Кіріспе
Философияда әрекет – агенттің мақсатпен, яғни адамның ниетімен жасайтын оқиға. Іс-әрекет философиясындағы алғашқы мәселе – әрекеттердің рефлекстік мінез-құлық сияқты басқа да мінез-құлық түрлерінен қалай ерекшеленетінін анықтау. Людвиг Витгенштейннің айтуынша, бұл «қолымды көтеру фактісінен, қолымның көтерілгенін алып тастағанда не қалғанын» анықтауды қамтиды. Бұл сұраққа жауап беру агенттің ниетімен байланысты деген пікір кеңінен тараған. Көлік жүргізу – агент оны жасауға ниеттенгендіктен әрекет болып табылады, ал жұтыну – агенттің ниетіне тәуелсіз болғандықтан, қарапайым мінез-құлық. Ниет пен мінез-құлық арасындағы қатынасқа қатысты басым теория – себепшілдік. Психологиялық күйлерге және себеп-салдарлық байланыстарға сүйенгендіктен, бұл көзқарас Хьюмнің іс-қимыл теориясы деп есептеледі. Дэвидсонның пікірінше, әрекет ретінде денелік мінез-құлық ғана емес, сонымен қатар одан туындайтын салдарлар да есептеледі. Демек, саусақтың қозғалысы, электр сымдары арқылы электрондардың қозғалуы және шамның жануы – бәрі де әрекеттің бір бөлігі. Кейбір салдар агент оларды көздемесе де, әрекетке кіреді. Ақыл-жай күйлері мен дене қозғалыстары арасындағы себеп-салдарлық байланыстар тұрғысынан әрекеттерді сипаттауға тырысатын, себепшілдік теориялар деп аталатын әрекет теорияларының бір қиындығы – өздігінен туындаған себептік тізбектер. Дэвидсон бұл мәселені өз есебінен қасақана емес себептерді алып тастау арқылы шешеді, өйткені олар қатаң мағынадағы қасақана мінез-құлықтың мысалы емес. Осылайша, денелік мінез-құлық дұрыс ниетпен жасалған жағдайда ғана әрекет болып саналады. Дэвидсонның әрекет теориясына қатысты маңызды қарсылық – ол әрекеттің жасалуындағы агенттің рөлін ескермейді. Бұл рөлге не істеу керектігін ойластыру, балама жолды таңдау және оны іске асыру кіруі мүмкін. Ерік-жігер мен тырысу – ниеттер сияқты, бір нәрсені бекітудің формалары. Оларды ниеттен ажыратуға болады, себебі олар осы уақытта және қазірде іс-әрекет жасауға бағытталған, ал ниеттер болашақта бір нәрсені жасау жоспарларын қамтиды. Бірақ оларды біртұтас ұғым ретінде қарастыруға болады, өйткені олардың арасында іс-қимыл теориясы үшін маңызды айырмашылық жоқ, себебі олар бірдей түсіндірушілік рөл атқарады. Бұл рөл тәжірибелік деңгейді де қамтиды, бірақ сәтсіз жағдайда да бір нәрсе бар: ол мүлдем тырыспаудан өзгеше. Бұл қарсылықты болдырмаудың бір жолы – ерік-жігер дене қозғалыстарын құрайды, яғни оларды тудырудың орнына олардың бір бөлігі болып табылады деп қарастыру.
