Генри де Тонти: Солтүстік Американы зерттеуші және Арканзас негізін қалаушы
Henri de Tonti
Генри де Тонти: итальяндық-француз зерттеушісі, Солтүстік Американы ашуға көмектескен, Иллинойс және Миссисипи өзендерін зерттеген, Арканзас штатын құрған тұлға.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік Америкадағы итальяндық француз әскери офицері және зерттеуші (1649–1704)
Italian French military officer and explorer in North America (1649–1704)
Анри де Тонти (туған Enrico Tonti; шамамен 1649 – 1704 жылдың қыркүйегі), сондай-ақ Анри де Тонти деп те аталады, итальяндық, бірақ француз әскери офицері, зерттеуші және саяхатшы болды. 1678 жылдан 1686 жылға дейін Рене Роберт Кавельер, Сиер де Ла Сальдің Солтүстік Американы зерттеу және отарлау жұмысына көмектесті. Де Тонти Жоғарғы Ұлы көлдерді кемемен жүзіп, зерттеген алғашқы зерттеушілердің бірі болды. Ол Иллинойс және Миссисипи өзендерін де сағасына дейін жүзіп өтті, содан кейін Франция королі Людовик XIV атынан Миссисипинің барлық ұзындығын Францияның иелігі деп жариялады. Ол Пейрия, Иллинойс қаласына негіз салды. Де Тонти Миссисипинің төменгі аңғарындағы алғашқы тұрақты еуропалық елді мекенді құрды, ол Poste de Arkansea деп аталды, осылайша ол "Арканзастың әкесі" атанды.
Henri de Tonti (né Enrico Tonti; c. 1649 – September 1704), also spelled Henri de Tonty, was an Italian born French military officer, explorer, and voyageur who assisted René Robert Cavelier, Sieur de La Salle, with North American exploration and colonization from 1678 to 1686. de Tonti was one of the first explorers to navigate and sail the upper Great Lakes. He also sailed the Illinois and the Mississippi, to its mouth and thereupon claimed the length of the Mississippi for Louis XIV of France. He is credited with founding the settlement that would become Peoria, Illinois. De Tonti established the first permanent European settlement in the lower Mississippi valley, known as Poste de Arkansea, making him "The Father of Arkansas".
Ерте өмір және әскери қызмет
Генри де Тонти 1649 жылы Гаета қаласында Лоренцо мен Изабелла (туған қызы ди Лиетто) де Тонти отбасында дүниеге келген. 1668 жылы 18 жасында де Тонти француз әскеріне қатысуға шешім қабылдады. Сол жылдың 26 желтоқсанында де Тонти мен Ла Салл Ниагараға жетті. Де Тонти Ниагара шарлауының төменгі жағындағы Форт Конти құрылысын және 1679 жылдың басында шарлаудың үстінде «Гриффон» кемесін салуды қадағалауға қалдырылды, ол Ұлы көлдер арқылы жүзіп өтетін алғашқы кеме болуы тиіс еді. 1679 жылдың тамызында де Тонти оңтүстік-батыс тері саудасының торабы – Мичилимакинац фортына келді, онда Ла Саллдың бір бөлігінің қашып кетіп, көптеген ливрлік тауарлармен сауда жасағанын білді. Дезертирлерді жинағаннан кейін де Тонти Сент-Джозеф өзеніне жүзіп барып, Майами фортын салуға көмектесті. 1680 жылдың басында де Тонти Иллинойста Форт де Кревекёрді салуға көмектесті, оны Ла Салл Онтариоға оралғанша де Тонтиге ұстауға қалдырды. Иллинойс өзенімен қайтып келе жатқанда Ла Салл Ас тасы жаңа бекініс салуға қолайлы орын болатынын айтты және осы идея туралы де Тонтиге хабар жіберді. Ла Саллдың нұсқауымен де Тонти бес адамды алып, Ас тастың жарамдылығын бағалау үшін өзенмен жоғары қарай сапарлады. 1680 жылдың 16 сәуірінде де Тонти кеткеннен кейін Кревекёр фортында қалған жеті экспедиция мүшесі фортты талқандап, тастап кетіп, Канадаға өздерінің жорығын бастады. Бұл ирокез жауынгерлеріне шабуыл жасауға мүмкіндік берді, де Тонтиді пышақтап, 1680 жылдың соңында оның адамдарын Baie des Puants-қа қашуға мәжбүр етті. Де Тонти олар тайпамен татуласып кеткенін ойлап, Наччез тайпасын жаңа форт – Форт Сент-Луиске жақын жерге көшіруге және бір-бірімен сауда жасау үшін көндіруге тырысты. Ла Салл 1683 жылы Луизиананың жаңа жобасы үшін отаршылдарды жинауға Францияға кетті, де Тонтиді Форт Сент-Луисті ұстауға қалдырды. Бұл жаңа Форт Сент-Луис (Форт Пимитуи деп те аталады) кейіннен француздардың негізгі сауда бекетіне айналды. 1685 жылдың жазында Жак Рене де Бризе, маркиз де Денонвилл Ла Баррдың орнына Жаңа Франция губернаторы болды. Денонвилл ирокездермен соғыс сөзсіз болатынын шешті, Иллинойске «әр түрлі қорғаныс» уәде етті, сондай-ақ әскери жорықтар туралы де Тонтиден кеңес алуге міндеттенді. Денонвилл де Тонтидің осы әскери науқандағы басты рөлін жүзеге асырды. Де Тонти 300 адаммен ирокездердің артқы жағынан шабуыл жасауға тиіс болды, ал Денонвилл толыққанды шабуылға кірісуі керек еді. Де Тонти өзінің жеткілікті санда адамын жинамады, сондықтан ол Сиер де Л’Хут пен де ла Дюрантайспен бірге тұйыққа қарай бет алды. Де Тонти мен басқалары Онтарио көліндегі кездесуге барды, Денонвиллмен кездесті және француздардың Сенека тайпасына қарсы шабуылына қатысты. Кейіннен олар Ниагарада әскери бекет орнатты. 1687 жылы де Тонти ағылшындар мен олардың ирокез одақтастарымен соғысқа қатысты. Осы уақыт аралығында ол Американың түпкі тайпаларымен келісімдер жасады. 1690 жылы Ла Саллдың тері саудасы жөніндегі комиссиясын алғаннан кейін де Тонти саудаға қатысып, Иллинойстағы француз отарлауына көмектесуді шешті. 1697 жылдың жазында ол Иллинойсты өзінің туысы Пьер де Лиеттің қамқорлығына қалдырды. Де Тонти одан кейін Луизиана колониясын құрған Пьер Ле Мойн д’Ибервиллмен байланыс орнату үшін Миссисипи өзенімен төмен қарай сапарлады. Де Тонти Луизианаға жетіп, колонияға қосылды.
