Кіріспе

Француз композиторы (1668–1733)

Франсуа Куперен (fʁɑ̃swa kupʁɛ̃; 10 қараша 1668 – 11 қыркүйек 1733) – француз барокко композиторы, органист және клавесинші. Ол музыкалық дарынды Куперен әулетінің басқа мүшелерінен ерекшелену үшін «Куперен ле Гран» («Ұлы Куперен») деген атпен белгілі болды.

Өмір

Куперин Парижде белгілі музыкалық отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Шарль қаладағы Сент-Жерве шіркеуінің органшысы болды, бұл лауазымға бұрын Шарльдің ағасы Луи Куперин ие болған, ол өте қадірлі клавишті аспаптарда орындаушы және композитор еді, алайда оның мансабы ерте қайтыс болуынан қысқарды. Франсуа бала кезінде әкесінен алғашқы музыкалық сабақтар алған болуы мүмкін, бірақ Шарль 1679 жылы қайтыс болды, Сент-Жервед шіркеуіндегі лауазымын ұлына қалдырды, бұл «тіршілік ету» деп аталатын, көптеген шіркеулер елемеген кең таралған тәжірибе. Сент-Жервед шіркеуінің қызметкерлері Мишель Ришард Делаландты жаңа органшы ретінде жалдады, Франсуа 18 жасқа толғанда оның орнын басатыны түсінілді. Дегенмен, Куперин бұл міндеттерді одан да ертерек атқарған болуы мүмкін: Шарль қайтыс болғаннан кейін Куперинге берілген жылына 100 ливрлік стипендия баяу 400 ливрге дейін өсті, бұл Куперин оқуы дамыған сайын біртіндеп осы лауазымды мойнына алғанын көрсетеді. 11 жастағы балаға қамқорлық жасап, оны сарайда да, Сент-Жак де-ла-Бушери шіркеуінде де қызмет еткен органшы Жак Дени Томлен оқытты. Биограф Эврард Титон дю Тилле Томленнің балаға өте жақсы қарағанын, оған екінші әке болғанын жазды. Франсуаның таланты ертерек көрініс берген болуы керек, өйткені 1685 жылы шіркеу кеңесі оған келісімшартсыз жалақы төлеуді бастады. Жиырма бір жасында Куперин анасы Мариді (құдайы Герин) жоққа шығарды, бірақ басқа жағдайларда оның өмірі мен мансабы сәттілікке толы болды. 1689 жылы ол Marie Anne Ansault-қа, жақсы жағдайдағы отбасының қызына үйленді. Келесі жылы оның «Pièces d'orgue» жинағы жарық көрді, бұл жобаға көмектескен Делаланд жоғары бағалаған органға арналған шығармалар жинағы еді. Үш жылдан кейін Куперин XIV Людовик сарайында Томленнің орнын басып алды. Бұл тағайындама оны сол кездегі ең көрнекті композиторлармен және аристократиямен байланыстырды. Оның алғашқы камералық музыкасы осы кезеңге жатады. Куперин соттағы міндеттерін Сен-Жервед шіркеуіндегі органшы ретіндегі міндеттерімен қатар орындады, сонымен қатар композиция жасады.

