Жасыл қанатты базіліск - Орталық Американың су жүретін кесірткесі

Кіріспе

Кесіртке түрі

Қауырсынды базилиск (Basiliscus plumifrons), сондай-ақ жасыл базилиск, қос қыртысты базилиск немесе "Иса Мәсіхтікірек" деп те аталады, Corytophanidae тұқымдасына жататын кесіртке түрі. Бұл түр Орталық Америкаға тән. Қауырсынды базилисктің табиғи ареалы Мексиканың оңтүстігі мен Колумбияның солтүстігін қамтиды. B. plumifrons өзендер, ағыстар немесе басқа да су қоймалары бар, ыстық, ылғалды жаңбырлы ормандарда мекендейді. Қауырсынды базилисктің сыртқы түрі ерекше: оның денесі ашық жасыл түсті, ал мойны мен арқасында қара және ақ жолақтар бар. Олардың сыртқы түрі жынысына қарай өзгеше, себебі олар жыныстық диморфизмді; еркектердің арқасы мен құйрығында айқын қырқасы және бастарының үстінде үлкен қауырсындары болады, ал әйелдер әдетте тек кішкентай, жалғыз қырқаға ие. Жасыл қыртысты немесе қауырсынды кесіртке су үстінде жоғары жылдамдықпен жүгіре алу қабілетімен және осыны іске асыру әдісімен ерекшеленеді. Ол жыртқыштардан қашқанда, қорғану механизмі ретінде осы мінез-құлқыны көрсетеді. Батудың алдын алу үшін жоғары жылдамдық сақталады. Бұл кесіртке өте аумақтық және агрессивті мінез-құлқымен танымал, сондықтан бір қоршауда бірнеше еркек кесірткені ұстау мүмкін емес. Дегенмен, олар көптеген еркектердің болатын үлкен топтарда табиғатта кездеседі.

Тіршілік ету ортасы және таралуы

B. plumifrons тіршілік ететін ортасы Мексиканың оңтүстігі мен Колумбияның солтүстігінде кездесетін, ағын суларға жақын жаңбырлы ормандармен шектеледі. Олардың ең жақсы көретін ортасы – ылғалды, жапырақты, ағын сулары бар ылғалды жазықтар. Олардың тіршілік ететін жері әдетте ыстық және ылғалды болады. B. plumifrons түрін сақтау үшін агроормандық жүйелер, яғни орман өмірін (ағаштарды) интеграциялау қажет. Қауырсынды базилиск Мексиканың оңтүстігіндегі және Колумбияның солтүстігіндегі жаңбырлы ормандарға тән, бірақ оның Атлантикалық жағынан, Гондурас шығысынан Панама батысына дейін кеңістікте мекендейтініне дәлелдер бар. Сонымен қатар, B. plumifrons Коста-Риканың оңтүстік-батысындағы Тынық мұхитының жағалауында да кездеседі. B. plumifrons ағаш өсіруге бейім (тіршілік ортасы үшін ағаш ландшафтын артық көреді) және күндіз белсенді (күндіз ояу). Коста-Рикадағы Базилисктердің үш түрі де екі жақта (жердің шекараларында) кеңінен таралған. B. plumifrons – сулық кесіртке, Орталық Американың ішкі өзендерінде, ағындарда, көлдерде, тоғандарда және жағажайларда көптеп кездеседі. Бұл түрдің ерекшелігі – ол бірдей дәрежеде ағаштарда да, суда да тіршілік етеді және су жағасындағы тастарға жабысып, көптеп табылуы мүмкін. B. plumifrons температуралық қажеттілігі аралығында болады.

