49-шы параллель: географиялық координата және тарихы
49th parallel north
49-шы параллель – экватордан 49° солтүстікке орналасқан, Еуропа, Азия, Солтүстік Америка арқылы өтетін географиялық шеңбер. АҚШ-Канада шекарасының бөлігі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ендік шеңбері
Солтүстік жарты шардағы ендік шеңбері
Circle of latitude
the circle of latitude in the northern hemisphere
49-шы солтүстік параллель – Жер шарының экваторынан солтүстікке қарай 49° орналасқан ендік шеңбері. Ол Еуропа, Азия, Тынық мұхиты, Солтүстік Америка және Атлант мұхиты арқылы өтеді. Париж қаласы 49-шы параллельдің оңтүстігінде орналасқан және 48-ші мен 49-шы параллельдер арасындағы ең ірі қала. Оның бас әуежайы – Шарль де Голль әуежайы осы параллельде жатыр. Канада-АҚШ шекарасының шамамен бөлігі Британ Колумбиясынан Манитобаға дейін (Канада жағынан) және Вашингтондан Миннесотаға дейін (АҚШ жағынан), атап айтқанда, Джорджия бұғазынан Көшпенділер көліне дейін 49-шы параллель бойымен жүргізілуі тиіс болды. Бұл халықаралық шекара 1818 жылғы Англо-Америкалық конвенциясымен және 1846 жылғы Орегон келісімімен белгіленген, бірақ 19 ғасырда орнатылған шекара белгілері шекараның 49-шы параллельден ондаған метрге дейін ауытқуына себеп болды. Осы ендіктегі жер бетінің кез келген нүктесінде күн жазғы күн тоғысында 16 сағат 12 минут бойы, ал қысқы күн тоғысында 8 сағат 14 минут бойы көкжиектің үстінде болады. Бұл ендік сонымен қатар астрономиялық қараңғылықтың жазғы күн тоғысының шамасында түн бойы сақталуы мүмкін ең төменгі ендікке сәйкес келеді. Жер бетінің 1/8 бөлігінен сәл азы 49-шы параллельдің солтүстігінде орналасқан.
The 49th parallel north is a circle of latitude that is 49° north of Earth's equator. It crosses Europe, Asia, the Pacific Ocean, North America, and the Atlantic Ocean. The city of Paris is about south of the 49th parallel and is the largest city between the 48th and 49th parallels. Its main airport, Charles de Gaulle Airport, lies on the parallel. Roughly of the Canada–United States border was designated to follow the 49th parallel from British Columbia to Manitoba on the Canada side, and from Washington to Minnesota on the U. S. side, more specifically from the Strait of Georgia to the Lake of the Woods. This international border was specified in the Anglo American Convention of 1818 and the Oregon Treaty of 1846, though survey markers placed in the 19th century cause the border to deviate from the 49th parallel by up to tens of meters. From a point on the ground at this latitude, the sun is above the horizon for 16 hours, 12 minutes during the summer solstice and 8 hours, 14 minutes during the winter solstice. This latitude also roughly corresponds to the minimum latitude in which astronomical twilight can last all night near the summer solstice. Slightly less than 1/8 of the Earth's surface is north of the 49th parallel.
Тарих
1714 жылы Гудзон шығанағы компаниясы компанияның жері мен француз аумағы арасындағы шекараның батыс бөлігі ретінде 49-паралельді ұсынды. Сол кезде Ұлыбритания мен Франция Утрехт бейбіт шартында шекараны келісуге келісті, бірақ келіссөздер ақырында сәтсіз аяқталды. 1803 жылы АҚШ Луизиананы сатып алғаннан кейін, жаңа аумақ пен Британдық Солтүстік Америка арасындағы шекара Миссури және Миссисипи өзендерінің алаптары мен Гудсон шығанағы алабын бөлетін суайырық бойымен жүретіні туралы жалпы пікір қалыптасты. Дегенмен, Солтүстік Американың орталық бөлігіндегі жазық далаларда суайырықтың нақты орналасқан жерін анықтау қиын. 1812 жылғы соғыстан кейін шекаралық дауларды шешу үшін бас қосқан британдық және американдық комиссиялар суайырық шекарасын зерттеу кезінде көптеген наразылықтар туындарын мойындады және 1818 жылғы шартта одан қарапайым шешімге келісті: 49-паралель. Бұл келісім бойынша екі тарап та бірнеше аумақтарды иеленді де, жоғалтты, бірақ АҚШ жоғалтқаннан гөрі көбірек пайда тапты, әсіресе Қызыл өзен алабына құқыққа ие болды. Бұл шарт шекараны тек шығыстағы Орман көлінің ең солтүстік-батыс нүктесінің бойлық сызығы мен батыстағы Роки таулары арасында белгіледі. Роки тауларының батысында екі тарап та Орегон аймағын бірлесіп пайдалануға келісті; ал Орман көлінің шығысында Париж шартында белгіленген шекара сақталды. 