Жариялауға патшалық келісім

Ол 1713 жылы «plusiers pieces de musique de sa composition, tant pour la vocale que l'instrumental, conjointement ou séparément» шығармаларын жариялауға рұқсат беру үшін «du Roy» (де-Рой) «privilège blanket» (жалпы құқық) үшін өтініш берді және оны дереу өзінің клавесин шығармаларының бірінші томын (төрт томның ішінде) шығару үшін пайдаланды. 1716 жылы клавесинді ойнау туралы нұсқаулық l'Art de toucher le clavecin (бұл бірден қайтарылып алынып, келесі жылы қайта басылды), сондай-ақ клавиатуралық және камералық музыканың басқа жинақтары жарық көрді. 1717 жылы Куперин патшаның камералық музыкасының клавесиншісі болды – сарай музыканты үшін ең жоғары лауазымдардың бірі, бұл лауазымды бұрын Жан Анри д’Англеберт атқарған. Алайда, 1715 жылы Людовик XIV қайтыс болғаннан кейін, оның сарайдағы музыкалық қызметіне қатысуы азайған болуы мүмкін. Купериннің денсаулығы 1720 жылдары бірте-бірте нашарлады. 1723 жылы Сен-Жерведе оның туысының көмегі қажет болды, ал 1730 жылы Купериннің клавесинші лауазымын оның қызы Маргарита Антуанетта иеленді. Купериннің соңғы жарияланымдары – «Виола пьесалары» (1728) және клавесин пьесаларының төртінші томы (1730) болды. Композитор 1733 жылы қайтыс болды. Куперин мен оның отбасы 1724 жылдан бері тұрған ғимарат әлі де тұр және ол Радзивилль көшесі мен Пети-Шамп көшесінің бұрышында орналасқан. Композитордан кем дегенде үш баласы қалды: 1741 жылға дейін сарай клавесинисті ретінде жұмыс істеген Маргарита Антуанетта, монахиня болған Мари Мадлен (Мари Сесиль), сондай-ақ Франсуа Лоран, ол замандас деректерге сәйкес, Куперин қайтыс болғаннан кейін отбасын тастап кеткен.

Шығармалары

Куперин итальян композиторы Кореллиге қарыз екенін мойындады. Ол Францияға Кореллидің трио сонатасын таныстырды. Куперин екі триолық соната жазды. Біріншісі, Le Parnasse, ou L'Apothéose de Corelli ("Парнасс, немесе Кореллидің апотеозы"), Кореллиге үлкен қарызын көрсету үшін жазылған және 1724 жылы басылып шыққан. Екіншісі, L'Apothéose de Lully, бір жылдан кейін жарық көрді және Жан Батист Луллидің құрметіне жазылды. Ол барокко музыкасының француз және итальян стильдерін де қолданды, Купериннің réunion des goûts (дәмілердің қайта бірігуі) деп атаған ерекше стильдерді үйлестіру үшін. Сол жылы "Апотеоза" де Корелли жарық көрді, Куперин он шығармадан тұратын "Nouveaux concerts, ou Les goûts réunis" ("Жаңа концерттер, немесе дәмілердің бірігуі") жинағын шығарды, онда да барокколық музыканың осы екі түрлі стилі біріктірілді. Оның ең танымал кітабы "L'art de toucher le clavecin" ("Кепсикорд ойнау өнері", 1716 жылы жарық көрген) -де пернетақта техникасының саусақ қою, жанасу, әшекейлеу және басқа да ерекшеліктері, сондай-ақ пернетақта музыкасының алғашқы екі кітабындағы шығармалардың кілттеріндегі сегіз прелюдия және итальяндық стильді көрсету үшін аллеманде бар. Куперанның 1713, 1717, 1722 және 1730 жылдары Парижде жарық көрген төрт томдық клавесинолық музыкасында 230-дан астам жеке шығармалар бар, сондай-ақ ол соло клавесинолық шығармалар ретінде немесе шағын камералық шығармалар ретінде ойнауға болатын Concerts Royaux ("Корольдық концерттер") кітабын шығарды. Тек клавесинге арналған төрт жинақ ордерлерге, сюиталардың синонимдеріне, дәстүрлі билер мен сипаттамалық атаулары бар шығармаларға топтастырылған. Олар Купериннің орнаменттерді егжей-тегжейлі көрсетуімен ерекшеленеді, бұл кезеңдегі клавесин музыкасының көпшілігінде орындаушының қалауы бойынша қалдырылды. Ордердегі бірінші және соңғы бөлімдер бір тоналды, бірақ ортаңғы бөлімдер басқа да тығыз байланысты тоналдылықтарда болуы мүмкін. Бұл томдарға Куперинмен хат алмасқан Иоганн Себастьян Бах, кейіннен Брамс пен Равел, соңғысы композиторды Le Tombeau de Couperin ("Купериннің ескерткіші") деп атап өтті. Купериннің көптеген клавиатуралық шығармаларының естуге тартымды, көркем атаулары бар ("Шамалы жел диірмендері" және "Сырлы баррикадалар") және негізгі таңдау, қаһарлы үйлесімдер және (шешілген) диссонанстар арқылы көңіл-күйін білдіреді. Олар шағын поэмаларға ұқсайды. Бұл ерекшеліктер Ричард Штраусты өзіне тартты, ол олардың кейбіреулерін оркестрледі. Иоганн Брамстың фортепиано музыкасына Купериннің клавиатуралық музыкасының әсері тиді. Брамс Купериннің музыкасын көпшілік алдында орындады және 1880 жылдары Фридрих Крайсандердің Купериннің "Клеавицин әуендері" басылымына үлес қосты. Қазіргі ағылшын композиторы Томас Адес Купериннің сюиталарының әртүрлі топтамаларынан үш шығарманы алып, оларды "Купериннен үш зерттеу" атты еңбегінде оркестрледі. Ертедегі музыканың маманы Жорди Савалл Куперинді "музыканың ақын-орындаушысы" деп атап, оның "Музыканың [үлкен әріппен М] өзін проза мен поэзияда білдіре алатынына" сенгенін және "егер музыканың поэзиясына кіріп, оның сұлулықтан гөрі әдемі екенін байқаймыз" деп жазды.

