Кіріспе
Француз мемлекеттік қызметінің сипаттамасы
Француз мемлекеттік қызметі – Франция Үкіметінде жұмыс істейтін мемлекеттік қызметшілердің (функционерлер) жиынтығы. Мемлекеттік және қоғамдық мекемелер мен корпорациялардың барлық қызметкерлері мемлекеттік қызметшілер емес; алайда, бұқаралық ақпарат құралдары "үкімет қызметкерін" немесе "қоғамдық корпорация қызметкерін" жиі функционермен шатастырады. Мысалы, RATP және SNCF (қалалық және ұлттық теміржол көлігі органдары) қызметкерлерінің көп бөлігі мемлекеттік қызметшілер емес. Мемлекеттік қызмет кейде әкімшілік деп те аталады, бірақ дұрысы бойынша, әкімшілік – мемлекеттік басқару органдары мен мемлекеттік әкімшілік мекемелердің жиынтығы, олардың қызметкерлері емес. Француз мемлекеттік қызметіндегі көптеген лауазымдар Еуропалық Одақ азаматтарына ашық. Басқалары, әсіресе полиция және сот салаларында, қатаң түрде ұлттық азаматтарға арналған, ал қалған аз бөлігі азаматтығына қарамастан барлығына қолжетімді. Мемлекеттік қызметшілердің шамамен жартысы Францияның мемлекеттік білім беру жүйесінде жұмыс істейді.
The French Civil Service is the set of civil servants (fonctionnaires) working for the Government of France. Not all employees of the state and public institutions or corporations are civil servants; however, the media often incorrectly equate "government employee" or "employee of a public corporation" with fonctionnaire. For instance, most employees of the RATP and SNCF (metropolitan and national rail transport authorities) are not civil servants. The Civil Service is also sometimes incorrectly referred to as the administration, but, properly speaking, the administration is the compound of public administrations and public administrative establishments, not their employees. Most employment positions in the French civil service are open to citizens of the European Union. Others, especially in police and justice, are specifically reserved for nationals, while a minority are open regardless of citizenship. About half of the civil servants are employed in the French public education system.
Корпустар мен дәрежелер
Мемлекеттік қызметшілер корпустарға ("кәсіптерге") бөлінеді. Корпустар 3 санатқа (бұрын 4 санат болған) бөлінеді: А санат – басқару, жобалау және жалпы білім беру салаларындағы мамандықтар (мысалы, судьялар, инженерлер, профессорлар); В санат – қолданбалы мамандықтар (мысалы, кітапханашылар, жоғары техникалық қызметкерлер); және С санат – орындаушылық мамандықтар (мысалы, техниктер, әкімшілік көмекшілер). Әрбір корпусқа қызметтік міндеттер мен тапсырмалар сипаттамасы бар, сондай-ақ олардың жеке статуттары болуы мүмкін. Бұл корпустар өз кезегінде дәрежелерге (кейбір корпустарда "сыныптар" деп аталатын шендерге) бөлінуі мүмкін. Мысалы, университет профессорларының корпусы – 3 сыныпқа бөлінген А санаты корпусы: екінші сынып (американдық доцентпен маңыздылығы тең), бірінші сынып (толық профессор), ерекше сынып (өз саласындағы жетекші толық профессор). Әдетте, шендердің көтерілуін болдырмау үшін жоғары дәрежедегі мемлекеттік қызметшілердің саны (әсіресе "ерекше сынып") корпус бойынша мемлекеттік қызметшілердің жалпы санының белгілі бір максималды пайызымен шектеледі. Франциядағы басқа мемлекеттік қызметтердің ұйымдасқан түрі әртүрлі; мысалы, Fonction Publique Territoriale қатаң "корпустарға" емес, "cadres d'emploi" (қызметтік орналасулар) бойынша бөлінеді.
Міндеттер
Мемлекеттік қызметкерлердің міндеттері болады, оларды орындамау тәртіптік шараларға, тіпті жұмыстан босатуға дейін алып келуі мүмкін. Басты міндеттері:
Кәсіби қызметке толықтай қатысу
Мемлекеттік қызметкер өзінің кәсіби қызметін толығымен тағайындалған міндеттеріне жұмсауы керек. Ерекше жағдайларда мемлекеттік қызметкер өз жұмысынан бөлек кітап жазуға, сондай-ақ жоғары тұрған басшысының рұқсатымен белгілі бір тапсырмаларды (оқыту сияқты) орындауға құқылы.
