Кіріспе

Хуннань провинциясындағы көл, Қытай

Дуньтин көлі – Қытайдың солтүстік-шығысындағы ірі, саяз көл. Бұл Янцзы өзенінің тасқынды аймағы, сондықтан оның көлемі жыл мезгіліне байланысты өзгереді. Хубэй және Хунань провинциялары көлге қатысты орналасқандықтан осылай аталған: Хубэй – «Көлдің солтүстігі», ал Хунань – «Көлдің оңтүстігі» деген мағынаны білдіреді. Дуньтин көлі Қытай мәдениетінде дракон қайықтары жарысының туған жері ретінде белгілі. Онда Жуншан аралы орналасқан және Янцзы өзенінің сиырқұйрықты дельфинінің (құрлықаша дельфинінің) мекені болып табылады.

География

Шілде мен қыркүйек аралығында Янцзы өзенінің сулары көлге құйылып, оны едәуір кеңейтеді. Көлдің қалыпты жағдайдағы ауданы (1998 жылға дейінгі мәліметтер бойынша) тасқын кезінде, Чан Цзян өзенінен көп мөлшерде су мен шөгінді құйылғанда артады. Көлге Сян, Цзи, Юань және Ли деген төрт ірі өзен қосылады. Сонымен қатар, Милуо өзені де құяды, дәстүр бойынша, б.з.д. III ғасырында адал шенеунік және ақын Цю Юань осы өзенге өзін-өзі тастап өлген. Бұған қоса, Сяо өзені Ёнчжоу қаласының жанында Сян өзеніне құяды, ал Сян көлге құяды. Теңізге жүретін кемелер Сян арқылы Чаншаға дейін жете алады.

Өзен және көл

Дундин көлінің су жинау алабы – көлдің жалғыз шығару арнасы, ұзындығы 14 км, ені орташа есеппен 1 км болатын табиғи канал. Су жинау аймағында төрт негізгі өзен бар (суы тікелей Янцзы өзеніне құятын аймақты есептемегенде, әрі қарай да осылай): Сян, Цзы, Юань және Лишуй өзендері, олар тікелей көлге құяды. Сонымен қатар, Янцзы өзенінің суының бір бөлігі Санкоу тармақты каналдар арқылы көлге құйылады. Су жинау аймағында өте күрделі ағын режимі бар, өзен-көлдің өзара әрекеттесуі күшті. Дундин көлі Янцзы өзенінің жоғарғы Жинцзян бөлігінен су алады. Көлдегі су Чэнлингцзи станциясында Янцзы өзенінің төменгі Жинцзян бөлігіне құйылып, одан әрі ағып кетеді. Дундин көлі суының негізгі көзі – жер бетінен ағып түсетін су және көл бетіне тікелей жауған жаңбыр. Дундин көлінің су жинау алабында жаңбырлы маусым сәуірде басталады, ал жауын-шашын маусым айында ең жоғары деңгейге жетеді. Содан кейін жаңбырлы аймақ шілдеде Янцзы өзенінің бассейнінің жоғарғы бөлігіне жылжып, өзеннің жоғарғы ағысынан көлге құйылатын су тасқыны айтарлықтай артады. Жаңбырлы маусым қыркүйек айының соңына дейін жалғасуы мүмкін. Дундин көлінің ағын режимі жауын-шашын режимімен бірдей уақыт үлгісін сақтайды. Су тасқыны маусымы сәуірден қыркүйекке дейін созылады. Жалпы, су тасқыны негізінен сәуірден маусымға дейін су жинау аймағынан, ал шілдеден қыркүйекке дейін Янцзы өзенінің жоғарғы ағысынан су бұрудан түседі. Дундин көлінен Янцзы өзеніне жылдық ағын көлемі – , оның ішінде Янцзы өзенінен сағалар арқылы келіп түсетін су көлемі – . Муссонның әсерінен көлдің ағын режимінде маусымдық өзгерістер байқалады. Көлдегі су деңгейі жыл бойына күрт өзгереді, тіпті су бетінің ауданы су деңгейінің өзгеруіне байланысты су тасқыны кезінде мыңдаған шаршы километрден құрғақшылық кезінде бірнеше жүз шаршы километрге дейін өзгереді.

Тарих

Әлемдегі ең ерте күріш егістік алқаптары Донгтинг көлінің сол кездегі батыс жағасында орналасқан Лиян жазығында табылды. Шығыс Чжоу кезеңінде Чу мемлекеті бұл аймақты басып алды, ал оның территориясын біздің заманымызға дейінгі 3-ші ғасырда Цинь мемлекеті өз иелігіне алды. Хан әулеті тұсында Хубэй провинциясындағы Донгтинг көлінің солтүстігінде жатқан Юньмень батпағы ("Бұлт арманының үлкен батпағы" деп аударылады) Янцзы өзенінің негізгі су тасқыны алабы қызметін атқарды. Батпақтың құнарлы шөгінділері шаруаларды қызықтырды. Өзен суын тоқтату үшін бөгеттер салынды, соның нәтижесінде Янцзының оңтүстігіндегі Донгтинг көлі аймағы біртіндеп өзеннің басты су тасқыны алабына айналды. Хан мемлекеті аймақты мекендеуге белсенді түрде қатысты, Лиян жеріндегі егістік алқаптарды судан қорғау үшін бөгеттерді күтіп ұстады. Сол кезде Донгтинг көлі Қытайдағы ең ірі тұщы сулы көл болды. Оның үлкендігіне байланысты ол "Сегіз жүз ли Донгтинг" деп аталды. Бүгінде көлдің көп бөлігі егіс жеріне айналғандықтан, Поян көлінен кейін екінші орында тұр.

