Кіріспе

Жәбірленушілік туралы зерттеу

Жәбірленушілерді зерттеу – жәбірленудің, соның ішінде жәбірленушілерге тигізетін психологиялық әсерлердің, жәбірленушілер мен қылмыскерлер арасындағы қарым-қатынастардың, жәбірленушілер мен қылмыстық әділет жүйесі – яғни полиция, соттар және түзеу мекемелері – арасындағы өзара әрекеттестікті, сондай-ақ жәбірленушілер мен басқа әлеуметтік топтар мен институттар, мысалы, бұқаралық ақпарат құралдары, кәсіпорындар және қоғамдық қозғалыстар арасындағы байланыстарды қамтиды.

Қылмыс құрбаны

Криминология мен қылмыстық құқықта, қылмыстың құрбаны – қоғамның емес, қылмыскердің жеке және тікелей зиян келтірген, анықталатын адам. Дегенмен, бұл әрқашан солай бола бермейді, мысалы, ақ жағалы қылмыстардың құрбандары белгілі бір адамға қарсы жасалған қылмысқа тікелей байланысты болмауы немесе анықталмауы мүмкін. Ақ жағалы қылмыстардың құрбандары көбінесе осы ұғымның әлеуметтік құрылымымен құрбан ретінде мойындалмайды (Кроолл, 2001). Бұл мәселе әйелдер зерттеулерінде де даулы болып қала береді. АҚШ Жоғарғы Соты алғаш рет «Пайн против Теннеси» ісінде қылмыстық сот процесінің үкім шығару кезеңінде қылмыстың құрбандарына құрбандық салдары туралы мәлімдеме жасау құқығын мойындады.

Құрбандық салдары жөніндегі мәлімдемеден кейін өткізілетін құрбандықтар тобы – бұл қоғамдық немесе қалпына келтірушілік әділеттің бір түрі, онда қылмыстың құрбандары (немесе қаза тапқан құрбандардың туыстары мен достары) сотталғаннан кейін қылмыскермен кездесіп, қылмыстық әрекеттің оларға қалай әсер еткенін айтады, осылайша оның түзелуіне немесе қылмыстың алдын алуға үміттенеді.

Тағайындаудың негізгі қатесі

Әлеуметтік психологияда негізгі атрибуция қателігі (сонымен қатар сәйкес келу бейімділігі немесе атрибуция эффектісі деп те аталады) – басқалардың байқалатын мінез-құлқына қатысты, олардың жеке басының ерекшеліктеріне немесе мінез-сипаттарына негізделген түсіндірмелерді артық бағалауға және сол мінез-құлқының себептерін жағдайлық факторлармен байланыстыруды төмендетуге бейімділік. Бұл термин Ли Росс Эдвард Э. Джонс пен Виктор Харрис (1967) жасаған классикалық эксперименттен кейін бірнеше жыл өткен соң қолданысқа енгізді. Негізгі атрибуция қателігі көбінесе адамдар басқалардың әрекеттерін түсіндірген кезде байқалады. Бұл қателік өз әрекеттерін түсіндіруге қатысты емес, онда жағдайлық факторлар көбінесе ескеріледі. Осы айырмашылық актер-көруші бейімділігі деп аталады. Мысалы, егер Алиса Боб тасқа шалынып құлап кеткенін көрсе, ол Бобты ұқыпсыз немесе бейқам деп есептеуі мүмкін (жеке басына байланысты). Егер Алиса кейін өзі сол тасқа шалынып құласа, ол тастың орналасуын кінәлауы ықтимал (жағдайлық фактор). Жәбірленушіге бейімділік немесе жәбірленушіні кінәлау негізгі атрибуция қателігінің бір түрі болуы мүмкін, және одан да нақтырақ айтқанда, әділ әлем құбылысы (Аронсон, Уилсон, Акерт және Сомерс, 2016, 107-бет). Әділ әлем құбылысы – адамдар өздеріне лайық нәрсені алады және алғандарына лайық екендігіне сенім білдіру, алғаш рет Мелвин Лернер (1977) бұл құбылысты теориялық тұрғыдан қарастырды. Сәтсіздіктерді өзгерте алмайтын және бақылап ұстай алмайтын жағдайлық себептерге емес, жеке бастың мінез-құлқына байланыстыру, әлемнің әділ екендігіне және өмірімізді өзіміз басқара аламыз деген қажеттілігімізді қанағаттандырады. Біз әділ әлемді көруге мүдтеуліміз, себебі бұл біздің сезіміміздегі қауіп-қатерді азайтады, қауіпсіздік сезімін береді, қиын және алаңдатар жағдайларда мағына табуға көмектеседі және психологиялық тұрғыдан бізге пайда әкеледі. Алайда, әділ әлем гипотезасы трагедияның немесе апаттың құрбандарын, мысалы зорлау мен отбасылық зорлық-зомбылық құрбандарын кінәлауға және кемсітуге бейімділікті де тудырады, осылайша олардың мұндай оқиғаларға ұшырамайтынына сендіруге тырысады. Адамдар тіпті өздерінің жаман нәтижелерін ақтау үшін "өткен өмірлеріндегі" қателіктерді кінәлауы мүмкін.

