Кіріспе
Американдық жазушы және заңгер (1942–2021)
Эндрю Генри Вахсс (19 қазан 1942 – 23 қараша 2021) – американдық қылмыстық көркем әдебиет авторы, балаларды қорғау бойынша кеңесші және тек балалар мен жастарды қорғайтын адвокат.
Ерте өмір және мансап
Вахсс Манхэттеннің төменгі батыс жағында өсті. Адвокат болғанға дейін Вахсс балаларды қорғау саласында көптеген алдыңғы қатарлы қызметтер атқарды. Ол жыныстық жолмен берілетін аурулар бойынша федералды тергеуші және Нью-Йорк қаласының әлеуметтік қызмет саласының қызметкері болды. Ол Биафрада жұмыс істеді, соғыс аймағына ел құлау алдында кірді. Ол Нигерия үкіметі теңіз порттарын жапқаннан кейін және Қызыл Крест әуе көпірлерін тыйым салғаннан кейін, шекара арқылы астық пен медициналық жабдықтар жеткізу үшін құрлықтан жол табуға тырысты; алайда, барлық әрекеттер сәтсіз аяқталды, нәтижесінде кең ауқымды аштық орын алды. Ол оралғаннан кейін және безгек пен дұрыс тамақтанудың жетіспеуі сияқты жарақаттарынан жазылғаннан кейін, Вахсс 1970 жылы Саул Алинскийдің басшылығымен қоғамдық ұйымдастыруды зерттеді. Содан кейін ол Массачусетс штатында бұрынғы сотталғандарды қоғамға қайта бейімдеу бағдарламасын басқарды, ал соңында зорлық-зомбылық жасаған жасөспірімдерге арналған ең жоғары қауіпсіздік деңгейі бар түрмеге жетекшілік етті. Адвокат ретінде Вахсс тек балалар мен жасөспірімдерді ғана қорғады. Жеке практикасынан өзге, ол Нью-Йорк штатында заң қорғаушысы ретінде де жұмыс істеді. Балаларға қатысты зорлық-зомбылық немесе қараусыз қалдырудың кез келген жағдайында мемлекеттік заң сот ісін жүргізу кезінде баланың мүддесін қорғайтын заңгер – заң қорғаушыны тағайындауды міндеттейді.
Жазбалар
Эндрю Вакс 33 роман мен үш әңгіме жинағының, сондай-ақ поэзияның, пьесалардың, әндердің мәтіндерінің және графикалық романдардың авторы болды. Романшы ретінде ол, бәлкім, өзінің Берк сериясы бойынша қатал детективтермен танымал болды; «Басқа өмір» серияның финалын құрады. Бёрк романдарын аяқтағаннан кейін Вахсс екі жаңа серияны бастады. Вахсс 2013 жылы «Dell & Dolly» трилогиясының «Афтершок» атты алғашқы романын шығарды. Екінші романы, «Шок толқыны», 2014 жылы жарық көрді, ал соңғы кітабы, «Signwave», 2015 жылы маусымда жарық көрді. Вахсстің таныс қалалық ортасынан шығып, трилогия бұрынғы солдат және салдаты Делл мен Доллиге, бұрынғы медбикеге, «Шекарасыз дәрігерлермен» жұмыс істегенге және Деллдің өмірлік махаббатына назар аударады. Тынық мұхитының солтүстік-батысында өмір сүріп жатқан кезде, Делл мен Долли соғыста алған дағдыларын «бас үстіне тігілген» кедергілерді сақтау үшін пайдаланады, олар қоғамдағы өз орналасқан жерлерін жасырып, осалдарға шабуылдайды. «Кросс» сериясы ерекше табиғаттан тыс элементтерді пайдаланып, Вахсстің қоғам балаларын қорғауда сәтсіздік танытса, ол адамзат түріне ең үлкен қауіп болады деген аргументін одан әрі зерттейді. 