In philosophy, an action is an event that an agent performs for a purpose, that is, guided by the person's intention. The first question in the philosophy of action is to determine how actions differ from other forms of behavior, like involuntary reflexes. According to Ludwig Wittgenstein, it involves discovering "[w]hat is left over if I subtract the fact that my arm goes up from the fact that I raise my arm". There is broad agreement that the answer to this question has to do with the agent's intentions. So driving a car is an action since the agent intends to do so, but sneezing is a mere behavior since it happens independent of the agent's intention. The dominant theory of the relation between the intention and the behavior is causalism: Because of its reliance on psychological states and causal relations, this position is considered to be a Humean theory of action. According to Davidson, it is not just the bodily behavior that counts as the action but also the consequences that follow from it. So the movement of the finger flipping the switch is part of the action as well as the electrons moving through the wire and the light bulb turning on. Some consequences are included in the action even though the agent did not intend them to happen. One difficulty with theories of action that try to characterize actions in terms of causal relations between mental states and bodily movements, so called causalist theories, is what has been referred to as wayward causal chains. Davidson addresses this issue by excluding cases of wayward causation from his account since they are not examples of intentional behavior in the strict sense. So bodily behavior only constitutes an action if it was caused by intentions in the right way. One important objection to Davidson's theory of actions is that it does not account for the agent's role in the production of action. This role could include reflecting on what to do, choosing an alternative and then carrying it out. Volitions and tryings are forms of affirming something, like intentions. They can be distinguished from intentions because they are directed at executing a course of action in the here and now, in contrast to intentions, which involve future directed plans to do something later. But it has been argued that they can be treated as a unified notion since there is no important difference between the two for the theory of action because they play the same explanatory role. This role includes both the experiential level, But even in an unsuccessful case there is still something: it is different from not trying at all. One way to avoid this objection is to hold that volitions constitute bodily movements, i. e. are an aspect of them, instead of causing them.
Негізгі себепсіздігі
Некаузалистік немесе антикаузалистік теориялар ниеттердің немесе осыған ұқсас күйлердің іс-әрекеттерге себеп болатынын жоққа шығарады. Осы арқылы, олар Дэвидсонның тұжырымдамасы немесе ерік-жігердің стандартты түрлері сияқты себепшіл теорияларға қарсы тұрады. Олар көбінесе ниеттің іс-әрекет үшін маңызды екеніне келіседі. Бұл ниет пен іс-әрекет арасындағы қатынасты себеп-салдарсыз түсіндіру қиындығын тудырады. Осы тәсілдің бір мәселесі – себеп-салдардың екі түрінің қақтығысуы міндетті емес. Теориялық тұрғыдан алғанда, іс-әрекеттердің мақсатқа бағытталғандығы тұрғысынан телеологиялық екенін жоққа шығаратын теоретиктердің саны аз. Бірақ агенттің санасындағы мақсаттың бейнесі бір уақытта тиімді себеп ретінде әрекет ете алады. Олардың арасында маңызды аргументтер – бұрыс себептесуден туындайды: мінез-құлық тек қана ниеттің дұрыс жолмен тудырған жағдайда ғана іс-әрекет болып саналады, кез келген жолмен емес. Бұл сын себепшілердің дұрыс және бұрыс себептесуді нақты анықтауда кездесетін қиындықтарына назар аударады. Ол атап көрсеткендей, біз әдетте бір іс-әрекетті орындау үшін әртүрлі себептерге ие боладымыз. Бірақ оны орындағанда, көбінесе бір себеппен орындаймыз, екіншісімен емес. Мысалда, қосқышты ашу, шамды жағудан қарапайым. Бірақ шамды жағудың өзі қарақшыны ескерту сияқты тағы бір іс-әрекет болуы мүмкін. Әдетте, осылай құрастырылған іс-әрекеттер тізбегі немесе иерархиясы тоқталатын негізгі деңгейге ие деп саналады. Осы көзқарас бойынша, қиялдау, бағалау немесе есте сақтау оқиғалары қатаң айтқанда ақыл-ой іс-әрекеттері емес, бірақ олар ақыл-ой іс-әрекеттерінің нәтижесі болуы мүмкін.
Талқылау және шешім қабылдау
Кеңесулер мен шешімдер іс-қимыл үшін маңызды, себебі олар көбінесе іс-қимылдан бұрын жасалады. Әдетте, агенттің таңдауына бірнеше мүмкіндік болады.
