Кіріспе

Француз кардиналы және мемлекет қайраткері (1653–1743)

Андре Геркуле де Флюри (22 маусым немесе 26 маусым 1653 – 29 қаңтар 1743) – француз католик шіркеу шебері, Фрежус епископы және Людовик XV-нің бас министрі болған. 1726 жылы Папа Бенедикт XIII оны кардинал дәрежесіне көтерді.

Өмір және үкімет

Ол Лодевте, Герольде, ақсүйек отбасынан шыққан салық жинаушының ұлы болып дүниеге келді. Ол бала кезінде философия, классика және теологияны оқып білу үшін Парижге иезуиттерге жіберілді. Бірақ ол дін қызметкері болып кіріп, кардинал Бонзидің ықпалымен XIV Людовик патшасының әйелі Мария Терезаның және одан кейін патшаның жеке кеңесшісі болды. 1698 жылы ол Фреюс епископы болып тағайындалды, бірақ провинциялық кафедрада он жеті жыл өткізгеннен кейін сарайда лауазым іздеуге бекінді. 1715 жылдың мамырында, Күн патшасының өліміне бірнеше ай қалғанда, Флюри Людовик XV-нің немересі мен мұрагеріне ұстаз болды. Сырттай амбициясы жоқ көрінсе де, ол балаға Людовиктің сүйіспеншілігі мен сенімімен нығайтылған, ешқашан бұзылмаған ықпалға ие болды. 1723 жылы регент Филипп Орлеан қайтыс болғаннан кейін Людовик XV толыққанды билікке ие болды. Флюри жетпіс жасқа жеткеніне қарамастан, өзінің билігін кейінге шегеріп, Бурбон герцогы Луи Анриді бірінші министр етіп тағайындауды ұсынды. Флюри Людовик XV пен оның бірінші министрі арасындағы барлық кездесулерде болды, ал Бурбон бұл ережені бұзуға тырысқанда Флюри сарайдан кетіп қалды. Людовик Бурбонды ұстазды қайта шақыртты, ол 1726 жылдың 11 маусымында істерді өз қолына алып, Бурбон мен оның сүйіктісі Мадам де Приді сарайдан қуғынға ұшыратуын қамтамасыз етті. Ол бірінші министрдің ресми атағын қабылдаудан бас тартты, бірақ 1726 жылы кардинал болғаннан кейін, ол басқаларға қарағанда жоғары мәртебеге ие болды. Регенттік кезеңінде шотланд экономисі Джон Лоу сол кездегі жаңа қаржылық шараларды енгізді: ұлттық банк, инвесторларды ынталандыру үшін жеңіл несие және алтынға айырбасталатын қағаз ақша. 1720 жылдан кейін қағаз ақшаны алтынға айырбастау мүмкіндігіне инвесторлардың тым сенуінен кейін, көпіршік жарылғанда Лоу мен оның саясатының беделі түсіп, француз қаржысы XIV Людовик қайтыс болған кездегідей қиын жағдайға түсті. Флюри мінез-құлқында тыныш, сақты және қарапайым болды және осы қасиеттерін басқаруға да алып келді. 1726 жылы ол валюта стандартын бекітіп, мемлекеттік қарыз бойынша үнемі пайыз төлеуді бастау арқылы француз кредитін қамтамасыз етті, нәтижесінде 1738/39 жылдары әдеттегі тапшылықтың орнына 15 000 000 ливр артық пайда болды. Флюридің қатаң шаралары қаржы министрі Филипп Орри арқылы жүзеге асырылды (ол 1745 жылға дейін қызметте болды). Ол шаруалардан мәжбүрлі еңбек алып (борышкерлікке қараңыз), Францияның жолдарын жақсартты, бірақ осының салдарынан наразылық тудырып, кейіннен Француз революциясында көрініс берді. Оның он жеті жылдық тәртіпті үкіметі кезінде ел XIV Людовиктің амбициялары мен регенттің ысырапшылдығынан кейін күш-қуатын қалпына келтіруге уақыт тапты және ұлттық өркендеу арта түсті. Флюри янсеншілдерге қарсы қатаң шаралар қолданғандықтан қоғамдық