Кіріспе

Үнді-американдық нейробиолог Вилаянур Субраманян Рамачандран (10 тамыз 1951 жылы туған) – үнді-американдық нейробиолог. Ол мінез-құлық неврологиясы саласындағы кең ауқымды эксперименттері мен теорияларымен, соның ішінде айна қорапшасын ойлап тапқанымен белгілі. Рамачандран – UCSD психология кафедрасының еңбегі сіңген профессоры және Ми және таным орталығының директоры. Үндістанда медициналық білімінен кейін Рамачандран Кембриджде тәжірибелік нейробиологияны зерттеді және 1978 жылы докторлық диссертациясын қорғады. Оның зерттеулерінің көп бөлігі мінез-құлық неврологиясы және визуалды психофизика салаларына арналған. Адамның көру қабілеті бойынша алғашқы жұмыстарынан кейін Рамачандран неврологияның кең ауқымына, соның ішінде фантомдық аяқ-қолдар мен фантомдық ауырсынуларға қатысты зерттеулерге көшті. Рамачандран әлемде алғаш рет "фантомдық аяқ-қол ампутациясы" операциясын жасады, айна терапиясын ойлап тапты, ол қазір фантомдық ауырсынуды азайту (сондай-ақ ұзақ мерзімде фантомдық сезімдерді толық жою) және созылмалы аурудан әлсіреген аяқ-қолдардың қозғалуын қалпына келтіру үшін кеңінен қолданылады. Рамачандранның танымал кітаптары "Мидегі фантомдар" (1998), "Ми айтатын сыр" (2010) және басқалары синестезия, Капграс синдромы және басқа да ерекше жағдайлары бар адамдарға қатысты неврологиялық және клиникалық зерттеулерді сипаттайды. Рамачандран өз жұмысын көптеген қоғамдық лекцияларда, соның ішінде BBC үшін арналған лекцияларда және екі ресми TED баяндамасында таныстырды. Оның ғылыми зерттеулері мен ғылымды насихаттауы көптеген марапаттармен құрметтелді.

Өмірбаян

Рамачандран 1951 жылы Тамил Надуда дүниеге келді. Оның анасы математика мамандығы бойынша білім алған. Оның әкесі – Үндістан конституциясының негізін қалаушылардың бірі, Аллади Кришнасвами Айер. Әкесі оның зерттеуші емес, дәрігер болуын қалаған Рамачандран Ченнаи қаласындағы Стэнли медициналық колледжінде М.Б.Б.С. бітірді. 1978 жылы Кембридж университетінің Тринити колледжінде филология ғылымдарының докторы дәрежесін алды. Кейін АҚШ-қа көшіп, 1983 жылы Калифорния университетінде, Сан-Диегода психология профессоры болып тағайындалғанға дейін Джек Петтигрюмен бірге екі жыл ғылыми қызметкер ретінде Калтекте жұмыс істеді. 1988 жылы ол толық профессор болды. Қазіргі уақытта ол UCSD психология кафедрасының ерекше профессор атағын иеленеді және оның Ми және Таным орталығының директоры болып табылады, онда ол UCSD және басқа да жерлердегі аспиранттармен және зерттеушілермен нейроғылымдағы жаңа теориялар бойынша жұмыс істейді. Сондай-ақ ол Биологиялық зерттеулер жөніндегі Салк институтының адъюнкт-профессоры. 1987 жылы Рамачандран Диана Роджерс Рамачандранға үйленді, ол оның жиі бірлескен авторы болды. Олардың Чандрамани мен Джая есімді екі ұлы бар. Рамачандран фантомдық аяқ-қолдарды зерттеуді бастады, бірақ кейін неврологиялық құпиялардың кең ауқымын зерттеуге көшті, соның ішінде дене тұтастығының бұзылуы және Капграның алдауы сияқты мәселелерді қарастырды. Рамачандран кейбір теорияларына күмәнмен қарағандарды кездестірді. Оған жауап беріп, Рамачандран: «Мен жақсы немесе жаман, визуалды қабылдау, стереопсис, фантомдық аяқ-қолдар, параличті жоққа шығару, Капграс синдромы, синестезия және тағы да көптеген жағдайларды бастан өткердім» деді. Рамачандран сот психологиясы және салмақты азайтудың нейробиологиясы сияқты салаларда кеңесші болып қызмет етті. 2007 жылы Лиза М. Монтгомеридің ісінде псевдокиез (жалған жүктілік) бойынша сарапшы куәгер ретінде тартты. Рамачандран салмақ жоғалту технологиясын дамытып жатқан Modius компаниясымен де консультация жүргізді, бұл технология мидың салмақ жоғалтуды бақылайтын бөліктерін электрмен ынталандыруға негізделген. Рамачандран Паркинсон ауруына қарсы аюрведиялық (үнді табиғи медицинасы) терапияны зерттеуде үнді дәрігерлерімен бірлесіп жұмыс істейді. Ғылыми жұмысында Рамачандран көбінесе fMRI сияқты күрделі миді бейнелеу технологияларын емес, айналар немесе ескі стереоскоптар сияқты қарапайым құралдарды қолданады. Рамачандран миды зерттеуге қатысты интуицияға негізделген тәсілі туралы ашық айтты. Frontline журналына берген сұхбатында Рамачандран: «Интуиция сізді бастайды; содан кейін сізге эмпирикалық зерттеулер қажет. Миді бейнелеу технологиясы сізді не болып жатқанын түсінгендей сезімге ие етеді. Кейде, технологияның болмауы – менің және кейбір әріптестерімнің тәсілі, біз оны тек қажет болған жағдайда ғана қолданамыз, дәл медициналық диагностика сияқты. Біз қарапайым эксперименттер жүргізуде интуицияға көбірек сүйенеміз, себебі сіз сәнді медициналық бейнелеуге сүйенсеңіз, шығармашылығыңыз азаяды» деді.

