа ұшырауы мүмкін. Дегенмен, жас құстарға қанаттарын кесу алдында ұшуды дұрыс үйренуге мүмкіндік беру қажет. Бұл олардың сенімділігі мен белсенділігін сақтап, маңызды қону дағдыларын меңгеруіне көмектеседі. Қанат кесу практикасы көбінесе дау тудырады, кейбір құс ветеринарлары оны қолдайды, ал басқалары қарсы шығады. Бұл құстың қозғалу еркіндігін, жаттығу мүмкіндігін және қауіпті жағдайлардан қашу қабілетін шектейді. Кейбіреулер бұл қауіпсіздік шарасы екенін, әсіресе, көтерілетін құстар үшін қажет деп санайды, ал басқалары құстарды ұшу командаларына бағынуға үйреткен жағдайда бұл қатыгездік және қажетсіз деп есептейді. Бұл практика американдық құстар күтімі туралы әдебиеттерде британдық көздерге қарағанда жиі кездеседі.

Техника

Қанатты кесуді әдетте құс ветеринария дәрігерлері, жануарлар дүкенінің қызметкерлері, селекционерлер немесе құстардың иелері жасайды. Бұл процедура көбінесе үй құстарына, әсіресе тотықтарға қолданылады. Дұрыс орындалса, бұл процедура ауырсынусыз болады және карпаль буынында қанатты ампутациялау арқылы жасалатын қанатты қысқарудан (pinioning) мүлдем өзгеше. Дегенмен, бұл зиянсыз емес, себебі құлаудан жанама жарақаттарға әкелуі мүмкін және психологиялық стресс тудыруы белгілі. Қанаттарды кесу әдістері негізінен кесілген қауырсындардың саны мен әр қауырсынның қаншасы қалдырылатынына байланысты әртүрлі болады. Тек бір қанатын жеңіл кесу құстың ұшуын күрт шектеуі мүмкін, өйткені ол құстың ауадағы тепе-теңдігін бұзады. Бұл құстың құлау кезінде қатты бетке соқтығысуына немесе өліміне әкелуі мүмкін. Көбінесе тек негізгі ұшу қауырсындары кесіледі және құстың ұшу кезінде тепе-теңдігін бұзбау үшін әр қанатында бірдей қауырсындар қысқарылады. Ең көп таралған әдіс – негізгі ұшу қауырсындарын негізгі қаптама деңгейінен төмен кесу (әдетте ұшу қауырсынының ұзындығының жартысынан үштен біріне дейін). Бұл процедура жылдам және оңай жасалады, бірақ кесілген ұштарын ашық қалдырады, бұл кейде құстың кесілген қауырсындарын шайнауына себеп болуы мүмкін. Тағы бір әдіс – ұшу қауырсынының жапқыштар деңгейінен жоғары кесу, сонда қауырсынның барлық бөлігі алынып тасталады. Бұл әдіс кесілген ұштарын қалдырмайды, бірақ әр қауырсынының көбірек бөлігі алынғандықтан, аз қауырсын кесу керек. Дегенмен, бұл кесілген қауырсын түйірлері әлі де бар және құсты ашуландырып, ыңғайсыздық тудыруы мүмкін. Қанаттары кесілген құстардың қауырсындары жаңарып келгенде, өсіп келе жатқан қанды қауырсындарына зақым келтіруі мүмкін. Көптеген тотықтардың 10 негізгі қауырсыны бар, олар 1 (ішкі) - 10 (сыртқы) деп нөмірленеді. Қауырсын алмасу ортаңғы негізгі қауырсынды (әдетте 6-шы қауырсынды) ауыстырудан басталады. Алмасу екі бағытта да жалғасады, сондықтан соңғы алмастырылатын негізгі қауырсындар – ішкі және сыртқы қауырсындар, сәйкесінше 1 және 10. Сондықтан, кесілген құстардың алғашқы қанды қауырсындары толық ұзындығындағы қауырсындардың қорғауысыз өсе бастайды. Бұл қорғалмаған қанды қауырсындар сындыруға бейім және қан көп кетуі мүмкін. Өлшеміне қарамастан, көптеген тотықтар қауырсындарын күн сайын 3-4 мм өсіп алмастырады. Сондықтан, ара сияқты ірі түрлердің толық алмасуына бір жылдан астам уақыт қажет болуы мүмкін, ал какаду сияқты кіші түрлер бірнеше апта ішінде алмасады. Сондықтан, үлкен құстар мен қанат жүктемесі жоғары құстар қауырсын зақымдануына ұзақ уақыт бойы сезімтал болады, өйткені олар үнемі алмасып тұрады. Қанатты жеңіл және симметриялық кесу құсқа үй ішінде қауіпсіз түрде төмен ұшып, қонуға мүмкіндік береді. Дегенмен, мұндай кесу құстың сыртта ұшып кетуіне кедергі жасамауы мүмкін, өйткені желдің жылдамдығына пропорционалды түрде көтерілу пайда болады. Қашып кеткен және табылған көптеген құстардың қанаттары кесілгені анықталды. Демек, жеңіл кесу үй ішінде төмен қарай ұшуға мүмкіндік берсе де, егер құс сыртқа қашса, ол көтерілуіне кедергі жасамауы мүмкін. Керісінше, күшті кесу құстың ұшуын толығымен тоқтатады, бірақ құс құлап, қатты бетке соқтығыса, жарақат алу қаупін арттырады. Қанатты кесудің физикалық әсерлерінен басқа, мінез-құлқына да жағымсыз әсер етеді. Құстар ұшуды инстинктивті рефлекс ретінде және кез келген қауіптен құтылудың алғашқы құралы ретінде пайдаланады; олар қауіптің көзінен жоғары және алысқа ұшып, әуеге көтеріледі; содан кейін олардың қорқынышы тарап кетеді. Қанатты кесу бұл мінез-құлқының алдын кеседі, құсқа туа біткен рефлексінен айырылады және оның қорқынышы басылмайды. Бұл құстың мінез-құлқында проблемаларға әкелуі мүмкін. Құс ұшу кезінде жылдамдығын төмендетуі керек болғанда, қанаттарын тік көтеріп, негізгі қауырсындарын ауа тежегіші ретінде пайдаланады. Кесілген құстың негізгі қауырсындарының төмендеуі қозғалысты және көтерілуді болдырмаса, тежеу қабілетін де төмендетеді, сондықтан кесілген құстар толық қанатты құстарға қарағанда жоғары жылдамдықпен құлап қалуы мүмкін. Кесілген құстарды сыртқа бақылаусыз жібермеу керек, өйткені тіпті кесілген құстар да сыртта қорқып кетсе ұшып кетуі мүмкін. Жастардың қанаттарын кесуден бұрын, оларды дұрыс ұшуға үйрету өте маңызды деп саналады. Селекционерлер мен иелері, әдетте, қанаттары кесілгеннен кейін де, қанаттары кесілмеген құсқа қарағанда сенімді және белсенді болатынын байқайды. Ұшуды үйрену құсқа қауіпсіз қону қабілетін де үйретеді, бұл кесілген құстар үшін де маңызды дағды.