Henri de Tonti was born in Gaeta, c. 1649, to Lorenzo and Isabelle (née di Lietto) de Tonti. In 1668 around the age of 18, De Tonti decided to join the French service. On December 26 of the same year, de Tonti and La Salle reached the Niagara. De Tonti was left to supervise the construction of Fort Conti below Niagara Falls and the construction of the Griffon in early 1679 above the falls, which was to be the first ship to sail the Great Lakes. In August 1679, De Tonti arrived at Fort Michilimackinac, the crossroads for southwestern fur trade, in which he discovered some of La Salle's crew had fled to and traded many livre's worth of goods. After rounding up the deserters, De Tonti sailed to the mouth of the St. Joseph and helped establish Fort Miami. Early in 1680. de Tonti also helped build Fort de Crèvecoeur in Illinois, which La Salle left de Tonti to hold while he returned to Ontario. While on his return trip up the Illinois, La Salle concluded that Starved Rock might provide an ideal location for another fortification and sent word downriver to de Tonti regarding this idea. Following La Salle's instructions, de Tonti took five men and departed up the river to evaluate the suitability of the Starved Rock site. Shortly after de Tonti's departure, on April 16, 1680, the seven members of the expedition who remained at Fort de Crèvecoeur ransacked and abandoned the fort and began their own march back to Canada. This opened up opportunity for Iroquois warriors to attack, stabbing de Tonti and forcing his men to retreat to Baie des Puants in late 1680. Assuming they had made peace with the tribe, De Tonti tried to convince the Natchez to relocate near their new fort, Fort St. Louis, to conduct trade with one another. La Salle departed for France in 1683 to gather colonists for a new Louisiana venture, leaving de Tonti behind to hold Fort St. Louis. This new Fort St. Louis (also known as Fort Pimiteoui) later became the main trading post for the French. In the summer of 1685 Jacques René de Brisay, Marquis de Denonville replaced La Barre as the governor of New France. Denonville decided that war with Iroquois was inevitable, promising Illinois "every protection" as well as consultation from De Tonti on military excursions. Denonville made de Tonti's key role in this military campaign, execution. De Tonti was to mount an assault with 300 men from the rear of the Iroquois while Denonville launched a full frontal assault. De Tonti was unable to mount a large enough number of his men, so he joined with Sieurs de l'hut and de la Durantais at the front of the strait. de Tonti and the others proceeded to their rendezvous on Lake Ontario and met up with Denonville and took part in the van of the French attack against the Senecas. They later set a military post in Niagara. In 1687, De Tonti was engaged in wars with the English and their Iroquois allies. during this time, he was also able to conduct treaties with Native American tribes. In 1690, after he was granted La Salle's fur trading commission, de Tonti decided to aid French colonization in Illinois by engaging in trade. In the summer of 1697, he left Illinois in the care of his cousin Pierre de Liette. De Tonti then commenced on a journey down the Mississippi to make contact with Pierre Le Moyne d'Iberville, who had established the Louisiana colony. De Tonti reached Louisiana and joined the colony.
Кейінгі өмір және өлім
Осыдан кейін Пьер Мойн, Сиер д'Ибервилль Де Тонтиге келісім шарты бойынша келіссөздер жүргізуші және бейбітшіл ретінде жұмыс істеу мүмкіндігін ұсынды. Пьер Мойн, Сиер д'Ибервиллдің інісі Жан Батист Ле Мойн де Бьенвилльдің басшылығымен жұмыс істеген Де Тонти Луизианадағы чоктау және чикасау тайпалары арасында бейбітшілік орнатып, олардан көмек алды. Оның қолын ауыстырған құрылғыны пайдалануы осы тайпаларды оның ерекше қабілеттері бар деген сенімге жеткізді. Де Тонти 1704 жылдың қыркүйегінде сары аурудан қайтыс болды. Де Тонтидің мәйіті Мобил қаласының жанындағы белгісіз қабірге, 1902 жылы ескі Мобил орнында салынған ескерткіштен қашық емес жерге қойылды деп саналады.
Following this, De Tonti was offered by Pierre Moyne, Sieur d’Iberville the opportunity to work as a treaty negotiator and peacemaker. Working under Pierre Moyne, Sieur d’Iberville's brother Jean Baptiste Le Moyne de Bienville, De Tonti was able to bring peace between the Choctaw and Chickasaw nations of Louisiana and proceeded to receive aid from the two nations. The use of his appliance that replaced his hand led these tribes to believe he had special powers. De Tonti died in September 1704 from yellow fever. It is believed that De Tonti's “remains were laid to everlasting rest in an unknown grave near the Mobile, and not far from the monument erected in 1902 to commemorate the site of old Mobile".