Кіріспе

Канадалық нейропсихолог Дональд Олдинг Хебб. Ол нейропсихология мен нейрондық желілердің әкесі деп есептеледі. 2002 жылы жарияланған "Жалпы психология шолуы" зерттеуінде Хебб 20 ғасырдың ең көп сілтемеленген 19-шы психологы деп танылды. Оның оқу туралы пікірлері мінез-құлық пен ойлауды мидың жұмысы тұрғысынан сипаттайды және танымдық процестерді нейрондық жиынтықтар арасындағы байланыстар арқылы түсіндіреді.

Ерте өмір

Дональд Хебб Нова-Скотия провинциясының Честер қаласында туды, Артур М. және М. Клара (Олдинг) Хеббтің төрт баласының үлкені. Ол 16 жасқа дейін онда тұрды, содан кейін ата-анасы Дартмут қаласына көшіп кетті. Хеббтің екеуі де дәрігер болған. Дональдтың анасына Мария Монтессоридің идеялары зор әсер етті, ол оны 8 жасқа дейін үйде оқытты. Ол бастауыш мектепте өте жақсы оқығандықтан, 10 жасында 7-сыныпқа көтерілді. Бірақ, 11-сыныпты Честерде оқудан қалғандықтан және қайта оқығандықтан, 16 жасында Галифакс округі академиясын 12-сыныпты бітіріп аяқтады. (Честер мектебіндегі 9, 10 және 11-сыныптардың көптеген оқушылары провинциялық емтихандарды тапсыра алмады. 9-шы және 10-шы сыныптардағы оқушылар сәтсіздікке ұшырағанына қарамастан, оқуын жалғастыруға рұқсат алды, бірақ Честерде 12-шы сынып болған жоқ.) Ол Далхаузи университетіне роман жазушы болу мақсатымен түсті. 1925 жылы бакалавр дәрежесін алды. Содан кейін ол Честердегі бұрынғы мектебінде мұғалім болып жұмыс істеді. Кейін Альбертадағы фермада жұмыс істеді, сосын Квебекке саяхаттап, жұмысшы болып жұмыс істеді.

