Кіріспе

Оңтүстік аспан жарты шарындағы шоқжұлдыз, Вела жұлдыздық шоқжұлдызы – Оңтүстік аспанда орналасқан шоқжұлдыз, ішінде Вела супержұмыры бар. Аты латын тілінде "кеменің желкендері" деген мағынаны білдіреді және бастапқыда үлкен Арго Навис кемесі шоқжұлдызының бір бөлігі болған, кейіннен ол үш бөлікке бөлінді: Карина және Puppis – қалған екі бөлігі. Оның ең жарқын жұлдызы – 1,8 шамалы ыстық көк көпжұлдыз Гамма Велорум, оның бір құрамы аспандағы ең жақын және жарқын Вольф-Райе жұлдызы болып табылады. Дельта және Каппа Велорум, сондай-ақ Эпсилон және Иота Каринае бірге "Жалған Крест" деп аталатын астеризмді құрайды. 1,95 шамалы Дельта жұлдызы – шындығында үш немесе бес жұлдыздан тұратын жүйе.

Тарих

Арго-Нэвис – 2-ғасырдағы астроном Птолемей тізімдеген 48 классикалық шоқжұлдыздың бірі. Ол грек мифологиясында Ясон мен аргонавттардың Алтын жүнді іздеу жолында пайдаланған Арго кемесін бейнелейді. Неміс картографы Иоганн Байер бұл шоқжұлдызды 1603 жылғы "Уранметриясында" көрсетіп, жұлдыздарға Альфадан Омегаға дейін Байер белгілерін берген. Бірақ оның картасы дәл болмады, себебі шоқжұлдызды Солтүстік жарты шардан толық көру мүмкін емес еді. 1752 жылы француз астрономы Николя Луи де Лакаилл Аргоны жақсырақ картаға түсіріп, бөліп, Карина (келі), Вела (желкендер) және Пуппис (қосымша палуба) шоқжұлдыздарын құрды. Бөлінуге қарамастан, Лакаилл Аргоның Байер белгілерін сақтап қалды. Сондықтан Каринада бастапқыда Арго-Нэвиске берілген Альфа, Бета және Эпсилон жұлдыздары бар, Веланың ең жарқын жұлдыздары Гамма мен Дельта, ал Пуппистегі ең жарқын жұлдыз – Зет және т.б. 1930 жылы Евгений Дельпорт белгілеген ресми шоқжұлдыз шекаралары 14 сегменттен тұратын көпбұрышпен анықталады. Экваторлық координаттар жүйесінде осы шекаралардың оң көтерілу координаттары аралығында, ал еңіс координаттары −37.16° және −57.17° аралығында орналасқан.