2012 жылы Вахсс «Blackjack: A Cross Novel» романын жариялады, онда мерценералық «Кросс» тобы, бұрын Вахсс әңгімелерінде Чикагоның ең қорқынышты қылмыстық тобы ретінде таныстырылды. «Қалалық жаңару» — «Кросс» сериясының екінші романы, 2014 жылы жарық көрді. Серияның үшінші бөлімі, «Drawing Dead», 2016 жылы жарық көрді. «Афтершок», «Берк» және «Кросс» серияларынан басқа, Вахсс бірнеше жеке туындылар жазды. «Берк» сериясынан тыс шығарған алғашқы романы — «Шелла». 1993 жылы жарық көрген «Шелла» сын тұрғысынан оның ең қарама-қарсы туындысы болды. Вахсс «Шелланы» көбінесе 2004 жылы жарық көрген «The Getaway Man» романына дейін, 1960 жылдардағы «Алтын медаль» қағаз кітаптарының түпнұсқасына арналған құрмет ретінде «сүйікті жетім» деп атады. 2005 жылы Вахсс «Екі пойыз жүреді» атты роман шығарды, оқиғасы 1959 жылы екі апта ішінде өтеді, бұл американдық тарихтың маңызды кезеңі. «Екі пойыздың жүруі» формасы бойынша, тек бір көзден алынған кадрлардан құралған коллаж фильміне ұқсас, толыққандай транскрипцияланған қадағалау таспаларынан құралған жұмыс ретінде көрінеді. 2009 жылы жарық көрген «Хайку» романы Нью-Йорктегі үйсіз адамдардың бір-бірімен байланыс орнатып, бір-бірін қорғауға тырысқан қиын өміріне арналған. 2010 жылы Вахсс екі кітап жариялады: оның «Ауырлық» романы — кәсіби ұры мен жасырынған жас жесір әйелді қамтитын нуар романтикасы. «Жүрек трансплантациясы» — эксперименттік дизайнмен суреттелген роман, зорлық көрген және қорлық көрген жас баланың күмәнсіз ұстаздың көмегімен ішкі күшін табу туралы айтады. «Мен қалай айналып жүрмін» 2012 жылы жарық көрді, ол жалдамалы кісі өлтірушінің өлім жазасына кесілген оқиғасын баяндайды, ол өзінің өткенінің құпияларын ашады, қорқынышты да, нәзік те. Вахсс авторлар Джим Колбертпен («Кросс», 1995) және Джо Р. Лансдейлмен («Veil's Visit», 1999) жұмыс істеді. Ол сонымен қатар суретшілермен бірге суреттелген туындылар жасады: Фрэнк Карузо («Жүрек трансплантациясы», 2010) және Геф Дарроу («Бұл дұрыс болу үшін тағы бір мүмкіндік», 1993; «Шаолин каубойының приключение журналы», 2014). Вахссдің «Underground» атты графикалық романы 2014 жылдың қарашасында жарық көрді. Вахсс сонымен қатар ғылыми емес, балаларды қорғау туралы көптеген мақалалар мен очерктер және жасөспірімдер криминологиясы туралы кітап жазды. Оның кітаптары 20 тілде аударылған, ал оның қысқа туындылары көптеген басылымдарда, соның ішінде «Parade», «Antaeus», «Esquire», «Playboy» және «The New York Times» басылымдарында жарық көрген. Вахсс әдеби сыйлықтарына «Стрега» үшін «Grand Prix de Littérature Policière» [«La Sorcière de Brooklyn»]; «Стрега» үшін «Falcon Award», «Maltese Falcon Society of Japan»; «Флод» үшін «Deutscher Krimi Preis» [«Kata»]; және оның шығармашылығы үшін «Реймонд Чандлер» сыйлығы. Эндрю Вакс «PEN» және «Америка Жазушылар Гильдиясының» мүшесі болды. Оның автобиографиялық эссесі 2003 жылы «Contemporary Authors» журналына шақыру бойынша қосылды.