Мансап

1928 жылы ол Макгилл университетінің аспиранты болды. Бірақ, сонымен бірге, Монреаль маңындағы Верден орта мектебінің директоры болып тағайындалды. Университеттегі екі әріптесі – Келлог пен Кларкпен бірге жағдайды жақсарту үшін жұмыс істеді. Білім беруде жаңа тәсілдер қолданды, мысалы, қызықтырақ оқу тапсырмаларын берді және тәртіпсіз мінез-құлық танытқандарды сыртқа шығарды (оқуды жеміс беруге айналдырды). 1932 жылы Макгиллде атақты психолог Борис Бабкиннің жетекшілігімен психологиядан магистр дәрежесін алды. Хеббтің «Кондицияланған және шартталмаған рефлекстер мен тежеу» атты магистрлік диссертациясы қаңқа рефлекстерінің жасушалық оқыту нәтижесінде пайда болатынын көрсетуге тырысты. 1934 жылдың басында Хеббтің өмірі қиын жағдайға түсті. Оның әйелі 22 шілдеде (1933 жыл) туған күнінен кейін автокөлік апатынан қайтыс болды. Монреаль мектебіндегі жұмысы да жақсы болған жоқ. Оның айтуынша, ол «Квебек провинциясының протестант мектептеріндегі оқу бағдарламасының қаталдығынан жеңіліске ұшырады». Макгиллдегі зерттеулер көбінесе білім беру және интеллектке бағытталған, ал Хебб физиологиялық психологияға көбірек қызығушылық танытып, ондағы эксперименттердің әдістемесін сынға алды. Монреальден кетуге шешім қабылдады және Йельдегі Роберт Йеркеске хат жазды, онда докторлық диссертация үшін оқуға мүмкіндік берілді. Алайда Бабкин Хеббті Чикаго университетінде Карл Лэшлимен оқуға көндірді. 1934 жылдың шілдесінде Хебб Чикаго университетінде Карл Лэшлидің басшылығымен оқуға қабылданды. Оның диссертациясы «Кеңістіктік бағдарлама және орынды оқыту мәселесі» деп аталды. 1935 жылдың қыркүйегінде Хебб екі басқа студентпен бірге Лэшлидің соңынан Гарвард университетіне барды. Мұнда ол диссертация тақырыбын өзгертуге мәжбүр болды. Гарвардта ол тышқанның өлшем және жарықтықты қабылдауына ерте жастағы көру қабілетінің бұзылуының әсері туралы диссертациялық зерттеу жүргізді. Яғни, ол тышқандарды қараңғыда және жарықта өсіріп, олардың миын салыстырды. 1936 жылы Гарвардтан докторлық дәрежесін алды. Келесі жылы ол Лэшлидің ғылыми көмекшісі және Радклиф колледжінде Эдвин Г. Борингтің психологияға кіріспе сабақтарының оқытушысы болып жұмыс істеді. Оның Гарвардтағы диссертациясы жақын арада жарияланды, ал Чикаго университетінде бастаған диссертациясын аяқтады. 1937 жылы Хебб екінші әйелі Элизабет Николс Донованға үйленді. Сол жылы қарындасы Кэтриннің (өзі Бабкинмен бірге Макгилл университетінде докторантурада оқыған) кеңесімен Монреальдің неврологиялық институтында Уайлдер Пенфилдпен жұмыс істеуге өтініш берді. Мұнда ол миға жасалған операция мен жарақаттың адам миының жұмысына тигізетін әсерін зерттеді. Ол баланың миы бір бөлігін алып тастағаннан кейін толық немесе ішінара қалпына келе алатынын, ал ересек адамда осындай зақымданудың одан да ауыр тиесіліктің болуын байқады. Осыдан ол сыртқы ынталандырудың ересектердің ойлау процесінде маңызды рөл атқаратынын түсінді. Ол осы стимуляцияның жетіспеушілігінің функцияның төмендеуіне және кейде галлюцинацияларға әкелетінін көрсетті. Сондай-ақ, ол ми хирургиясы науқастарымен қолданылатын Стэнфорд-Бине және Векслер интеллект тестерін сынға алды. Бұл тесттер жалпы интеллектті өлшеуге арналған, ал Хебб хирургияның науқасқа тигізетін нақты әсерлерді өлшеуге арналған тесттер болуы керек деп сенді. Н. В. Мортонмен бірге ол ересектердің түсіну тестісі мен сурет аномалиясы тестісін жасады. Сурет аномалиясын тексеру арқылы ол оң жақ мидың визуалды тануға қатысы бар екенін алғаш рет анықтады. Сонымен қатар, оң жақ мидың үлкен бөліктерін алып тастау интеллектке әсер етпейтінін көрсетті. Бір ересек науқастың маңдай жағының үлкен бөлігін алып тастап, оның эпилепсиясын емдеу үшін операция жасалды. Осы нәтижелер бойынша ол маңдай жасушалардың білім алуда тек ерте өмірде ғана маңызды рөл атқаратынын ойлады. 1939 жылы ол Куинс университетінде оқытушылық қызметке тағайындалды. Маңдай жасушалардың жасқа байланысты рөлінің өзгеруін тексеру үшін ол Кеннет Уильямспен бірге тышқандарға арналған өзгермелі жол лабиринтін жасады, бұл жануарлардың интеллектын тексеру әдісі кейіннен көптеген зерттеулерде қолданылды. Ол лабиринтті түрлі даму кезеңдерінде соқырланған тышқандардың интеллектын тексеру үшін пайдаланып, «балалық тәжірибе ересек тышқанның проблеманы шешу қабілетіне тұрақты әсер ететінін» көрсетті. Бұл даму психологиясының негізгі қағидаларының бірі болды, кейіннен экономикалық жағдайы нашар аудандардағы мектепке дейінгі балаларға арналған «Head Start» бағдарламаларын қолдаушыларға көмектесті. 1942 жылы ол Флорида штатындағы Оранж-Парк қаласына Карл Лэшлимен бірге жұмыс істеу үшін көшті, ол Йеркестің орнына Йеркес приматтар биологиясының зертханасының директоры болды. Мұнда, приматтардың мінез-құлқын зерттеу барысында Хебб шымпанзелер үшін эмоционалдық тесттерді әзірледі. Эксперименттердің сәтті болмауына себеп, шымпанзелерді үйретудің қиын болғаны болды. Жұмыстың барысында Хебб «Мінез-құлықтың ұйымдастырылуы: Нейропсихологиялық теория» атты еңбегін жазды. Оның екінші әйелінен (Элизабет Николс Донован) екі қызы қалды – Мэри Эллен Хебб және Джейн Хебб Пол.

