Кіріспе
Тік ұшып-қону және қону – ұшу-қону жолағына тәуелсіз тік қалыпта ұшып-қону және қону мүмкіндігіне ие ұшақтар. Бұл классификацияға тікұшақтар, сондай-ақ итермелеу векторын өзгерте алатын қанатты ұшақтар, және циклогир/циклокоптерлер, гиродиндер сияқты қуатты роторлары бар гибридтік ұшақтар кіреді. Кейбір VTOL ұшақтары CTOL (дәстүрлі ұшып-қону), STOL (қысқа ұшып-қону) немесе STOVL (қысқа ұшып-қону және тік қону) сияқты басқа режимдерде де жұмыс істей алады. Ал кейбір тікұшақтар, жерде жылжуға арналған шасси болмағандықтан, тек VTOL режимінде жұмыс істей алады. VTOL – V/STOL (тік немесе қысқа ұшып-қону) ұғымының бөлігі. Жеңіл әуе кемелері де тік кірісу/шығу траекториясымен ұшуға, қонуға және аудандануға қабілетті болғандықтан, VTOL ұшақтары ретінде қарастырылады. Электрлік тік ұшып-қону және қону ұшақтары (eVTOL) автономды басқару технологияларымен және жылжымалылық қызметі (MaaS) тұжырымдамасымен бірге дамытылуда, бұл озық әуе тасымалын (AAM) қамтамасыз етуге мүмкіндік береді, оған сұраныс бойынша әуе такси қызметтері, аймақтық әуе тасымалы, жүк жеткізілімі және жеке әуе көліктері (PAV) кіруі мүмкін. Әскери саласында кеңінен қолданылатын тікұшақтардан басқа, қазіргі уақытта екі типті VTOL ұшағы қолданылады: Bell Boeing V-22 Osprey сияқты қос роторлы ұшақтар және Harrier отбасы мен жаңа F-35B Lightning II Joint Strike Fighter (JSF) сияқты итермелеу векторын өзгерте алатын ұшақтар. Азаматтық секторда қазіргі уақытта негізгі қолданысқа ие ұшақ – тікұшақтар (2017 жылдан бастап басқа коммерциялық VTOL ұшақтарының түрлері ұсынылып, әзірленуде). Жалпы айтқанда, STOVL мүмкіндігіне ие VTOL ұшақтары, мүмкіндігі болған жағдайда оны пайдаланады, себебі бұл әдетте таза VTOL ұшақтарына қарағанда ұшу салмағын, қашықтығын немесе тасымалдау қабілетін едәуір арттырады.
rocket vertical takeoff and landing
A vertical take off and landing (VTOL) aircraft is one that can take off and land vertically without relying on a runway. This classification can include a variety of types of aircraft including helicopters as well as thrust vectoring fixed wing aircraft and other hybrid aircraft with powered rotors such as cyclogyros/cyclocopters and gyrodynes. Some VTOL aircraft can operate in other modes as well, such as CTOL (conventional take off & landing), STOL (short take off & landing), or STOVL (short take off & vertical landing). Others, such as some helicopters, can only operate as VTOL, due to the aircraft lacking landing gear that can handle taxiing. VTOL is a subset of V/STOL (vertical or short take off & landing). Some lighter than air aircraft also qualify as VTOL aircraft, as they can hover, takeoff and land with vertical approach/departure profiles. Electric vertical takeoff and landing aircraft, or eVTOLs, are being developed along with more autonomous flight control technologies and mobility as a service (MaaS) to enable advanced air mobility (AAM), that could include on demand air taxi services, regional air mobility, freight delivery, and personal air vehicles (PAVs). Besides the ubiquitous helicopters, there are currently two types of VTOL aircraft in military service: tiltrotor aircraft, such as the Bell Boeing V 22 Osprey, and thrust vectoring airplanes, such as the Harrier family and new F 35B Lightning II Joint Strike Fighter (JSF). In the civilian sector currently only helicopters are in general use (some other types of commercial VTOL aircraft have been proposed and are under development as of 2017). Generally speaking, VTOL aircraft capable of STOVL use it wherever possible, since it typically significantly increases takeoff weight, range or payload compared to pure VTOL.