Адептілік
Адам қызметтік міндеттеріне қайшы келетін қылмыс үшін сотталған болса, мемлекеттік қызметке қабылдануға құқығы жоқ. Ерекше жағдайларда мемлекеттік қызметшінің жеке өмірінің кейбір жақтары оның лауазымымен үйлеспейтін деп танылуы мүмкін. Мысалы, полиция қызметкері немесе судьяның қылмыстық құлық жасаған немесе проституциямен айналысатын серігімен бірге тұруы жөнсіз. Нәрсені дұрыс немесе дұрыс емес деп бағалау көбінесе сот шешімдерімен анықталады.
Резерв
Мемлекеттік қызметкер өз іс-әрекетімен және әсіресе мәлімдемелерімен мемлекеттік институттарға зиян келтірмеуі керек. Жалпы алғанда, мемлекеттік қызметкер француз үкіметінің немесе мемлекеттік мекеменің ресми пікірі ретінде қабылдануы мүмкін әдіспен жеке пікірін білдіруден әрқашан аулақ болуы тиіс. Бұл ең алдымен жоғары басқару лауазымдарына қатысты мәселе. Шетелде жұмыс істейтін қызметкерлер ерекше сақтық танытуы керек. Мысалы, елші халықаралық мәселелер бойынша кез келген жеке пікір білдіруден қалысқан жөн. Университет профессорларының академиялық бостандығы – Конституциялық Кеңес анықтаған Республика заңдарында (теориялық тұрғыдан) мойындалған принцип. Сонымен қатар, заңмен жоғары білім саласында "оқытушы-зерттеушілер [профессорлар мен оқытушылар], зерттеушілер мен оқытушылар толық тәуелсіздікке ие және ғылыми-зерттеу және оқыту қызметі аясында толық сөз бостандығын пайдаланады, университет дәстүрлерін және осы кодекстің қағидаларын сақтағанда, төзімділік және объективтілік принциптерін құрметтеген жағдайда" деп белгіленген.
Иерархиялық мойынсұнушылық
Мемлекеттік қызметші өзінің жоғары тұрған басшысы берген бұйрықтарды орындауға міндетті, егер бұл бұйрықтар айқын түрде заңсыз және қоғамдық мүддеге қарсы келмесе. Иерархиялық билік әдетте мемлекеттік қызметшілерді лауазымға тағайындау және олардың жұмысын бағалау үшін жауапты болса да, мемлекеттік қызметшілердің кейбір корпустары өз мүшелерін басқару, бағалау және тәртіптік жазалау мәселелерінде арнайы ережелерді сақтайды. Мысалы, профессорлар мен зерттеушілерді олардың әріптестерінен сайланған комиссиялар бағалайды. Бұған қоса, сот төрешілері (magistrats du siège) және әкімшілік судьялар олардың келісімінсіз, тіпті жоғарылау үшін де, лауазымынан алынбайды.
Кәсіби парасат
Мемлекеттік қызметшілер өз қызметтік міндеттерін орындау кезінде алған жеке немесе құпия ақпаратты жария етуге құқықсыз. Мемлекеттік қызметшінің лауазымына байланысты бұл талаптың күші әртүрлі болуы мүмкін: әкімшілік судьялар кәсіби емес туындылар мен пікірлерді жасаудан ресми түрде тыйылады, ал әскери қызметшілерден өте жоғары деңгейде сыр сақтау күтіледі. Әскерилердің осы ұстамдылығы оларды "үлкен мылқау" ("la grande muette") деп атауға себеп болған.
Адалдық
Мемлекеттік қызметкерлер өз қызметтік мүмкіндіктерін жеке мүдделері үшін пайдаланбауға тиіс.
Бейтараптық
Мемлекеттік қызметкер діни немесе саяси пікірлерге, тегіне немесе жынысына қатысты бейтарап болуы тиіс және жеке пікірлерін білдіруден тартынуы керек.