Құрмет пен марапаттар

Хебб Канада психологиялық қауымдастығының (CPA) және Америка психологиялық қауымдастығының (APA) мүшесі болды. 1953 жылы CPA-ның, ал 1960 жылы APA-ның президенті болып сайланды. 1961 жылы APA-ның ерекше ғылыми үлесі үшін сыйлығын алды. 1966 жылғы наурыз айында Канада Корольдік қоғамының және Лондон Корольдік қоғамының мүшесі болып сайланды. Ол 15 университеттен құрметті докторлық дәрежесін алды, соның ішінде 1961 жылы Чикаго университетінен, 1965 жылы Далхаузи университетінен және 1975 жылы Конкордия университетінен. Дональд О. Хебб атындағы сыйлық, оның құрметіне беріледі, және Канада психологиялық қауымдастығы ерекше қанағатқа жеткен канадалық психологтарға табыс етіледі. Бұл сыйлық жыл сайын зерттеулер жүргізу, оқыту және басшылық арқылы, немесе психологияны ғылым ретінде дамытуға үлкен үлес қосқан адамға беріледі. Алғашқы сыйлық 1980 жылы Хеббке табыс етілді. 2011 жылы ол Галифакс, Нова-Скотия, Discovery Centre-дің Даңқ залына өлімінен кейін енгізілді. 2011 жылы скептикалық зерттеу комитетінің (CSI) атқару кеңесінің мәжілісінде Хебб CSI-дің қайтыс болған мүшелеріне арналған CSI-дің скептиктер пантеонына енгізілуге таңдалды. Оның мұрағаты, зерттеу және оқыту қызметіне қатысты құжаттарды қамтиды, Монреальдегі Макгилл университетінің мұрағаттарында сақталады. "А" клеткасының аксоны "B" клеткасын қоздыруға жеткілікті жақын болса және оны қайта-қайта немесе тұрақты түрде қоздыруға қатысса, бір немесе екі клеткада өсу процесі немесе метаболизмдік өзгеріс орын алады, нәтижесінде "А" клеткасының "B" клеткасын қоздырушы клетка ретіндегі тиімділігі артады. Бұл әдетте Хебб заңы деп аталады. Хебб нейрондардың жиынтығын, оларды бір өңдеу бірлігі ретінде топтастыруға болатынын "клеткалық жинақтар" деп атады. Олардың байланыстары мидың тітіркендіргіштерге жауабын анықтайтын, үнемі өзгеріп отыратын алгоритмді құрайды. Хеббтің мидың жұмыс істеу моделі психологтардың ми ішіндегі тітіркендіргіштерді қабылдауын түсінуіне ғана емес, сонымен қатар тірі жүйке жүйесінің биологиялық процестерін имитациялайтын есептеу машиналарын жасауға жол ашты. Нейрондық жүйедегі синапстық берілістің басым түрі кейін химиялық екені анықталғанмен, қазіргі заманғы жасанды нейрондық желілер әлі де Хеббиан теориясы алғаш рет құрылған электр импульстері арқылы сигналдарды беруге негізделген.