Реквизиттер, прораторлар және озық роторлы ұшақтар
Тік ұшу идеясы мыңдаған жылдар бойы қалыптасқан, және VTOL (вертолет) сызбалары Леонардо да Винчидің суреттер кітабында кездеседі. Алғашқы вертолет түріндегі VTOL ұшағы 1907 жылы алғаш ұшты, бірақ оны жетілдіру Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана аяқталды. Вертолеттерді дамытудан басқа, тік ұшып көтерілу және қону мүмкіндігі бар практикалық ұшақтарды жасауға көптеген тәсілдер қолданылды, соның ішінде Генри Берлинердің 1922–1925 жылдардағы эксперименталды көлденең роторлы, тұрақты қанатты ұшағы, Никола Тесланың 1928 жылғы патенты және Джордж Лебергердің 1930 жылғы патенты. 1930 жылдардың соңында британдық ұшақ конструкторы Лесли Эверетт Бейнс тағы бір иілгіш роторлы ұшақ – Бейнс гелипланы үшін патент алды. 1941 жылы неміс конструкторы Генрих Фокке Focke Achgelis Fa 269 жобасымен жұмыс істей бастады, онда тік ұшып кету үшін төмен қарай еңкейтін екі ротор болды, бірақ соғыс кезіндегі бомбалау дамуды тоқтатты. Сол сияқты, Ryan X 13 Vertijet 1955 және 1957 жылдар аралығында бірнеше сынақ ұшуларын жасады, бірақ осы тағдырға ұшырады. 1950 жылдары қозғалтқыштармен жұмыс істейтін тік желдеткіштерді қолдану зерттелді. АҚШ реактивті эжекциясы желдеткіштерді қозғалтатын ұшақ жасады, ал британдық жобалар, құрастырылмаған, реактивті қозғалтқыштардан механикалық жетекті желдеткіштерді қамтыды. NASA Bell XV 15 зерттеу ұшағын (1977) және Кеңес Әскери-теңіз флоты мен Люфтваффе басқа VTOL ұшақтарын ұшырды. Сикорский X Wing деп аталған ұшақты сынақтан өткізді, ол тікұшақ сияқты ұшып көтерілді. Роторлар ұшудың ортасында тоқтатылып, қанаттар ретінде жұмыс істейтін, статикалық қанаттармен бірге көтергіштік беретін. Boeing X 50 ұқсас концепцияны қолданатын Canard Rotor/Wing прототипі. Британдық VTOL жобасының тағы бір түрі – гиродинер, онда ротор ұшып көтерілу және қону кезінде қуатты болады, бірақ ұшу кезінде бос айналады, ал жеке қозғалтқыштар алға жылдамдық береді. Fairey Gyrodyne-ден бастап, бұл типтегі ұшақ кейіннен екі қозғалтқышты Fairey Rotodyne-ге айналды, ол ұшып көтерілу және қону кезінде роторды қуаттандыру үшін ұшқыш қозғалтқыштарды қолданды, бірақ кейін екі Napier Eland турбовинтілі қозғалтқыштарды қолданды, олар үлкен қанаттарға орнатылған дәстүрлі винттерді қозғалтатын, қанаттар роторды горизонталь ұшу кезінде босатуға қызмет ететін. Rotodyne қалалық орталықтардан әуежайларға қысқа қашықтықтық авиалиниялық қызмет көрсету үшін тікұшақтың VTOL мүмкіндігімен тұрақты қанатты ұшақтың тиімділігін біріктіру үшін жасалған. CL 84 Dynavert – 1964 және 1972 жылдар аралығында Canadair компаниясы жобалаған және өндірген канадтық V/STOL турбиналы, иілгіш қанатты моноплан. 