Фантомдық аяқ-қолдар

Қол немесе аяқ ампутацияланған кезде науқастар жоғалған мүшенің "фантомдық мүше" ретінде бар екенін жиі сезінеді (орташа 80%). Рональд Мелзак (Макгилл университеті) және Тимоти Понс (NIMH) жүргізген бұрынғы зерттеулерге сүйене отырып, Рамачандран ересек адамның миында фантомдық мүшелер мен нейрондық пластикалық өзгерістердің арасында байланыс бар деп болжады. Бұл теорияны тексеру үшін Рамачандран ампутациядан өткен адамдарды тартты, осылайша фантомдық мүшелердің дененің басқа бөліктеріне түсетін әсерді "сезіну" қабілеті туралы көбірек білуге тырысты. 1992 жылы Скриппс зерттеу институтында МЭГ зерттеулерін жүргізіп жатқан Т.Т. Янг, С.Галлен және басқалармен бірлесіп, Рамачандран қол ампутациясынан өткен науқастың соматосенсорлық қабығында өлшенетін өзгерістер болғанын көрсету мақсатында жоба бастады. Рамачандранның теориясы бойынша, МЭГ суретінде көрінетін қабықтың қайта ұйымдастырылуы мен басқа пациенттерде байқалған ауыртпайтын сезімдердің арасында байланыс бар. Кейінгі зерттеулер көрсеткендей, ауыртпайтын фантомдық мүшелер, ауыртатын фантомдық мүшелерге қарағанда, қозғалыс немесе соматосенсорлық пластикалық өзгерістермен азырақ байланысты. Соңғы зерттеулер перифериялық жүйке жүйесінің ауыртатын фантомдық мүшелер құбылысына қатыс екенін де көрсетті. Одан әрі зерттеулер осы мәселенің нақты механизмдерін және түсіндірмелерін табуға бағытталған.