Білім беру теориясы

Хебб психологияны биологиялық ғылым ретінде қалыптастыруда маңызды рөл атқарды, ойды мидың интеграцияланған әрекеті ретінде анықтады. Оның оқу туралы көзқарасы мінез-құлық пен ойлауды мидың функциясы тұрғысынан сипаттап, нейрондық жиынтықтар арасындағы байланыстар арқылы танымдық процестерді түсіндірді. Бұл идеялар оның білім беру және оқу туралы көзқарастарында маңызды рөл атқарды. Хебб мотивация мен оқуды байланысты қасиеттер ретінде қарастырды. Ол мидағы барлық нәрсе өзара байланысты және бірлесіп жұмыс істейді деп сенді. Оның теориясы бойынша, біздің қоршаған ортамыздағы кез келген тәжірибе «жасуша жиынтығы» деп аталатын нейрондар тобын белсенділендіреді. Осы жасуша жиынтығы – мидың ойлары мен идеялары. Бұл жасуша жиынтықтары бірігіп жұмыс істейді және «фазалық тізбектерді» құрайды, олар – ойлар ағыны. Осы жасуша жиынтықтары мен фазалық тізбектер қалыптасқаннан кейін, оларды қоршаған ортаның стимулдарымен белсенді етуге болады. Сондықтан, қоршаған орта қаншалықты ынталандыратын және бай болса, жасуша жиынтықтары соншалықты өсіп, оқуға қабілетті болады. Бұл теория оның білім берудегі нанымдарына әсер етті. Хебб балалардың оқуы үшін қоршаған ортаның маңызы зор екенін сенді. Балалар осы жасуша жиынтықтары мен фазалық тізбектерді құру арқылы оқиды. Сезімдік және қозғалыс тәжірибелеріне көптеген мүмкіндіктер бар бай орта балалардың жасуша жиынтықтары мен ересек жаста оқу үшін қажетті фазалық тізбектерін дамытуға көмектеседі. Мұны дәлелдеу үшін Хебб және оның қыздары үйде егеуқұйрықтарды өсірді. Оларды бай ортада өсіру арқылы, егеуқұйрықтар ересек жаста лабиринтті оқуда жақсарған нәтижелер көрсетті. Қоршаған ортаны байыту бойынша осы зерттеулер бүгінгі таңда қолданылып жүрген Head Start бағдарламасын әзірлеуге үлкен үлес қосты. Head Start – бұл аз қамтылған отбасылардың мектепке дейінгі балаларына арналған бағдарлама. Бағдарламаның мақсаты – балаларды оқуға дайындау және оларға білім беру іс-шараларын ұйымдастыру арқылы мектепте сәтті оқуларына жағдай жасау. Head Start бағдарламасына қатысу және мектепке дайындық туралы зерттеуге сәйкес, Head Start бағдарламасына толық уақыт қатысу, білімі төмен ата-аналары бар балалардың оқу дағдыларын жақсартады. Харт және Рислидің тағы бір ұзақ мерзімді зерттеуінде 42 бала мен олардың отбасылары екі жыл бойы бақыланды. Зерттеуде ерте тілдік даму және үй мен отбасының сөздерді үйрену мен тілдің дамуындағы рөлі зерттелді. Олардың зерттеу нәтижелері тілді меңгерудегі екі маңызды аспект – балалардың үйлерінің экономикалық артықшылықтары және тілдік тәжірибелердің жиілігі екенін көрсетті. Зерттеу көрсеткендей, экономикалық ресурстары аз, төмен әлеуметтік-экономикалық жағдайы бар отбасылардың балалары, кәсіби ата-аналары бар, экономикалық жағдайы жақсы отбасылардың балаларына қарағанда аз сөз үйренеді және сөздік қорын баяу жинақтайды. Хебб балалық шақта бай ортаны қамтамасыз ету ересектердің оқуына да пайдалы болады деп сенді, өйткені ересектерде білім алудың екінші түрі пайда болады. Оқудың бұл екінші түрі жылдам және терең болады, өйткені жасуша жиынтықтары мен фазалық тізбектер қазірдің өзінде құрылған және оларды кез келген тәсілмен қайта ұйымдастыруға болады. Хеббтің оқу теориясы, адамның кез келген тәжірибесі ми жасушаларының желісіне енетінін білдіреді. Содан кейін, белгілі бір әрекет немесе ой қайталана берген сайын нейрондар арасындағы байланыс нығаяды, миды өзгертіп, оқуды күшейтеді. Адам, негізінен, өзінің миын жаттықтырады. Адам қаншалықты көп жаңа тәжірибелерге ұшыраса және оларды тәжірибелесе, оның миында соғұрлым көп жаңа байланыстар пайда болады.