Wing clipping is usually performed by avian veterinarians, pet store employees, breeders, or the birds' owners themselves. It is generally carried out on pet birds, particularly parrots. If performed correctly, it is a painless procedure and is quite distinct from pinioning, which is carried out by amputation of the wing at the carpal joint. It is, however, not harmless as it can lead to indirect injury from falls, and is known to cause psychological distress. Techniques for clipping the wings vary primarily in the number of feathers cut and the amount of each feather left behind. A mild clip on one wing only can impair a bird's flight greatly, as it renders the bird unbalanced in the air. This can cause injury or death to the bird if it strikes a hard surface during a fall. In most cases, only the primary flight feathers are cut, and an equal number of feathers are trimmed on each wing to avoid causing the bird to become unbalanced in flight. The most common clip involves trimming the primary flight feathers below the level of the primary coverts (usually removing about half to a third of the length of the flight feather). This clip is quick and simple to do, but leaves exposed cut ends that occasionally may cause a bird to chew on the cut feathers. Another method of clipping involves cutting the flight feather above the level of the coverts, so almost the entire feather is removed. This clip does not leave any exposed cut ends, but as more of each feather is removed, fewer feathers should be cut. However, these cut feather stumps are still present and may irritate the bird, causing significant discomfort. Where parrots have clipped primary feathers, the moulting sequence of these birds renders them vulnerable to damage of their growing blood feathers. Most parrots have 10 primary feathers, numbered 1 (innermost) to 10 (outermost). The moult starts by the bird shedding and replacing a central primary feather, usually number 6. The sequence continues in both directions along the primaries, so the last primary feathers to be replaced are the innermost and the outermost ones numbered 1 and 10, respectively. Clipped birds, therefore, have their first blood feathers growing down without the normal protection of full length feathers lying next to them. These unprotected blood feathers are vulnerable to being broken and profuse bleeding can occur. Regardless of their size, most parrots replace their feathers by a daily growth rate of 3 to 4 mm. Thus, large species such as macaws may take over a year to complete a moult, but smaller species such as cockatiels will moult within a few weeks. So, larger birds, and those with a higher wing loading, remain vulnerable to blood feather damage for a longer period, since they are moulting almost continually. A 'light' symmetrical wing clip allows a bird to fly down and land safely while indoors. However, such a clip may not prevent the bird from flying when outdoors, since lift is generated in proportion to wind speed. Many escaped birds that are recovered are found to have been clipped. So, while a light clip allows downward flight indoors, it does not prevent a bird gaining lift if it should escape outdoors. Conversely, a more severe clip certainly renders a bird flightless, but it increases the risk of injury if the bird falls and hits a hard surface. In addition to the physical effects of wing clipping, adverse behavioural effects can occur. Birds use flight as an instinctive reflex action and as their first means of escaping any threat; they take to the air to fly upwards and away from the source of the threat; their fear then dissipates. Where this behaviour is prevented by wing clipping, this innate reflex action is denied the bird, and its fear does not subside. This may cause behavioural problems for the afflicted bird. When a bird needs to reduce its speed during flight, it employs a 'reverse thrust' action by extending its wings vertically and using the drag of its primaries as air brakes. While the reduced function of the clipped bird's primaries prevent propulsion and therefore lift, this also reduces braking abilities, so clipped birds may crash land at higher speeds than full winged birds. Clipped birds should not be taken outdoors unrestrained, as even clipped birds have been known to fly away when spooked outdoors. It is generally considered very important for a young bird to be allowed to fledge (learn to fly) properly, prior to any wing clipping. Breeders and owners usually find that a fledged bird, even after being clipped, will remain more confident and active than an unfledged bird. Learning to fly also helps a bird learn how to land safely, an important skill even in clipped birds.