1968 жылы Канада үкіметі әскери бағалау үшін CL 84-тің үш жаңартылған нұсқасын тапсырды. 1972 жылдан 1974 жылға дейін бұл нұсқа АҚШ-та USS Guam және USS Guadalcanal әскери кемелерінде және басқа да орталықтарда көрсетілді және бағаланды. Бұл сынақтарға АҚШ, Ұлыбритания және Канаданың әскери ұшқыштары қатысты. Сынақ кезінде екі CL 84 механикалық ақауларға байланысты құлады, бірақ бұл оқиғалардың салдарынан адам өміріне залал келтірмеді. Өндіріс келісімшарттары жасалмады. 1940 жылдардың ортасында Focke Achgelis Fa 269 және 1950 жылдардағы Centro Técnico Aeroespacial "Convertiplano" сияқты tiltrotor ұшақтары сынақтан өтті немесе макеттер жасалды, бірақ Bell Boeing V 22 Osprey әлемдегі алғашқы өндірістік tiltrotor ұшағы болып саналады. Оның әр қанатының ұшында бір үш пернелі пропротор, турбовинт қозғалтқышы және беріліс кабинасы орнатылған. Osprey – вертикальды ұшып көтерілу және қону (VTOL) және қысқа ұшып көтерілу және қону (STOL) мүмкіндігі бар көп мақсатты ұшақ. Ол турбовинтті ұшақтың ұзақ қашықтықтағы, жоғары жылдамдықты ұшу қабілетімен дәстүрлі тікұшақ сияқты миссияларды орындауға арналған. FAA Osprey ұшағын қозғалтқышты көтергіш ұшақ моделі ретінде жіктейді. 1960 жылдары VTOL мүмкіндігі бар коммерциялық жолаушылар ұшағын жасауға тырысты. Hawker Siddeley Inter City Vertical Lift ұсынысы екі жағында екі қатарлы көтергіш желдеткіштерге ие болды. Алайда, бұл ұшақтардың ешқайсысы өндіріске шығарылмады, өйткені олар тым ауыр және пайдалануға қымбат деп есептелді. Дереккөздің сенімді еместігі: себебі WP:BLACKLIST-тегі домен. 2018 жылы Opener Aero электрмен жұмыс істейтін тұрақты қанатты VTOL ұшағын – Blackfly ұсынды, өндіруші бұл әлемдегі алғашқы ультражеңіл тұрақты қанатты, толығымен электрмен жұмыс істейтін, тік ұшып-қону және қону ұшағы екенін мәлімдеді.
In 2018 Opener Aero demonstrated an electrically powered fixed wing VTOL aircraft, the Blackfly, which the manufacturer claims is the world's first ultralight fixed wing, all electric, vertical take off and landing aircraft.
Қазіргі заманғы ұшқыштар
XXI ғасырда ұшқышсыз әуе аппараттары көбірек кездесе бастады. Олардың көптеген түрлері, әсіресе квадрокоптерлер, тік көтерілу және қону (VTOL) қабілетіне ие.
Келесілер:
1947 жылы Ryan X 13 Vertijet ұшағын АҚШ Әскери-теңіз күштері тапсырыс етті. 1948 жылы олар әдеттегі кемелердің артқы палубасына орнатылған платформалардан тік ұшып-қону және қону (VTOL) қабілетіне ие ұшаққа қатысты ұсыныс жасады. Convair және Lockheed компаниялары келісімшарт үшін бәсекелесті, бірақ 1950 жылы талап өзгертілді, нәтижесінде VTOL кемесімен жүретін конвойды қорғауға арналған эскорттық истребительге айналуға болатын зерттеу ұшағы қажет болды.