Хевб педагог ретінде

Хебб өмір бойы оқытуды ұнататын және мұғалім ретінде үлкен жетістіктерге жетті. Монреаль мектебінде мұғалім және директор болып жұмыс істеген алғашқы жылдарында да, ал Макгилл университетіндегі соңғы жылдарында да ол өте тиімді педагог екенін көрсетті және студенттерінің ғылыми ойлау қабілетіне зор әсер етті. Макгилл университетінің профессоры ретінде ол мотивацияны үйретуге болмайтынына сенді, бірақ студенттердің оқу және зерттеу жұмыстарын жүргізуі үшін қажетті жағдайларды жасау керек деп ойлады. Оларды жазуға үйретуге, зерттеу тақырыбын таңдауға көмектесуге, тіпті оларды алаңдатудан аулақ ұстауға болады, бірақ зерттеу мен оқуға деген құштарлық пен ынтаның студенттердің өздерінен тууы керек еді. Ол студенттердің жаттап алу және бұрынғы идеяларды қайта өңдеу қабілетінен гөрі, ойлау және жаңа идеялар тудыру қабілеттері бойынша бағалануы керек деп сақты. Хебб адам психикасын биологиялық ғылым ретінде объективті түрде зерттеуді жақтады. Психологияға деген осындай көзқарас және оны оқыту әдісі Макгилл университетін психологиялық зерттеулердің маңызды орталығына айналдырды. Хебб сонымен қатар А/С қатынасын ұсынды, ол организмнің миының күрделілігін өлшейтін шама.

Даулы зерттеулер

Хеббтің есімі психологиялық зерттеушілердің тергеу техникасына қатысуы, соның ішінде сенсорлық депривацияны қолдану туралы пікірсайыстарда жиі айтылады, себебі оның осы саладағы зерттеулері. 1958 жылғы маусымда Гарвардта сенсорлық депривация бойынша өткен симпозиумда сөйлеген сөзінде Хебб былай деді:

«Макгилл университетінде біз жасаған жұмыс, шын мәнінде, миды жуу мәселесімен басталды. Бірақ бастапқы жарияланымдарымызда мұны айтуға рұқсат берілмеді. Әрине, басты себеп – Ресей коммунистерінің соттарында алынған «мойындауларға» деген алаңдаушылық болды. «Миды жуу» термині кейінірек пайда болды, ол қытайлық процедураларға қатысты қолданылды. Ресейліктер қандай процедураларды қолданғанын білмейміз, бірақ олар адамдардың көзқарасын өте ерекше түрде өзгертіп жатқандай көрінді. Қалай? Мүмкін, бір фактор – сезімдік оқшаулану болды, сондықтан біз соған назар аудардық. Жақындағы зерттеулер Хеббтің сенсорлық депривация зерттеулері ЦРУ-мен қаржыландырылып, үйлестірілгенін көрсетті (ЦРУ зерттеулерді жаңа тергеу және азаптау әдістерін әзірлеу үшін пайдалануды жоспарлаған). Осы зерттеулердің бір бөлігі құпия түрде жүргізілді, ал нәтижелері бастапқыда тек АҚШ билігімен бөлісті. Зерттеулердің кейбіреулеріне сағаттап сенсорлық депривация жағдайында болған еріктілер қатысты, мұны кейбіреулер азаптау деп санауы мүмкін, бірақ оның зерттеулеріне қатысқандар науқас емес, ерікті университет студенттері болды және кез келген уақытта тәжірибеден бас тартуға құқылы болды.»

Таңдалған жарияланымдар

Мінез-құлық ұйымы. 1949 жыл. Джон Уайли және ұлдары. Ақыл туралы эссе. 1980 жыл. Лоуренс Эрлбаум. Тұжырымдамалық жүйке жүйесі. 1982 жыл. Пергамон баспасы. : Генри А. Бухтель редакциялаған, Хеббтің 21 мақаласынан тұратын жинақ, оның жарияланымдарының толық тізімімен. Психология оқулығы, Психология студенттеріне арналған оқулық (Дон К. Дондеримен бірге). 1995 жыл. Кендалл Хант Баспа үйі. archive.org