Көзікше нейрондары

Айналы нейрондар туралы алғаш рет 1992 жылы Жакомо Риццолатти басқаратын зерттеушілер тобы Парма университетінде жариялаған мақалада хабарланды. Риццолаттидің сөзінше, "Айналы нейрондар – маймыл моторлық әрекетті орындағанда да, екінші бір жеке тұлғаның осыған ұқсас әрекетін бақылағанда да белсенді болатын, ерекше визуомоторлық нейрон түрі". 2000 жылы Рамачандран "айналы нейрондар [адамдарда] психология үшін ДНК биология үшін не істеген болса, соны істейді: олар біріктіретін құрылымды ұсынады және осы уақытқа дейін құпия және тәжірибелерге қолжетімсіз болып келген көптеген психикалық қабілеттерді түсіндіруге көмектеседі" деген "таза болжамдық пікірлерді" айтты. Рамачандран айналы нейрондардың рөлін зерттеу эмпатия, еліктеу арқылы оқыну және тілдің эволюциясы сияқты әртүрлі адам психикалық қабілеттерін түсіндіруге көмектесе алатынын ұсынды. 2001 жылы Edge журналындағы эссесінде Рамачандран, менің ойымша, айналы нейрондардың пайда болуы және гоминидтерде одан әрі күрделенуі, басқа адамның ниеттерін түсінуге нейрондық негізді қамтамасыз етумен қатар, эмпатия, еліктеу арқылы оқыну (қателіктер арқылы емес) және біз "мәдениет" деп атайтынымыздың жылдам таралуы сияқты, адамға тән қабілеттердің көптегенінде маңызды рөл атқарған болуы мүмкін. (Сонымен қатар, "үлкен серпіліс" – "кездейсоқ" жаңалықтардың Ламарк тұжырымы бойынша жылдам таралуы). Рамачандранның айналы нейрондардың эмпатиямен байланысы туралы пікірлеріне кейбір авторлар қарсылық білдірсе, ал басқалары қолдау көрсетті.

Аутизмнің "Сынған айналар" теориясы

1999 жылы Рамачандран, сол кездегі докторантурадан кейінгі ғалым Эрик Альтшулер және әріптесі Хайме Пинедамен бірлесіп, айналысқан нейрондардың қызметінің бұзылуы аутизм спектрінің кейбір симптомдары мен көріністеріне жауапты болуы мүмкін деген гипотеза ұсынды. 2000-2006 жылдар аралығында Рамачандран және оның Калифорния университетіндегі (Сан-Диего) әріптестері осы теорияны қолдайтын бірнеше мақала жариялады, ол аутизмнің "Сынған айналар" теориясы деп белгілі болды. Рамачандран мен оның әріптестері айналысқан нейрондардың қызметін тікелей өлшемеді; керісінше, аутизм спектріндегі балалардың басқа адамдардың әрекеттерін бақылағандағы ЭЭГ жауаптарының қалыптан тыс екенін (Му толқынының басылуы деп аталады) көрсетті. "The Tell Tale Brain" (2010) еңбегінде Рамачандран аутизмдегі айналысқан нейрондардың дисфункциясының дәлелдері "күшті, бірақ толық емес" екенін айтты.

Синестезияның жүйкелік негізі

Рамачандран графемдік түс синестезиясы ми аймақтары арасындағы өзара әрекеттесу нәтижесінде пайда болады деген теорияны алғаш ұсынған ғалымдардың бірі болды. Рамачандран және оның аспиранты Эд Хаббард функционалдық магниттік-резонанстық бейнелеу арқылы зерттеу жүргізіп, синестезиясы бар адамдардың миындағы түс тану аймақтарында, синестезиясы жоқ адамдарға қарағанда белсенділік жоғары екенін анықтады. Рамачандран тұжырымдамалық метафоралардың да қабықшадағы өзара әрекеттесуде неврологиялық негізі болуы мүмкін деген болжам жасады. 2015 жылға дейін синестезияның неврологиялық негізі толыққанды анықталған жоқ.