Дәстүрлі жобалау
VTOL-ге тағы бір маңызды ерте үлесі – 1953 жылғы Rolls Royce’s Thrust Measuring Rig («ұшатын төсек») болды. Бұл британдық VTOL ұшақтарының алғашқыларында, Short SC.1 (1957), Short Brothers және Harland, Belfast-та қолданылған, тік көтерілуге арналған төрт қозғалтқыш пен алға жылдамдық үшін бір қозғалтқышпен жабдықталған алғашқы VTOL қозғалтқыштарын жасауға әкелді. Short SC.1 – алғашқы британдық қанатты VTOL ұшағы. SC.1 ұшағы VTOL ұшу және алға қарай ұшуға және кері қайту мәселелерін зерттеу үшін жобаланған. SC.1 1953 жылдың қыркүйек айында жарияланған Жабдықтау министрлігінің (MoS) тендер сұранысына (ER.143T) жауап ретінде тік ұшып-қонуды зерттеуге арналған ұшақ ретінде жасалған. Жоба министрлікпен келісіліп, 1954 жылдың 15 қазанында ER.143D спецификациясына сәйкес екі ұшаққа (XG900 және XG905) келісімшарт жасалды. SC.1 сонымен қатар VTOL ұшағы үшін алғашқы «электрондық басқару жүйесімен» жабдықталған. Бұл аэродинамикалық беттерді немесе соплоларды басқарудың үш режимін іске қосуға мүмкіндік берді. Republic Aviation AP 100 – Александр Картвели жобалаған, 6 General Electric J85 турбореактивті қозғалтқыштары бар, ядролық қару тасуға қабілетті шабуылдық ұшақ концептісінің прототипі. Ол TFX бағдарламасына үміткер ретінде фюзеляж мен құйрығының ортасында 3 каналды желдеткішке ие болды. Тағы бір жоба – A400 AVS, ол өзгермелі геометриялық қанаттарды қолданды, бірақ ол тым күрделі деп танылды, алайда ол AFVG-нің дамуына әкелді, бұл өз кезегінде Panavia Tornado-ның дамуына көмектесті. Яковлев Як-38 – Кеңес теңіз күштері үшін жеңіл авиатасымалдағыштарда, жүк кемелерінде және капиталдық кемелерде пайдалануға арналған VTOL ұшағы. Ол 1970 жылдары Яковлев Як-36 эксперименталды ұшағынан жасалды. Кеңес Одағы ыдырағанға дейін, Як-38-дің ізбасары ретінде Yak-141 деп аталатын үстінқы жылдамдықты VTOL ұшағы жасалды, бірақ ол өндіріске енгізілген жоқ. 1960 және 1970 жылдары Германия үш түрлі VTOL ұшағын жоспарлаған. Біреуі Lockheed F 104 Starfighter-ді V/STOL ұшағын зерттеу үшін негіз ретінде пайдаланды. Екі модель (X1 және X2) жасалса да, жоба жоғары шығындар мен саяси мәселелерге, сондай-ақ Германия Әуе күштері мен НАТО-ның өзгерген қажеттіліктеріне байланысты тоқтатылды. EWR VJ 101C 60-жылдардың ортасы мен соңында VTOL-мен тік ұшып-қонуды және Mach 1 жылдамдығынан асып түсетін ұшуды жүзеге асырды. Сынақ ұшақтарының бірі Германияның Мюнхен қаласындағы Немец мұражайында, екіншісі Фридрихсхафен әуежайының сыртында сақталған. Басқалары VFW Fokker VAK 191B жеңіл ұшақ және барлау ұшағы, сондай-ақ Dornier Do 31E 3 (әскер) көлігі. LLRV – Аполлонның Айға қону аппаратының ғарыш кемесі симуляторы. Ол Айға қондыру үшін реакциялық қозғалтқышқа сүйенуге мәжбүр болған Ай модулінің (LEM) ұшу сипаттамаларын еліктеуге арналған. Бір қозғалтқышты тік және көлденең ұшу үшін қозғалтқыштың қозғалыс бағытын өзгертіп пайдалану идеясын Мишель Вибо ойлап тапты. Бұл төрт айналатын сорапты қолданып, түрлі бұрыштарда қозғалтқышты бағыттауға мүмкіндік берген Bristol Siddeley Pegasus қозғалтқышына әкелді. Бұл Hawker P.1127 ұшағымен қатар жасалды, ол кейіннен Kestrel аталды, содан кейін Hawker Siddeley Harrier ретінде өндіріске енгізілді, бірақ үстінқы жылдамдықты Hawker Siddeley P.1154 1965 жылы тоқтатылды. Француздар P.1154 ұшағымен бәсекелесіп, Mach 1 жылдамдыққа жетуге қабілетті Dassault Mirage III нұсқасын жасады. Dassault Mirage IIIV 1966 жылдың наурыз айында тік ұшудан көлденең ұшуға өтті, аз уақыттан кейін көлденең ұшуда Mach 1.3 жылдамдыққа жетті.