Жәбірленушілерге көмек көрсету

Жәбірленушіге көмектесу, тағы бір даулы тақырып, бірақ құрбандыққа бейімділікке қарағанда қабылдану деңгейі жоғары теория, Марвин Вольфганг сияқты криминологтардың еңбектерінде түбірленеді. Жәбірленушіге көмектесу терминін "құрбандыққа бейімділік" немесе басқа сөздерден артық таңдау себебі – құрбанды кінәлау емес, қылмысқа ұшырауына себеп болатын құрбанның іс-әрекеттері мен қарым-қатынастарын зерттеуде. Жәбірленушіге жағдай жасау теориясы құрбанды шабуылға осал ететін сыртқы факторларды зерттеуді қажет етеді. Халықаралық виктимологиядағы маңызды бағыттарды қорытындылайтын мақаласында Шнайдер жәбірленушіге көмектесуді қылмыскердің құрбанның мінез-құлқына қате түсініктеме беруін сипаттайтын модель ретінде көрсетеді. Бұл теория символдық өзара әрекеттесу негізінде құрылған және қылмыскерді толық жауапкершіліктен босатпайды. Хикки 1975 жылдан кейін сериялық кісі өлтірушілердің құрбандарының бестен бірінің автостоппен жүру, жыныс сатумен айналысу немесе бейтаныс адамдармен жиі қарым-қатынас жасайтын жағдайларға түсу арқылы қауіпке ұшырағанын атап өтті. Мұндай білімнің маңызды мақсаты – халықты хабардар ету және олардың салауаттылығын арттыру, нәтижесінде құрбан болатын адамдардың саны азаяды. Морис Годвиннің айтуынша, жәбірленушіге көмектесуді зерттеудің тағы бір мақсаты – тергеу жұмысына көмектесу болып табылады. Годвин жәбірленушілердің әлеуметтік желілері теориясын сериялық кісі өлтірушілердің құрбандыққа ұшырату тәуекелі жоғары аймақтарын анықтауға мүмкіндік беретін тұжырымдама ретінде қарастырады. Бұл жәбірленушіге жағдай жасаумен байланысты, себебі әлеуметтік желілер – құрбанның сериялық кісі өлтірушіге ең осал болатын жерлері. Осы әдіс арқылы тергеушілер сериялық кісі өлтіруші мен құрбаны жиі баратын орындардың сипаттамасын жасай алады.

Құрама Штаттардағы құрбандық деңгейі

Ұлттық қылмыс құрбандықтарын зерттеу (NCVS) – бұл хабарланған емес, нақты қылмыстардың болуын өлшеу құралы, яғни құрбандықтар көрсеткішін анықтауға арналған. Ұлттық қылмыс құрбандықтары зерттеуі – АҚШ-тың "қылмыс құрбандықтары туралы ақпараттың басты көзі". Жыл сайын 77 200 үй шаруашылығының жалпы ұлттық үлгісінен, шамамен 134 000 адамнан тұратын деректер жиналады. Бұл деректер АҚШ-та қылмыстық құрбандықтардың жиілігі, сипаттамалары және салдары туралы мәліметтер береді. Бұл зерттеу (мемлекеттік органдарға) зорлау, жыныстық шабуыл, тонау, ұрлық, қарақшылық, үйге еніп ұрлық жасау және автокөлікті ұрлау сияқты қылмыстарға қатысты жалпы халықтың, сондай-ақ әйелдер, қарттар, түрлі нәсілдік топтардың өкілдері, қала тұрғындары және басқа да топтардың құрбан болу ықтималдығын бағалауға мүмкіндік береді. Сарапшылар мен ABA Journal басылымында келтірілген хабарламаларға сәйкес, мұның себебі бірнеше әлеуметтік өзгерістерге байланысты: 1) "Адамдар енді автостоп жасамайды"; 2) "Төтенше жағдайда ұялы телефон арқылы көмекке жүгіну мүмкіндігі бар"; 3) "Қайда болса да камералар орнатылған"; 4) "Қазіргі ата-аналар [балаларына] үйден қараусыз шығуға рұқсат бермейді"; 5) "Қиын жағдайдағы балаларға көмектесетін іс-шаралар болашақ қылмыскерлерді түзетуге көмектеседі" (мысалы, әлеуметтік жұмыс, мектеп медбикелері және бала психологиясы); 6) "Порнографияға оңай қол жеткізу жыныстық құштарлықты қанағаттандыруға мүмкіндік береді"; 7) "Сериялық кісі өлтірушілер енді жаппай оқ жаруға көшеді".