Балаларды қорғау
Вахсстың көптеген романдарында көлеңкелі, лицензиясы жоқ тергеуші Берк, бұрынғы сотталған, кәсіби қылмыскер және терең қайшылықтағы кейіпкер бейнеленеді. Басты кейіпкері туралы Вахсс былай дейді: Егер Беркке жақын қарасаңыз, зорлық көрген баланың прототипін көресіз: жоғары сезімтал, сенімсіз. Ол өзінің таңдаған отбасына адал, оны азаптаған туған-туыстарына немесе оны тәрбиелеген мемлекетке емес, өзі таңдаған отбасына адал. Сондықтан, осы отбасының кез келген мүшесіне зиян келтіру жазалаудың табиғи салдары болып табылады. Ол жалдамалы кісі өлтіруші емес. Бірақ ол менің дінімді бөліседі – кек алу. Вахсс «Құпия балалар» деген сөз тіркесін ойлап тапты, ол кез келген жастағы зорлық көрген балаларды білдіреді, олар әділдік, махаббат және қорғауды ешқашан сезінбеген. Берк романдарының кейбір «Құпия балалары» ересек болғаннан кейін Вахсс «таңдалған отбасы» деп атаған бірлестік құрды. Олардың байланысы биологиялық емес, олардың арасындағы байланыс өте берік. Көптегендері кәсіби қылмыскерлер, ешқайсысы да заңды отбасына деген міндеттерінен жоғары қоймайды. Вахсс «Сенім шеңбері» терминін енгізді, ол қазір кеңінен қолданылуда. Вахсс бұл терминді «бейтаныс қауіп» туралы қате түсінікке қарсы тұру үшін ойлап тапты, бұл қоғамды балаларға зиян келтірудің ең көп таралған жобына назар аударуға кедерілдіреді:
If you look at Burke closely, you'll see the prototypical abused child: hypervigilant, distrustful. He's so committed to his family of choice—not his DNA biological family, which tortured him, or the state which raised him, but the family that he chose—that homicide is a natural consequence of injuring any of that family. He's not a hit man. But he shares the same religion I do, which is revenge.|Andrew Vachss, Horror Online, May 1999. Vachss coined the phrase "Children of the Secret", which refers to abused children, of whatever age, who were victimized without ever experiencing justice, much less love and protection. In the Burke novels, some of these Children of the Secret have banded together as adults into what Vachss called a "family of choice". Their connection is not biological, and they form very loyal bonds. Most are career criminals; none allows the law to come before the duty to family. Vachss originated the term "Circle of Trust." which has since entered general circulation. Vachss coined the term to combat the mistaken over emphasis on "stranger danger," a bias that prevents society from focusing on the most common way children are accessed for victimization:
The biggest threat to children is always inside their houses. The predator with the ski mask who grabs the kid out of a van, while a real thing, is a tiny percentage of those who prey upon children. Most victimization of children is within the Circle of Trust—not necessarily a parent, but somebody who was let into that circle, who can be a counselor, or a coach, or someone at a day care center. The biggest danger to children is that they're perceived as property, not human beings. | An Interview with Andrew Vachss, The AV Club, November 1996. Another term Vachss originated is "Transcenders." I believe that many people who were abused as children do themselves—and the entire struggle—a disservice when they refer to themselves as "survivors." A long time ago, I found myself in the middle of a war zone. I was not killed. Hence, I "survived." That was happenstance just plain luck, not due to any greatness of character or heroism on my part. But what about those raised in a POW camp called "childhood?" Some of those children not only lived through it, not only refused to imitate the oppressor (evil is a decision, not a destiny), but actually maintained sufficient empathy to care about the protection of other children once they themselves became adults and were "out of danger." To me, such people are our greatest heroes. They represent the hope of our species, living proof that there is nothing bio–genetic about child abuse. I call them transcenders, because "surviving" (i. e., not dying from) child abuse is not the significant thing. It is when chance becomes choice that people distinguish themselves. Two little children are abused. Neither dies. One grows up and becomes a child abuser. The other becomes a child protector. One "passes it on." One "breaks the cycle." Should we call them both by the same name? Not in my book. (And not in my books, either.)