V/STOL
Harrier әдетте STOVL режимінде ұшады, бұл оған белгілі бір қашықтықта жоғары отын немесе қару жүктемесін тасымалдауға мүмкіндік береді. 1981 жылғы наурыз айындағы «Популярлы ғылым» журналының мұқабасында оның «Еңкейтілген қозғалтқыш V/STOL – ұшақтай жылдам, тікұшақтай қонады» деген тақырыбындағы мақаласының үш суреті жарияланды. 2006 жылғы сәуірдегі мақала бұрынғы ұшақ/тікұшақтардағы отын тұтыну және тұрақсыздық мәселелеріне тоқталды. 2006 жылы Ұлыбритания Корольдік теңіз флотынан шығарылған Үндістан теңіз флоты 2016 жылға дейін, негізінен INS Viraat әуе кемесінен Sea Harrier-ді пайдалануын жалғастырды. Harrier-дің соңғы нұсқасы – BAE Harrier II, 2010 жылғы желтоқсанда Ұлыбритания Корольдік әуе күштері мен Корольдік теңіз флотында қызметтен кейін зейнеткерлікке шықты. АҚШ теңіз корпусы, Италия және Испания теңіз флоттары американдық-британдық нұсқасы AV 8B Harrier II-ді пайдалануды жалғастыруда. АҚШ және Ұлыбритания әуе күштеріндегі Harrier II/AV 8B-ді Lockheed Martin F 35 Lightning II-дің STOVL нұсқасы – F 35B алмастырды.
Ракеталар
SpaceX компаниясы қайта пайдалануға болатын ұшыру жүйесін әзірлеу бағдарламасының төмен биіктіктегі, төмен жылдамдықтағы инженерлік аспектілерін растау үшін Falcon 9 ұшағының бірнеше прототиптерін жасады. Бірінші прототип, Grasshopper, 2012–2013 жылдары сегіз сәтті сынақ ұшу жасады. Ол 2013 жылдың 7 қазанында сегізінші және соңғы сынақ ұшуын жасады, сегізінші сәтті VTVL қонуына дейін биіктікке көтерілді. Бұл Grasshopper қондырғысының соңғы жоспарланған сынағы болды; алда Техаста Falcon 9 Reusable (F9R) әзірлеу машинасының төмен биіктіктегі сынақтары, содан кейін Нью-Мексикода биік биіктіктегі сынақтар күтілуде. 2015 жылдың 23 қарашасында Blue Origin компаниясының New Shepard күшейткіш ракетасы ғарышқа жеткен ұшқышсыз суборбитальдық сынақ ұшудан кейін алғашқы тік қонды жасады. 2015 жылдың 21 желтоқсанында SpaceX Falcon 9 бірінші сатысы Falcon 9-дың 20-шы рейсінде 11 коммерциялық спутникті Жердің төменгі орбитасына шығарғаннан кейін сәтті қонды. Бұл демонстрациялар ғарышқа ұшу құнының айтарлықтай төмендеуіне мүмкіндік берді.