Халықаралық қылмыс құрбандарын зерттеу

Көптеген елдерде мұндай құрбандықтарға қатысты сауалнамалар бар. Олар көлемді қылмыстарды жақсырақ көрсетеді, бірақ кісі өлтіру сияқты (салыстырмалы түрде) сирек болатын қылмыстарға немесе есірткіні (дұрыс емес) пайдалану сияқты құрбаны жоқ "қылмыстарға" қатысты дәлдігі төмен. Осы ұлттық сауалнамалардың деректерін халықаралық салыстыру үшін қолдануға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды. Қылмыстың анықтамалары мен әдістемелік ерекшеліктер тиісті салыстыру үшін тым үлкен. Халықаралық салыстыруға арналған арнайы сауалнама: Еуропалық криминологтар тобы қылмыстық және құрбандықтарға қатысты халықаралық салыстырмалы деректерді алу мақсатымен халықаралық құрбандықтар сауалнамасын бастады. Бұл жоба қазір "Халықаралық қылмыс құрбандары сауалнамасы" (ICVS) деп белгілі. 1989 жылы алғашқы раунд өткеннен кейін, сауалнамалар 1992, 1996, 2000 және 2004/2005 жылдары қайталанды.

Қылмыстың құрбаны ретінде қоғам

Бір пікір бойынша, қоғамның өзі көптеген қылмыстардың, әсіресе қастандық, кісі өлтіру және қасақана кісі өлтіру сияқты ауыр қылмыстардың құрбаны болып табылады. Көптеген адвокаттар, судьялар және ғалымдар осы көзқараспен келіседі.

Қылмыстық жұп

Қылмыстық жұп – қылмысты жасаған адам мен оның құрбаны арасындағы қарым-қатынас ретінде анықталады. Яғни, екеуі де осы оқиғаға тікелей қатысқан. Бұл терминді 1963 жылы бір әлеуметтанушы ұсынған. Қазір бұл термин көптеген әлеуметтанушылар тарапынан қабылданып жүр. Алайда, кейбір виктимологтар бұл идеяны құрбанды кінәлау болады деп санайды.

Жәбірленушілердің құқықтары

1985 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясы қылмыс және билікті теріс пайдалану құрбандарына қатысты әділдіктің негізгі принциптері туралы декларацияны қабылдады. Сонымен қатар, Тильбургтегі Халықаралық жәбірленушілер институты (INTERVICT) және Дүниежүзілік жәбірленушілер қоғамы қылмыс және билікті теріс пайдалану құрбандарына арналған БҰҰ конвенциясын әзірледі. «Виктимология» термині қылмыс жасалған кезде жәбірленушілерге келтірілген зиянды және осы зиянды өтеу арқылы түзетуге мүмкіндіктерді зерттейтін ғылымды білдіреді. Қылмыстық сот жүйесінде қылмыскерді жазалау ғана жәбірленушінің шағымын толыққанды жою үшін жеткіліксіз саналады; жәбірленушіге келген зиянды өтеу қажет. Қылмыстық процессуалдық кодекстің 357-бабында қылмыс жасау салдарынан зиян шеккендерге өтемақы төлеу қарастырылған. Алайда, Үндістан заңнамасында қылмыс құрбандарына өтемақы ретінде көзделген шаралар жеткіліксіз, сондықтан заң шығарушы орган бұл мәселені қарап, құрбандарға толық өтемақы төлеуді және оларды қорғауды қамтамасыз ететін қажетті заңдарды әзірлеуі керек. [С. П. Шарма, адвокат, Раджастан жоғары соты, Жодхпур, 2010 жылғы желтоқсан].