Мәдениет және мифология

Бұл аймақ қытай тарихы мен әдебиетінде кеңінен танымал. "Донгтинг" сөзбе-сөз "Грот сарайы" дегенді білдіреді, ал көлге оның астында орналасқан зор зал немесе үңгір аталған, онда дана патша Шунның әйелдері Эхуанг пен Нюингтің рухтары осы гrottoның билеушілері деп есептелген, және империяның барлық бөліктеріне жерасты жолдары бар екені айтылған. Аждаһа қайықтары жарысы Донгтинг көлінің шығыс жағалауында Чу ақыны (б.з.д. 340–278 ж.) Ку Юаньның денесін іздеу үшін басталыпты, сондай-ақ көлдің түбінде аждаһа патшасы тұрады делінеді. Жуншань да Шунның әйел құдайларының құрметіне аталған, олар оның суға батып қайтысынан кейін сол жерде тұрып, оны жоқтаған және оның денесін Сян өзенінің бастауынан іздеген, ол жерде ол суға батып, кейін көлге ағып кеткен болуы мүмкін. Бұрынғы даостық уақыт өткізген орын болған Жуншань аралы көлдің ортасында 72 төбесі бар кең арал. Арал Junshan Yinzhen шайымен де мәшһүр. Донгтинг көлінің алабы және оның төңірегіндегі аймақ көркемдігімен танымал, ол "Сяо және Сян өзендерінің Хунаны" деген сөз тіркесінде бейнеленген. Цзюй таулары мен төмендегі Сяо және Сян өзендерінің көріністері қытай поэзиясында жиі кездеседі. Кейбір деректер бойынша, Тан әулетінің ақыны Ю Улин Донгтинг көлінің пейзажына ғашық болған. Сун әулеті кезінде бұл аймақтың көріністерін бейнелейтін сегіз суреттен тұратын серия жасау әдетке айналды, олар көбінесе "Сяосянның сегіз көрінісі" деп аталады. Сондай-ақ, Хан Шичжун әскери қызметтен кеткеннен кейін осы аймақта қоныстанған делінеді. Бұл әдет Жапонияға тарады, онда Сяо және Сян өзендері басқа танымал жерлермен ауыстырылды. Көлдің географиялық ерекшеліктеріне негізделген атақты көлдердің бірі Киотодағы Дайкаку-дзиде орналасқан.

Қоршаған орта мәселелері

Өңірдегі ауыл шаруашылығының дамуы көне заманнан бастау алды, ал 19 ғасырға қарай көлдің көбінесе жағалау аймақтары егістік жерлерді құру үшін жойылды. 1949 жылдан кейін батпақты жерлерді кептірудің жаңа кезеңі қалған бөлігінің көп бөлігін жойды, бастапқы батпақты жердің тек бір бөлігі ғана сақталды, бірақ кейіннен осы аумақтың бір бөлігі батпақты жағдайға қайтарылды. Дегенмен, Поянг көлімен бірге ол Қытайдағы ең ірі көлдердің бірі болып табылады және көшпенді құстар үшін маңызды қыстау орны саналады. 1992 жылдан бері ол қорғалатын Рамсар аймағы болып белгіленген. 2007 жылдың маусым айының соңында Янцзы өзенінің тасқынынан кейін, Үш Сарыөз бөгетінен су жіберілгенде, көлдегі аралдардан шамамен 2 миллиард егеуқұйрық тышқандар қоныс аударды. Тышқандар айналасындағы елді мекендерге шабуыл жасап, егістерге және бөгеттерге зиян келтірді, үкіметті оларды бақылау үшін қабырғалар мен арналар салуға мәжбүр етті. Ауыл тұрғындары шамамен 2 миллион тышқанды өлтірді, оларды ұрып-соғып немесе у қолданып жойды, бұл олардың жора-жолдастарына да зиян келтірді. 2005 жылы қайта жаңғырту жобасы – Биологиялық әртүрлілікті қорғауды басқару жөніндегі Қытай-Норвегия жобасы басталды. 2007 жылғы China Daily газетінде жарияланған мақалада: "[Донгтинг көлі аймағы] 5-10 жыл ішінде тұрақты биологиялық әртүрлілікті қамтамасыз ететін ортаға қайта келтіріледі" делінген.