бейбітшілік бұзылды. Ол Клемент XI-нің Unigenitus атты бұқасын жариялаған және оны қабылдамаған дін қызметкерлерін түрмеге жапқан француз епископтарының аздығының бірі болды. Ол Париж Парламентінің янсеншілдерге қарсылығына қарсы, оның қырық мүшесін Парижден алыс емес "алтын клеткаға" айдады. Сыртқы саясатта бейбітшілікті сақтау – ол сэр Роберт Уолполмен бөліскен мәселе болды, ал екі ескі қарсылас Флюридің қызметі кезінде соғыстан бас тартты. Франциядағы кейбір якобит жақтастары франкмасондық ложалар құрды; олардың Флюриді Стюарт фракциясын қолдауға ықпал ету әрекеттері олардың үй-жайларына рейдтерге әкелді, ал Флюри папа Климент XII-ді 1738 жылы барлық рим католиктеріне франкмасон болуға тыйым салатын бұқа шығаруға шақырды. Ол тек Испания королевасы Елизавета Фарнезедің Италиядағы амбициялық жобаларын қолдады, 1729 жылы Дон Карлосқа Парма және Тоскана герцогтіктерінің мұрагерлігін кепілдік берді. Алайда француз дипломатиясы әскери күшін жоғалтып барады. Флюридің Гьяцинто Паолидің басшылығымен Корсика революционерлерімен екіұшты ойыны, генуэздіктерді француздық қолдауды қамтамасыз ете отырып, аралға қару-жарақ жеткізді. Осылайша Флюри 1768 жылы Корсиканы Францияның құрамына қосатын манипуляцияларды бастады. Флюридің армия мен флоттағы үнемдеуі, басқа жерлердегідей, 1733 жылы Польша мұрагерлік соғысы Францияға таңылған кезде елдің дайындығы нашар болды. Ол Людовик XV-нің қарындасы Станислав Лезчинскийдің Польша тағына Аугуст II қайтыс болғаннан кейін Ресей мен Австрия үміткеріне қарсы қолдау көрсетуге мәжбүр болды; бірақ Гданьскіге француз экспедициясы ұятқа ұшырады. Флюридің кеңесшісі Жермен Луи Шовелен оны белсенді әрекеттерге итермеледі; ол испан Бурбондарымен тығыз одақ құрып, екі рет австриялықтарға қарсы армия жіберді. Рейн мен Италиядағы әскери табыстар Вена шартының (1735–1738) тиімді шарттарын қамтамасыз етті. Франция Прагматикалық санкция бойынша Мария Терезаның мұрагерлігіне кепілдік беру үшін басқа елдермен бірге қосылды. Бірақ дипломатиялық талас-тартыс арқылы Флюри 1740 жылы Карл VI қайтыс болған кезде өзінің міндеттемелерінен бас тартуға себеп тапты, осы кезде патша кеңесінде соғыс партиясы басым болды. Богемия кампаниясының апатты нәтижелерінен кейін ол Хабсбург генералы Кёнигсегге құпия хат жазды, ол оны дереу жариялады. Флюри өзінің хатын жоққа шығарды және 1743 жылдың 20 қаңтарында француз әскері Прагадан эвакуацияланғаннан кейін Исси-ле-Мулинода қайтыс болды. Ол патшалық кітапхананы көптеген құнды шығыс қолжазбаларымен байытты және 1717 жылдан бастап Француз академиясының, Ғылым академиясының және Жазу академиясының мүшесі болды. Флюри қайтыс болғаннан кейін, теңізде француз-британдық шайқастары күшейіп, 1744 жылдың наурыз айында Ұлыбританиямен соғыс жарияланды, ол осы соғыстан ұзақ уақыт бойы сақтаған соғыс, 1713–1744 жылдар аралығындағы салыстырмалы бейбіт кезеңді тиімді аяқтады, бұл кезеңді кейде кардинал Дюбуа мен Филипп Орлеанның негізгі авторлары деп атайды.

Дәйексөздер

Ришелье Францияны құртып, Мазарин оны тазартып, ал Флюри оны қатаң диетаға отырғызды. (Д’Аргенсон)