Балаларға ең үлкен қауіп әрқашан олардың үйлерінде болады. Шаңғы маскасы киген жыртқыш балаларды көліктен ұрлап әкетсе де, бұл шындыққа жақын болғанымен, балаларға зиян келтірушілердің өте аз бөлігін құрайды. Балаларға зиян келтірудің көп бөлігі «Сенім шеңбері» ішінде болады – міндетті түрде ата-ана емес, бірақ осы шеңберге кірген адам, мысалы, кеңесші, жаттықтырушы немесе балабақшадағы қызметкер. Балаларға ең үлкен қауіп – оларды адам емес, мүлік ретінде қарау. «Эндрю Вахсспен сұхбат», «AV Club», 1996 жылдың қарашасы. Вахсс тағы бір термин – «Жоғары көтерілгендер» (Transcenders) енгізді. Менің ойымша, бала кезінде зорлық көрген көптеген адамдар өздерін «құтқарылғандар» деп атағанда, өзіне де, күреске де зиян келтіреді. Көп бұрын мен өзімді соғыс аймағының ортасында таптым. Мен өлмедім. Сондықтан мен «құтқарылдым». Бұл жай ғана сәттілік, жақсылыққа байланысты емес, менің қаһармандығым немесе ерлігім жоқ. Ал «балалық шақ» деп аталатын тұтқын лагерінде өскендер туралы не деуге болады? Олардың кейбіреуі оны тек басынан өткіп қана қоймай, қанаушыны еліктеуден бас тартты (жамандық – тағдыр емес, шешім), сонымен қатар басқа балаларды қорғау туралы қамқорлықты сақтап, ересек болғаннан кейін және «қауіптен шыққаннан» кейін оларға көмектесуге дайын болды. Меніңше, мұндай адамдар – біздің ең үлкен батырларымыз. Олар біздің түріміздің үміті, балаларға зорлық көрсетудің биологиялық себептері жоқ екендігінің тірі дәлелі. Мен оларды «жоғары көтерілгендер» деп атаймын, өйткені балаларға зорлық көрсетуден «құтқарылу» (яғни, өлмеу) маңызды емес. Адамдардың өзін ерекшелеуі үшін кездейсоқ оқиға таңдауға айналғанда ғана болады. Екі кішкентай баланы зорлап жатыр. Екеуі де өлмейді. Бірі өзі де зорлық-зомбылық жасаушы болады, екіншісі балаларды қорғаушы болады. Біреуі «зорлықты жалғастырады», екіншісі «зорлық шеңберін үзеді». Оларды екеуін де бірдей атауға бола ма? Менің ойымша, жоқ. (Менің кітаптарымда да жоқ.)
If you look at Burke closely, you'll see the prototypical abused child: hypervigilant, distrustful. He's so committed to his family of choice—not his DNA biological family, which tortured him, or the state which raised him, but the family that he chose—that homicide is a natural consequence of injuring any of that family. He's not a hit man. But he shares the same religion I do, which is revenge.|Andrew Vachss, Horror Online, May 1999. Vachss coined the phrase "Children of the Secret", which refers to abused children, of whatever age, who were victimized without ever experiencing justice, much less love and protection. In the Burke novels, some of these Children of the Secret have banded together as adults into what Vachss called a "family of choice". Their connection is not biological, and they form very loyal bonds. Most are career criminals; none allows the law to come before the duty to family. Vachss originated the term "Circle of Trust." which has since entered general circulation. Vachss coined the term to combat the mistaken over emphasis on "stranger danger," a bias that prevents society from focusing on the most common way children are accessed for victimization:
The biggest threat to children is always inside their houses. The predator with the ski mask who grabs the kid out of a van, while a real thing, is a tiny percentage of those who prey upon children. Most victimization of children is within the Circle of Trust—not necessarily a parent, but somebody who was let into that circle, who can be a counselor, or a coach, or someone at a day care center. The biggest danger to children is that they're perceived as property, not human beings. | An Interview with Andrew Vachss, The AV Club, November 1996. Another term Vachss originated is "Transcenders." I believe that many people who were abused as children do themselves—and the entire struggle—a disservice when they refer to themselves as "survivors." A long time ago, I found myself in the middle of a war zone. I was not killed. Hence, I "survived." That was happenstance just plain luck, not due to any greatness of character or heroism on my part. But what about those raised in a POW camp called "childhood?" Some of those children not only lived through it, not only refused to imitate the oppressor (evil is a decision, not a destiny), but actually maintained sufficient empathy to care about the protection of other children once they themselves became adults and were "out of danger." To me, such people are our greatest heroes. They represent the hope of our species, living proof that there is nothing bio–genetic about child abuse. I call them transcenders, because "surviving" (i. e., not dying from) child abuse is not the significant thing. It is when chance becomes choice that people distinguish themselves. Two little children are abused. Neither dies. One grows up and becomes a child abuser. The other becomes a child protector. One "passes it on." One "breaks the cycle." Should we call them both by the same name? Not in my book. (And not in my books, either.)