Ксеномелия (апотемнофилия)

2008 жылы Рамачандран, Дэвид Бранг және Пол МакГеох бірлесіп апотемнефилияның мидың оң жақ париетті бөлігіне келген зақым салдарынан туындайтын неврологиялық бұзылыс екенін теориялық тұрғыда негіздеген алғашқы мақаланы жариялады. Адамның мүшесін ампутациялауды қалайтын бұл сирек кездесетін ауруды алғаш рет 1977 жылы Джон Мони анықтаған. Мидың зақымдануы мен соматопарафрения (мүшесіне иелік ету сезімінің жоқтығы) сияқты синдромдарды байланыстырған медициналық жағдайларды зерттеулерге сүйене отырып, авторлар ампутацияға деген құштарлықтың оң жақ париетті бөлігіндегі өзгерістермен байланысты болуы мүмкін деген болжам жасады. 2011 жылы МакГеох, Бранг және Рамачандран төменгі мүшелерін ампутациялауды қалайтын төрт адамға қатысты функционалдық бейнелеу экспериментінің нәтижелерін жариялады. МЭГ сканилеуі көрсеткендей, олардың оң жақ жоғарғы париетті бөліктері, емделушілер ампутациялауды қалаған мүшеге тигізілген тактильді стимуляцияға жауап ретінде жас және жыныс жағынан сәйкес келетін бақылау тобына қарағанда айтарлықтай аз белсенді болды. Авторлар бұл синдромды сипаттау үшін "ксеномелия" терминін енгізді, ол грек тілінен "шетелдік" және "мүше" деген мағынаны білдіреді.

Ғылымды кеңінен танымал ету

Рамачандран – неврология саласында бірнеше танымал кітаптың авторы, мысалы, «Phantoms in the Brain» (1998) және «The Tell Tale Brain» (2010). «Phantoms in the Brain» 2001 жылы PBS Nova арнасындағы арнайы бағдарламаның негізі болды. 2003 жылы BBC Рамачандранды сол жылғы Рейт лекцияларын, радио лекциялар сериясын жүргізуге шақырды. Рамачандранның «Жаңарып келе жатқан сана» тақырыбындағы бес радио сөйлесі кейіннен сол атпен кітап ретінде жарық көрді. Рамачандран көптеген дәрістер оқыды, оның ішінде 2007 және 2010 жылдары TED дәрістері болды. 1997 жылы Newsweek журналы оны «алдағы жылдары өзінің шығармашылығымен, талантымен, ақыл-ойымен немесе көшбасшылығымен өзгерістер жасайтын» жүз адамның тізіміне енгізді. 2008 жылы Foreign Policy журналы Рамачандранды «әлемдегі ең ірі 100 қоғамдық зиялы» деп таныды. Сол сияқты, 2011 жылы Time журналы Рамачандранды «Time 100» тізімінде «дүниедегі ең ықпалды адамдардың» бірі деп жариялады. Time және Prospect таңдаулары ұйым ұсынған үлкен тізім бойынша көпшілік дауыс беру арқылы анықталды.

Марапаттар мен құрметтер

Рамачандран көптеген академиялық және басқа да наградаларға ие болды. Мысалы, Edge.org сайтындағы өмірбаянынан: 2005 жылы ол Генри Дейл медалімен және Стэнфорд университетінің (Хилгардты қонақ профессор) құрметті атағымен марапатталды; Американдық неврология академиясының Президенттік лекция сыйлығы, екі құрметті докторлық диплом, Халықаралық нейропсихиатрия қоғамының жылдық Рамон и Кахаль сыйлығы және Корольдік Нидерланд ғылым академиясының Ариенс Капперс медалі табысталды. 2007 жылы Үндістан президенті оған Үндістандағы үшінші ең жоғары азаматтық наградасы және құрметті атағы – «Падма-Бушан» орденін берді. 2014 жылы ARCS Foundation (Колледж ғалымдарының жетістіктері үшін сыйлық) Рамачандранды «Жыл ғалымы» деп таныды.

Жарияланымдар

Мидағы арбалар: Адам миының құпияларын зерттеу, автордың бірі Сандра Блейксли, 1998 жыл. Адам миының энциклопедиясы (бас редактор), үш томдық, 2002 жыл. Дамып келе жатқан сана, 2003 жыл. Адам санасының қысқаша саяхаты: алдамшы пудльдерден күлгілт сандарға дейін, 2005 жыл (; қағаздық басылым). "Адамның миының айғағы": Нейроғалымның адамды адам қылатын нәрсені табуға жасаған ізденісі, 2010 жыл. Адам мінез-құлқының энциклопедиясы (бас редактор), төрт томдық екінші басылым, 2012 жыл.