Түсіндірме және ұтымдылық
Түсіндірмелерді «не үшін?» деген сұрақтарға берілген жауаптар деп сипаттауға болады. Іс-әрекеттердің түсіндірмелері агенттің сол іс-әрекетті не үшін жасағанымен айналысады. Осы сұраққа ең тікелей жауап – агенттің тілегін атау. Мысалы, Джон балмұздақ жегісі келгендіктен тоңазытқышқа барды. Агенттің сенімдері де іс-әрекетті түсіндіру үшін маңызды фактор болып табылады. Мысалы, егер Джонның тоңазытқышқа бару себебі дұрыс болмаса, мысалы, тоңазытқышта балмұздақ бар деген сенімі тек қана тілекке негізделген болса, бұл іс-әрекет ақылға сыймас болып есептеледі.
Жауапкершілік
Жауапкершілік мәселесі іс-әрекет философиясымен тығыз байланысты, себебі біз әдетте адамдарды олардың іс-әрекеттері үшін жауапты деп есептейміз. Бірақ жауапкершілік мәселесі белгілі бір жағдайда одан да кеңірек, өйткені біз тек бір нәрсе жасағаны үшін ғана емес, жасамай қалғаны үшін де жауапты болуымыз мүмкін, яғни белсенділік танытпағаны үшін. Агенттің ниеттері де жауапкершілікке қатысты, алайда біз қастамаған нәрселер үшін де жауапкершілікке тартылуымыз мүмкін. Мысалы, темекі шегуші өзінің айналасындағы адамдардың денсаулығына жағымсыз әсер ете алады. Бұл оның темекі шегуінің қосымша салдары, ол өз ниетіне кірмейді. Темірқазық шегуші бұл зиян үшін де жауапты болуы мүмкін, өйткені ол осы қосымша салдарды білген және оған немқұрайлылық танытқан, немесе оны білуі керек еді, яғни салдарына қарамағандық.
Түсінігі
Энактивизм теориясында қабылдау сенсомоторлық сипатта түсіндіріледі. Яғни, әлемді қабылдаудың өзіміздің іс-қимылдың бір бөлігі болып табылады. Альва Ноэ былай дейді: "Айналамыздағыны қабылдау үшін біз көзді, бас пен денеді қозғаймыз: мойынды созамыз, зерделі қараймыз, көзді қысып қараймыз, көзімізге көздік тағыну үшін немесе жақсырақ көру үшін жақындап келеміз. Қабылдау – бүкіл организмнің белсенді қызметі, оны тек пассивті және ішкі процестермен ғана бейнелеу мүмкін емес."
'We move our eyes, head and body in taking in what is around us [we]: crane our necks, peer, squint, reach for our glasses or draw near to get a better look ' 'Perception is a mode of activity on the part of the whole animal It cannot be represented in terms of merely passive, and internal, processes '
Психикалық себептік проблема
Кейбір философтар (мысалы, Дональд Дэвидсон) агенттің өзінің іс-әрекетін негіздеу үшін шақыратын саналық күйлердің, осы іс-әрекетті тудыратын физикалық күйлер екенін айтты. Бұл көзқарасқа қатысты мәселелер көтерілді, себебі саналық күйлер тек физикалық себептерге дейін тоғытылыпты. Олардың саналық қасиеттері ешқандай рөл атқара қоймаған сияқты. Егер агенттің өзінің іс-әрекетін негіздеу үшін келтірген себептері осы іс-әрекеттің себебі болмаса, онда олар іс-әрекетті басқаша түсіндіруі керек немесе себептік әсерге ие болмайды. Саналық қасиеттердің физикалық қасиеттерге тоғытылуына сенетін адамдар белгілі бір сәйкестік редукционистері деп аталады. Кейбіреулер бұл тоғыту саналық түсіндірмелердің себептік әсерге ие емес екенін білдіреді деген қорытындымен келіспейді, бірақ осы тоғыту мүмкін екенін мойндайды. Мысалы, Дретске себептерді құрылымдық себептер ретінде қарастырды. Мұндай адамдар саналық күйлердің эпифеноменалды екенін, яғни олар физикалық күйлерге ешқандай әсер етпейді, бірақ бәрібір жекеленген нәрселер екенін (эпифеноменализмді қараңыз) ұсынады.