Иттер
Вахсстің шығармашылығын қамтитын тағы бір маңызды тақырып – ол иттерді, әсіресе доберман пинчерлері, ротвейлерлер және әсіресе питбульдер сияқты «қауіпті» деп саналатын тұқымдарды жақсы көруі. Өзінің барлық еңбектерінде Вахсс иттермен, адамдармен болғандай, «қалай өсірсең, солай аласың» деп мәлімдеді. «Дәл осы формуламен монстр жаратылады», – дейді Вахсс. «Бұл – созылмалы, аяусыз зорлық-зомбылықтан басталады. Қоғамға хабарлау керек, содан кейін оны тарату керек. Бала соңында жасалып жатқанның қоғамдық түрде мақұлданғанына сенеді. Ал біраз уақыттан соң, эмпатия – оны біз үйренуіміз керек, ол бізбен туылмайды – жарылып, өледі. Ол тек өзінің ғана азабын сезінеді. Міне, сіздің жыртқыш социопатыңыз». Сондықтан Вахсс өзінің питбуль күшігін құшақтаған фотосуретке түсті. «Питбульдердің неге қабілетті екенін білесіз бе?» – деп сұрайды ол, осы жануардың жаман репутациясына сіңіп отырады. «Бірақ олар сонымен қатар әлемдегі ең керемет, ең мейірімді үй жануарлары болуы мүмкін, бәрі сіз оларды қалай өсіргеніңізге байланысты. Міне, біздің балаларымыз». «Қылмыстық сананы босату», «Сан-Франциско экзаминер», 1990 жылдың 12 шілдесі. Ол иттермен ұрысу сияқты жануарларды зорлық-зомбылыққа ұшыратуға және тұқымдық шектеулерге қарсы белсенді түрде күресті. Ол қылмыс жазушысы Джеймс Колбертпен бірге иттерді зорлық-зомбылық көрген балаларға терапиялық итер ретінде қызмет етуге үйретті. Иттер жарақат алған балаларды тыныштандырады. Вахсс атап өткендей, осы тұқымдарды пайдалану құрбандардың қауіпсіздік сезімін күшейтеді; олардың «қауіпті» сыртқы түрі, кең ауқымды терапиялық оқытумен бірге, оларды адамдардан туындаған қауіп-қатерлерге қарсы тамаша қорғанысқа айналдырады. Бас прокурор болған кезінде Элис Вахсс арнайы құрбандар бюросында сұраққа тартылып жатқан зорлық-зомбылық көрген балалармен жұмыс істеу үшін арнайы оқытылған Шеба итін жиі алып келетін.
Жеке өмір
Вахс 7 жаста болғанда, одан үлкен бала оң көзіне шынжыр соғып алды. Осыдан пайда болған жарақаттар оның көзінің бұлшық еттеріне зақым келтіріп, көзін жапсырмамен жауып тастады. Вахсс айтқандай, оны алып тастау оның бетін жарықпен жарқыратып жібергендей әсер етті. Вахсстің оң қолында кішкентай көк жүрек те тегі бар еді. Вахсс әйелі Элис жыныстық қылмыстар бойынша прокурор болды, кейіннен ол Нью-Йорк штатының Куинстегі Арнайы құрбандар бюросының бастығы болды. Ол "Сексуалды қылмыстар: зорлаушыларды қудалау және олардың әріптестеріне қарсы тұрудың алдыңғы саптағы он жыл" атты фантастикалық емес кітаптың авторы, Нью-Йорк Таймс жыл кітабы. Ол Орегонның ауылдық аймақтарында жыныстық қылмыстар бойынша арнайы прокурор болып жұмыс істеді. 2021 жылы 23 қарашада 79 жасында Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы үйінде коронарлық артерия ауруынан қайтыс болды.