Таксономия және этимология

Жасыл базилисктің түйіртек атауы Basiliscus еуропалық мифологиядағы көздің қарауымен адамды тасқа айналдыра алатын аңыздық рептилиялық жаратылыстан – базиликтен алынған. Бұл атау грек тіліндегі basilískos (βασιλίσκος) сөзінен шыққан, ол «кішкентай патша» дегенді білдіреді. Сонымен қатар, ол өте жақсы жүзуге шешенеді және су астында бір сағатқа дейін қала алады. B. plumifrons ерекшелігі – су бетімен жүгіру қабілеті. Қауырсынды базилисктер осы мінез-құлқын қоршаған жыртқыштардың қаупіне немесе жыртқыштық әлеуетке жауап ретінде қолданады. Олар көбінесе қорқыныш немесе қиын жағдайға түскенде осы стратегияны пайдаланады. B. plumifrons екі аяғымен жүгіреді (артқы аяқтарын пайдаланады), ал аяқтары созылғанда суға батыру үшін аяқтары мен білезіктерін қолданады. Басқа кесірткелер де ұқсас қорғаныш реакцияларын көрсетеді (мысалы, Anolis aquaticus, A. barkeri). Бұл мінез-құлық, суға сүңгіп кіру немесе жүзу сияқты басқа реакцияларға қарағанда тиімді болуы мүмкін, себебі ол жыландар, крокодилдер және ірі балықтар сияқты су жыртқыштарынан қашуға мүмкіндік береді. Қауырсынды базилисктің су бетімен жүгіру жылдамдығы әр жеке организмнің артқы аяқтарының созылу мүмкіндігіне байланысты. Артқы аяқтар қозғалыс үлгісін бақылайды, ал артқы аяқтың созылуы үлкен бетке және демек, жоғары жылдамдыққа мүмкіндік береді. Сонымен қатар, кесірткенің аяғының бетінің ауданы жылдамдыққа қол жеткізуде маңызды рөл атқарады деп саналады. Бұл B. plumifrons үшін бірегей артықшылық, өйткені оның саусақтары бұрылған бағытта орналасқан, бұл су бетімен жүгіру үшін аяқтың бетін кеңейтеді. Әдетте ересек B. plumifrons жасөспірімдерге қарағанда жоғары жылдамдықпен су бетімен жүгіре алады. Басқа кесірткелер де су бетімен жүгіру мінез-құлқын көрсетеді, бірақ B. plumifrons су бетімен жүгіруге бейім кесірткелердің бірі болып табылады және көбінесе осы дағдыны пайдалануға тартынбайды.

The Green basilisk's generic name Basiliscus is taken from the legendary reptilian creature of European mythology which could kill with a glance, by turning a person to stone with its gaze: the Basilisk. This name derives from the Greek basilískos (βασιλίσκος) meaning "little king". It is also an excellent swimmer and can stay underwater for up to an hour. Most distinct to the B. plumifrons is the ability to run across water. Plumed basilisks will employ this behaviour in response to perceived threats experienced from surrounding predators or predatory potential. They use this strategy most commonly when they are in fear or under duress. B. plumifrons run bipedally (applying the use of both hind legs), utilizing both the foot and shank for immersion into water when their limbs are outstretched. Other lizard species utilise similar threat responses (for example, Anolis aquaticus, A. barkeri). This behaviour may be more advantageous than other responses such as water diving or swimming used by other lizard species, as it allows for escape from other aquatic predators (such as snakes, crocodiles, and large fish). The speed at which the plumed basilisk is able to navigate water running is determined largely by each individual’s hindlimb elongation potential. The hindlimb controls the locomotor gait and the stretch of the hindlimb allows for greater surface area and thus a greater velocity. In addition, it is proposed that the surface area of the lizard’s foot is a considerable factor in gaining speed. This is a unique benefit to the B. plumifrons, as it has toes directed in a rotated orientation allowing for greater surface area of the foot to run across water. Typically the adult B. plumifrons is able to run across water at a speed of and lesser speed for juvenile B. plumifrons. While other species of lizards do employ water running behaviours, it has been shown that B. plumifrons are of the more preferential lizard species to water running and are typically less hesitant to utilize this skill.

Су үстінде жүгіру

Базилисктер туған кезден бастап су бетімен шапшаң жүгіре алу қабілетімен ерекшеленеді. Жастар мен ересек базилисктердің екеуі де осы бірегей қасиетті жыртқыштардан қашу үшін пайдаланады. Бұл кескілердің су үстінде жүгіруіне мүмкіндік беретін механизмдер – саусақтары арасындағы жарғақтары бар ұзын артқы аяқтары. Бұл жарғақтар ауа қалталарын ұстап, базилискке судан жылдам итерілуге көмектеседі. Кейбір жәндіктер беттік кернеуді пайдаланып су үстінде жүгіре алады, бірақ базилисктер, олардан әлдеқайда ауыр болса да, сұйықтық динамикасының басқа принциптері арқылы мұны істейді. Бұл кескік артқы аяғымен су бетін тесіп, ауа толтырылған қуыс жасайды, содан кейін қуыс жабылар алдында аяғын кері тартып алады. Бұл базилисктің сумен тікелей жанасуын азайтады. Сонымен қатар, бұл жүгіру әдісі жүгіру кезіндегі қарсылық күшін төмендетіп, кескілдің денесін су арқылы орташа жылдамдықпен жылға қабілетті етеді. Барлық базилисктер осы су үстінде жүгіру қабілетін пайдаланғанымен, олардың жүгірісінде кинематикалық айырмашылықтар байқалады, бұл айырмашылықтар негізінен жүгіру жылдамдығының өзгешелігіне байланысты, ал кескілдің салмағына емес. Бұл кинематикалық өзгеріс базилисктерге тән ерекшелік. Басқа құрлықтағы кескілдердің жүгірісіндегі кинематикалық өзгерістер көбінесе ұқсас болады. Зерттеулер сондай-ақ базилисктің артқы аяқтары су үстінде жүгірген кезде негізгі күшті тудыратынын көрсетті. Базилисктердің су үстінде жүгіру қабілеті ғалымдарға екі және төрт аяқты роботтарды жасауға, олардың да осыған ұқсас механизмдер арқылы су үстінде жүгіре алуына мүмкіндік берді.