Жұлдыздар

Шоқжұлдыздың ең жарқын жұлдызы Гамма Велорум – бұл күрделі көпжұлдыздық жүйе. Ең жарқын құрауышы, Гамма2 Велорум, көк ақ жұлдыз ретінде шағылысады, оның көрінетін шамасы 1,83. Бұл 78,5 күнде бір-бірін айналатын екі өте ыстық көк жұлдыздан тұратын спектроскопиялық қосжұлдыз, олардың арақашықтығы 0,8 мен 1,6 астрономиялық бірлік (АБ) аралығында. Ең жарқын құрауышы – O7.5 спектральді типі бар ыстық көк негізгі тізбек жұлдызы, ол Күннен шамамен 280 000 есе жарық, шамамен 30 есе массивті және 17 есе диаметрі үлкен, ал беткі температурасы 35 000 К. Екінші құрауышы – аспандағы ең жақын және ең жарқын мысалы – Вольф-Райет жұлдызы деп аталатын өте сирек кездесетін ыстық жұлдыздың түрі. Оның беткі температурасы 57 000, ал жарықтығы Күннен шамамен 170 000 есе артық, бірақ энергиясының көп бөлігін ультракүлгін спектрінде сәулелендіреді. Гамма1 – көк ақ жұлдыз, спектральді типі B2III, көрінетін шамасы 4,3. Параллакс өлшемдері 1116 жарық жылы қашықтықты көрсетеді, яғни олар кем дегенде 12 000 АБ қашықтықта. Одан әрі 7,3 шамалы Гамма Велорум C және 9,4 шамалы Гамма Велорум D орналасқан, олар Гамма2-дан 62 және 93 доғалық секундтық қашықтықта оңтүстік-шығысқа қарай жатыр. Келесі ең жарқын жұлдыз – Дельта Велорум немесе Альсефина, ол да көпжұлдыздық жүйе және аспандағы ең жарқын тұтқырлы қосжұлдыздардың бірі. Каппа Велорум немесе Маркебпен бірге, 1,95 шамалы ақ жұлдыз ретінде көрінетін Дельта, шындығында Күн жүйесінен шамамен 80 жарық жылы қашықтықта орналасқан үш немесе бесжұлдыздық жүйе. Дельта А шамасы 1,99-ға тең және екі А типіндегі ақ жұлдыздан (Дельта Аа және Аb) тұратын тұтқырлы қосжұлдыз, олар бір-бірін 45,2 күнде айналып, арақашықтығы 0,5 АБ-қа тең, нәтижесінде әлсіз жұлдыз жарқынырақ жұлдыздың алдынан өтетінімен шамасы 0,4-ке төмендейді. Дельта B – 5,1 шамалы сары G класты жұлдыз, Күнге ұқсас өлшемдері бар, ол жарқын жұптан 26 мен 72 АБ аралығында орналасқан, бір айналымды аяқтауға 142 жыл кетеді. Одан да әрі, 1700 АБ қашықтықта, 11 және 13 шамалы екі қызыл карлик бар. Егер олар көпжұлдыздық жүйеге кірсе, бір айналымды 28 000 жылда аяқтайды. Маркеб деп те аталатын Каппа, көк ақ жұлдыз ретінде көрінеді, спектральді типі B2IV V және шамасы 2,47, бірақ ол спектроскопиялық қосжұлдыз. Екеуі де 116,65 күнде бір-бірін айналады, бірақ серігінің көлемі, массасы және табиғаты әлі белгісіз. Қызғылт түсті Ламбда Велорум немесе Сухайл 545 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Оның жарықтығы 11 000 есе, массасы 9-12 есе, диаметрі 207 есе Күннен үлкен. AH Велорум – Гамманың солтүстік-шығысында бір градустан аз қашықтықта орналасқан Цефеидтік айнымалы жұлдыз. Гаммаға жақын орналасқан V Велорум – F6 F9II спектральді типі бар Цефеид, оның шамасы 4,4 күнде 7,2-ден 7,9-ға дейін өзгереді. АИ Велорум Гаммадан солтүстік-солтүстік-шығысқа қарай 2,8 градусқа қашықтықта орналасқан. V390 Велорум – шаңды дискімен қоршалған ескі жұлдыз. RV Таури типіндегі айнымалы жұлдыз, оның спектральді типі F3e және шамасы 95 күнге жуық уақыт ішінде 9,01 мен 9,27 аралығында өзгереді. Омикрон Велорум – Күн жүйесінен шамамен 495 жарық жылы қашықтықта орналасқан B3III IV типіндегі көк-ақ субгигант. Баяу импульстік В жұлдызы, оның шамасы 2,8 күнде 3,57 мен 3,63 аралығында өзгереді. Ол Омикрон Велорум шоғырындағы ең жарқын жұлдыз және оған атын береді, сондай-ақ IC 2391 деп те аталатын ашық шоқ, ол шамамен 500 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Жеті жұлдыз жүйесінде планеталар бар екені анықталды. HD 75289 – G0V типіндегі спектральді жұлдыз, оның планеталық серігі 0,0482 АБ орбиталық қашықтықта 3,51 күнде айналады. WASP 19 – 815 жарық жылы қашықтықта орналасқан 12,3 шамалы жұлдыз, оның 0,7 күнде айналатын ыстық Юпитер сияқты планетасы бар. HD 73526 – G6V типіндегі спектральді жұлдыз, оның екі планетасы Юпитерден екі есе массивті, әрқайсысының орбитасы 187 және 377 күнге тең. HD 85390 – 111 жарық жылы қашықтықта орналасқан K1.5V типіндегі спектральді қызғылт карлик, Жерден 42 есе массивті планета 788 күнде айналып тұрады. HD 93385 – 138 жарық жылы қашықтықта орналасқан G2/G3V типіндегі спектральді жұлдыз, оның 13 және 46 күндік кезеңдері бар екі супер-Жер планетасы бар, олардың массасы Жердікінен 8,3 және 10,1 есе көп.

Қоңыр жұлдыздар

2013 жылдың 11 наурызында Күн жүйесіне үшінші жақын орналасқан, 6,6 жарық жылы қашықтықтағы Luhman 16 аталған екі қоңыр еріккен жұлдыздан тұратын жүйе табылды деп хабарланды.

Терең аспан нысандары

Велада қызығушылық тудыратын терең аспан нысандарының бірі – «Сегіз жарқын тұмандық» немесе «Оңтүстік сақина тұмандығы» деп аталған, NGC 3132 планеталық тұмандығы (қоса берілген суретке қараңыз). Ол Антлия шоқжұлдызының шекарасында орналасқан. NGC 2670 – Велада орналасқан ашық жұлдыздық шоғыр. Оның жалпы шамасы 7,8, ал Жерден 3200 жарық жылы қашықтықта. Трамплер II 2 p және Шапли d класты жұлдыздық шоғырлары бар NGC 2670 жұлдыздары садақ пен жебеге ұқсас пішіндес. Оның класы оның жұлдыздар өрісінен бөлініп қалған, кедей және сирең жұлдыздық шоғыр екенін көрсетеді. Оның ортасы біршама шоғырланған, ал 50-ден аз жұлдызының жарықтығы орташа деңгейде. Гамма Велорумнан оңтүстікке қарай 2 градусқа орналасқан NGC 2547 – шамамен 50 жұлдызды қамтитын ашық жұлдыздық шоғыр. NGC 3201 – 1826 жылдың 28 мамырында Джеймс Данлоп ашқан шар тәрізді жұлдыздық шоғыр. Оның жұлдыздық құрамы біртекті емес, ядродан алыстаған сайын өзгеріп тұрады. Жұлдыздардың тиімді температурасы қашықтық артқан сайын жоғарылайды, ал қызыл және салқын жұлдыздар ядроға жақын орналасады. 2010 жылғы мәліметтер бойынша, бұл екі шоғырдың (Мессье 4 шоғырын қоса алғанда) бірі нақты біртекті емес жұлдыздық құрамды көрсетеді. RCW 36 – Веладағы жұлдыз түзетін аймақ және жаппай жұлдыздардың түзілуіне ең жақын жерлердің бірі. Бұл жұлдыз түзетін аймақта HII аймағын қуаттайтын бірнеше жүз жас жұлдыздардың шоғыры пайда болды. Жұлдыз түзетін аймақ Вела молекулалық тізбегі C бұлтындағы 6-шы топта орналасқан.