Ағза

Купериннің орган музыкасының тек бір жинағы сақталған, ол 1690 жылдың қараша айында жарық көрген «Екі мессадан тұратын орган пьесалары» («Pièces d'orgue consistantes en deux messes») болып табылады. 21 жасында Купериннің кеңінен таралған басылым алуға жеткілікті қаражаты да, беделі де болмаған болуы мүмкін. Сондықтан массалар қолжазба түрінде жарық көрді, ал оның ұстазы Мишель Рихард Делаланд бұл музыканы «өте әдемі және жұртшылыққа ұсынуға лайық» деп бағалаған. Екі месса әртүрлі тыңдаушылар үшін арналған: біріншісі – приходтар мен зайырлы шіркеулерге («paroisses pour les fêtes solemnelles»), ал екіншісі – монастырлар мен аббат шіркеулеріне («couvents de religieux et religieuses»). Бұл массалар латын миссасының дәстүрлі құрылымына сәйкес көптеген бөлімдерге бөлінген: Kyrie (5 бөлім), Gloria (9), Sanctus (3), Agnus (2), сондай-ақ әрбір миссаны аяқтау үшін қосымша Offertoire және Deo gratias. Куперин Ниверс, Лебег және Буайвен, сондай-ақ француз барокко дәуірінің басқа да өкілдері миссаларда қолданған тәсілдерді пайдаланған. Paroisses миссасында ол Missa cunctipotens genitor Deus әнінен екі Kyrie бөлімінде және бірінші Sanctus бөлімінде cantus firmus ретінде пайдаланған; Kyrie Fugue тақырыбы да әннің бастапқы өлеңінен алынған. Couvents үшін арналған миссада ән айтылмайды, себебі әр монастырь мен аббат өздерінің стандартты емес ән жинағын сақтаған. Куперин алдыңғыларын көптеген жағынан басып өтеді. Мысалы, Récits әуендері қатаң ырғақты және бұрынғы үлгілерге қарағанда мағыналырақ. Вилли Апель: «Бұл музыка табиғи тәртіп сезімін, жандылықты және француз орган музыкасына жаңа леп әкелген сезімнің тікелей күшін көрсетеді» деп жазған. Жинақтағы ең ұзын шығарма – бірінші миссаның Offertoire sur les grands jeux («Ұлы ойындарға арналған оферториясы»), ол үш үлкен бөлімнен тұратын кеңейтілген француз увертюрасына ұқсайды: прелюдия, минордағы хроматикалық фуга және гиг сияқты фуга. Брюс Густафсон бұл бөлімді «француз классикалық репертуарының таңғажайып шедеврі» деп атаған. Екінші миссада да осыған ұқсас формадағы офертория бар, бірақ бұл мисса біріншісідей шеберлікпен орындалмаған: Апель былай деп жазған: «Жалпы алғанда, [Куперин] қарапайым аббат шіркеулері үшін жазылған бұл миссаға, басқа миссаға қарағанда аз қамқорлық жасаған, оны ол маңызды мерекелерде Сен-Жерве шіркеуінің органында өзі орындаған».