Көбею және өмір сүру циклі

Жұмыртқа салуға бір апта бұрын, жыныстық жағынан жетілген B. plumifrons аналықтары еркекке өзін көрсетіп тұратыны байқалды. Аналық өзін еркектен шамамен бір қадамдай қашықтықта орналастырып, денесінің алдыңғы бөлігін құмға төмендетіп, жамбас аймағы мен құйрығын көтеріп тұрады. Аналықтар бір мезгілде 5-15 жұмыртқаны жылы, ылғалды құмға немесе топыраққа салады. Тұтқындықтағы бір аналық сарғаяқтың көбейту маусымы басталар алдында, жұмыртқа салуға алты ай бұрын топырақта ұя қазуға (кейде ұя деп аталады) кірісетіні байқалды. Жұмыртқалар сегіз-он аптадан кейін шығады, содан кейін олар толық тәуелсіз кекілек ретінде пайда болады, бірақ орташа есеппен SVL (Snout to Vent Length) тек шамамен және салмағы шамамен болады. Жастар еркектердің дене жағдайына байланысты, алты айдан немесе бір жылдан астам уақыттан кейін B. plumifrons еркегіне тән үлкен қырқаларын дамыта бастайды. Аналық B. plumifrons ұрықтанғаннан кейін бір-екі аптадан кейін "көріне бастайды" (көрінетіндей семіреді). Жүктіліктің үшінші аптасында аналықтар 14-17 жұмыртқа салуға қолайлы жерді іздеуге кіріседі. Әдетте, жұмыртқаның мөлшері мен саны ананың өмір салты мен физикалық ерекшеліктеріне (яғни жасы, денсаулығы және дене мөлшеріне) байланысты өзгереді. Қауырсынды базилиск аналықтары белгілі бір маусымда бірнеше рет жұмыртқа салады және бұл оқиға көбейту маусымында төрт немесе бес рет қайталанады. Жұмыртқалар жүктілік пен инкубацияның сегіз-он апталық кезеңінен кейін бір-екі күн ішінде шығады.

Диета

B. plumifrons – бұл барлық жейтін түр, олардың рационына ет пен өсімдіктер кіреді. Ет олардың әдеттегі тағамына жатпаса да, олар түрлі жәндіктер мен құрттарды жейді. Олар жемістер, тұқымдар, гүлдер және жапырақтар сияқты өсімдіктерді де жеуге қабілетті, бірақ жабайы табиғатта оларды іздеу, тұтқындыққа қарағанда сирек кездеседі. Олар балық, кішкентай сүтқоректілер (кеміргіштер сияқты), кішкентай құстар, кішкентай улы емес жыландар, кесірткелердің кішкентай түрлері, қосмекенділер және омыртқасыздар (креветкалар, мысалы, тұщы су креветкалары мен рактар, және бұршақтар) сияқты кішкентай жануарларды аулайды, бірақ көбінесе рационы үшін жәндіктерді іздейді. Олар көбінесе қоңыр, қара жәндіктер мен шегірткелерді жейді. Тұтқындықтағы иелері кейде B. plumifrons немесе жасыл түбітті кесірткелерін балауыз құрттарымен, кальций құрттарымен, тарақандармен, ұн құрттарымен және қоңыз құрттарымен тамақтандырады. Аталған құрттар, тарақандар мен қоңыздар B. plumifrons рационына толыққанды қолайлы емес, себебі олардың майлылығы жоғары және жас B. plumifrons үшін сіңіруі қиын болуы мүмкін.