Дау

Кейбір құс ветеринарлары қанат кесуді қолдайды, ал басқалары қарсы шығады. Ұшуды шектеу арқылы қанат кесу үй құстарының төбедегі желдеткіштерге немесе үлкен терезелерге ұшып, жарақат алу қаупін азайтуға көмектеседі, бірақ кесілген қанатты құстар толық қанатты құстардан қауіпсіз екенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ, тек кесілген қанатты құстар толық қанатты құстарға қарағанда басқа түрлі жазаға ұшырайды. Әлеуметтенетін үй жануарлары (мысалы, тотықтар) тәуелсіздігін шектеу және оларды қолға үйрету, басқаруды жеңілдету үшін, иелерімен қарым-қатынас жасауға ынталандыру мақсатында да кесілуі мүмкін. Кейбір адамдарға немесе басқа құстарға агрессиялық көрініс білдіретін тотықтардың шабуылдауына жол бермеу үшін қанаттары кесілуі мүмкін. Ал кейбіреулер қанат кесуді қатыгездік немесе денсаулыққа зиянды әрекет деп санайды, себебі ол құстың табиғи қозғалу, жаттығу жасау және қорқынышты жағдайлардан қашу мүмкіндігінен айырады. Кесілген қанатты құстарды қанат серпілісін жаттығу ретінде орындауға жігерлендіруге болады, бірақ бұл ұшумен тең емес. Басқалары, жақсы өрмелеуге бейім құстар үшін, қанат кесудің көп жағдайда құстардың қауіпсіздігі үшін қажетті практика екенін айтады. Бұл әдіс американдық құстар күтімі туралы кітаптарда британдық басылымдарға қарағанда жиірек кездеседі.