Вертолет
Вертолеттің тік ұшып-қону (VTOL) мүмкіндігі оған тік көтерілуге және қонуға, бір орында тұруға, алға, артқа және бүйірлеме бағытта ұшуға мүмкіндік береді. Бұл қасиеттер вертолеттерді қанатты ұшақтардың көтеріліп немесе қона алмаса, тығыз немесе шалқары орталарда пайдалануға болады. Ұзақ уақыт бойы тиімді түрде бір орында тұру қабілеті вертолеттің салыстырмалы түрде ұзын, демек тиімді роторлық пернелерімен байланысты және вертолетке 2011 жылға дейін қанатты ұшақтар мен басқа тік ұшып-қону машиналарын орындай алмаған тапсырмаларды орындауға мүмкіндік береді. Алайда, ұзын роторлық пернелер дәстүрлі вертолеттердің максималды жылдамдығын сағатына 250 мильге (400 км/сағ) дейін шектейді, себебі кері айналатын перненің тоқтауы бүйірлік тұрақсыздыққа алып келеді.
Автогирография
Автогиролар гироплан немесе гирокоптер деп те аталады. Роторы қозғалтқышсыз болады және ұшақ алға қозғалғанда ауа ағынында еркін айналады, сондықтан ұшаққа итеру күшін беру үшін дәстүрлі қозғалтқыш қажет. Автогиро өзінен VTOL (ұшу және тік қону) қабілетіне ие емес: тік қону үшін ротор қосымша жетекпен жылдамдыққа жеткізілуі керек, ал тік қону ротордың импульсі мен бұрышын нақты басқаруды талап етеді.
Гиродин
Гиродиндер құрама вертолеттер немесе құрама гиропландар деп те аталады. Гиродиндерде вертолеттің қуатты роторымен қатар автогироның алға жылға бағытталған жетегі болады. Құлау мен қонудан басқа, ротор қуатынан босап, еркін айналуы мүмкін. Кейбір конструкцияларда қосымша көтергіштік үшін қысқа қанаттар да қарастырылған.
Циклогиро
Циклогиро немесе циклокоптерде ауа ағынына қатысты бүйінен қалатын, дәстүрлі қанат сияқты осьтері мен беттері сақталатын айналмалы қанат болады.
Қозғалтқышты көтергіш
Күшті көтеруді қамтамасыз ету үшін бірнеше конструкциялар бар, және кейбір конструкциялар бірнешеуін қолдануы мүмкін. Қозғалтқыштың көтерілуін қамтамасыз ету үшін ерекше дизайндық ерекшеліктері бар көптеген тәжірибелік конструкциялар бар.
Конвертиплан
Конвертиплан тік көтерілу үшін вертолеттей роторлық күшпен ұшып шығады, ал кейін алға қарай ұшу кезінде тұрақты қанаттардың күшіне өтеді. Мұндай мысалға Bell Boeing V-22 Osprey жатады.
Тілтротор
Тилтротор немесе пропетротор винттерін немесе роторларын тік ұшу және қону (VTOL) үшін тікке бұрады, содан кейін қанат арқылы горизонтальды ұшу үшін алға бұрады, ал негізгі қанаты өз орнында бекітіліп тұрады.
Түсірілетін желкен
Тилтротор тұжырымдамасына ұқсас, бірақ арналы желдеткіштермен жабдықталған. Мысалы, Bell X22 ұшағында көрінеді.
Тилтвинг
Тиллвинг – пропеллерлері немесе роторлары қанатқа бекітілген және тік және көлденең ұшу арасында өту үшін бүкіл конструкцияны бұратын ұшақ.
Кезекші
Құйрығымен тік отырып ұшып, қонатын ұшақ, көлденең ұшу үшін бүкіл корпусын алға қарай иеді.
Векторалды итерме
Түйінді векторлау – реактивтік және зымырандық қозғалтқыштарда қолданылатын, қозғалтқыштан шығатын газдардың бағытын өзгерту арқылы жасалатын техника. Тік ұшу және қону (VTOL) жағдайында, газдардың бағыты тік және көлденең күшке ие болу үшін өзгертіледі.
Тилтджет
Бұл тұжырымдама tilt-роторға ұқсас, бірақ винтілі қозғалтқыштардың орнына турбореактивті немесе турбовентиляторлы қозғалтқыштар қолданылады.
Көтергіш реакторлары
Көтергіш реактивті қозғалтқыш – вертикальды қону және ұшу (VTOL) кезінде көтеру күшін қамтамасыз ететін қосымша реактивті қозғалтқыш, бірақ қанаттарының күшімен ұшу кезінде сөндірілуі мүмкін. ЯК-38 – көтергіш реактивті қозғалтқыштарды қолданатын сериялық өндіріспен шығарылған жалғыз ұшақ.
Көтергіш желдеткіштер
Көтергіш желдеткіш – көтеру желдеткіштерінің дәстүрлі тұрақты қанатта немесе фюзеляждағы үлкен тесіктерде орналасқан ұшақ конфигурациясы. Ол V/STOL операциялары үшін қолданылады. Ұшақ желдеткіштерді пайдаланып көтеріледі, содан кейін алға қозғалып, тұрақты қанат көтергішін пайдаланады. Бірнеше тәжірибелік үлгілер сынақтан өтті, бірақ өндіріске тек F-35 Lightning II енгізілді.
Коанда эффекті арқылы көтерілу
VTOL Coandă эффектісін пайдалану арқылы жүзеге асырылатын ұшақтар, итермелеу векторы сияқты ауаны қайта бағыттауға қабілетті, бірақ ауа ағынын арна арқылы бағыттаудың орнына, ауа ағыны тікелей қолданыстағы бетке, әдетте ұшақтың корпусына бағытталады, бұл материалды және салмақты азайтуға мүмкіндік береді. Avro Canada VZ 9 Avrocar, немесе жай ғана VZ 9, Avro Aircraft Ltd. компаниясы жасаған канадалық VTOL ұшағы. Ол осы құбылысты пайдаланып, орталық аймаққа ауа үрлеу арқылы жұмыс істейді, содан кейін ауа ағыны параболалық және иілген ұшақ табаны сияқты жоғарғы бетке қарай бағытталады. Coandă эффектісінің арқасында ауа ағыны ең жақын бетке тартылып, беттің бағыты ауа ағынынан алшақтаған жағдайда да сол бет бойымен қозғала береді. Ұшақ ауа ағынын төмен бағыттап, көтеру күшін қамтамасыз ету үшін жасалған. Jetoptera компаниясы Coandă эффектісіне негіделген сұйықтық итергішін пайдаланатын ұшақтардың жобасын ұсынды. Компания өзінің қорапша қанатты конструкциясы үшін 1.45 Освальд тиімділік коэффициентін көрсетеді. Басқа да талаптарға тиімділіктің жоғарылауы, салмақтың 30%-ға төмендеуі, конструкцияның қарапайымдалуы, 25 дБА-ға дейін (және атональды) шудың төмендеуі, қанаттардың қысқаруы және масштабталу мүмкіндігі кіреді. Jetoptera компаниясының мәлімдемесіне сәйкес, олардың тәсілі итермелеу күшін 2.0-дан астам есе арттырады және статикалық немесе тік ұшу жағдайында турбовентилятормен салыстырғанда отынды 50%-ға үнемдеуге мүмкіндік береді. Оның шығарылымын жоғарғы беттік итергіш архитектураларында көтеру коэффициентін 8.0-ден аспайтын мәндерге жеткізу үшін қолдануға болады.