1818 жылғы келісім шекараны белгілесе де, екі елдің де өз жағындағы аумақтарды бірден бақылауға мүмкіндігі болмады. Нақты бақылау жергілікті халықтардың, атап айтқанда метистердің, ассинибоиндердің, лакоталардың және қара аяқтың қолында болды. Олардың билігі келесі ондаған жылдар ішінде жаулау және шарттар арқылы біртіндеп берілді. Осы халықтар арасында 49-паралель «Медициналық сызық» деп аталды, себебі ол АҚШ әскерлерінің одан өтуіне кедергі келтіретін сиқырлы күшке ие деп есептелді. 1844 жылғы АҚШ президенттік сайлауында Демократиялық партия Орегон аймағының солтүстік шекарасы 54°40′ болуы керек деп мәлімдеді, бұл кейіннен 1846 жылғы «Елу төрт қырық немесе күресіңіз!» ұранында көрініс тапты. Алайда, Орегон шекарасы туралы дау 1846 жылғы Орегон шарты арқылы дипломатиялық жолмен шешілді. Бұл келісім Орегон аймағын Британдық Солтүстік Америка мен АҚШ арасында 49-паралель шекарасын батыс жағалауға дейін созу арқылы бөліп, Джорджия бұғазында аяқтады; содан кейін Ванкувер аралын Боундерли асуы, Харо бұғазы және Хуан де Фука бұғазы арқылы айналып өтті. Бұл Вашингтон штатындағы Пойнт Робертс қаласын оқшаулап тастады.
In 1714, the Hudson's Bay Company proposed the 49th parallel as the western portion of the boundary between the company's land and French territory. At the time, Britain and France had agreed, in the Peace of Utrecht, to negotiate a boundary, but negotiations ultimately failed. Following the Louisiana Purchase by the United States in 1803, it was generally agreed that the boundary between the new territory and British North America was along the watershed between the Missouri River and Mississippi River basins on one side and the Hudson Bay basin on the other. However, it is often difficult to precisely determine the location of a watershed in a region of level plains, such as in central North America. The British and American committees that met after the War of 1812 to resolve boundary disputes recognized there would be much animosity in surveying the watershed boundary, and agreed on a simpler border solution in the Treaty of 1818: the 49th parallel. Both sides gained and lost some territory by this convention, but the United States gained more than it lost, in particular securing title to the Red River Basin. This treaty established the boundary only between the line of longitude of the northwesternmost point of Lake of the Woods, on the east, and the Rocky Mountains, on the west. West of the Rockies, the treaty established joint occupation of the Oregon Country by both parties; east of Lake of the Woods, the boundary established in the Treaty of Paris would be retained. Although the Convention of 1818 settled the boundary, neither country was immediately able to control over the territories on its side of the line; effective control still rested with local First Nations peoples, mainly the Métis, Assiniboine, Lakota, and Blackfoot. Their power was gradually ceded by conquest and treaty during the several decades that followed. Among these peoples, the 49th parallel was nicknamed the Medicine Line because of its seemingly magical ability to prevent U. S. soldiers from crossing it. In the 1844 U. S. presidential election, the Democratic Party asserted that the northern border of the Oregon Territory should be 54°40, later reflected in the 1846 slogan "Fifty Four Forty or Fight!" However, the Oregon boundary dispute was settled diplomatically in the 1846 Oregon Treaty. This agreement divided the Oregon Country between British North America and the United States by extending the 49th parallel boundary to the west coast, ending in the Strait of Georgia; it then circumvents Vancouver Island through Boundary Pass, Haro Strait, and the Strait of Juan de Fuca. This had the side effect of isolating Point Roberts, Washington.
Шекара ретінде
Ванкувер аралының және Шығыс Канаданың кейбір бөліктері 49-паралельдің оңтүстігінде, ал АҚШ-тың кейбір бөліктері (Аляска, Солтүстік-Батыс бұрышы) солтүстігінде болғанымен, 49-паралель термині кейде бүкіл Канада-АҚШ шекарасын білдіру үшін метоним ретінде қолданылады. Шындығында, Канаданың халқы ең көп шоғырланған аймақтарының (және халықтың шамамен 72 пайызының) 49-паралельдің оңтүстігінде орналасқаны, оның ішінде ең ірі екі қала – Торонто (43°42’ солтүстік ендігі) және Монреаль (45°30’ солтүстік ендігі) кіреді. Федералды астана Оттава (45°25’ солтүстік ендігі) және жеті провинцияның (Онтарио, Квебек, Нью-Брансуик, Принс-Эдуард аралы, Нова-Скотия, Ньюфаундленд және Лабрадор, және Британдық Колумбия) астаналары 49-паралельдің оңтүстігінде жатыр. Нью-Брансуик, Принс-Эдуард аралы және Нова-Скотия провинцияларының барлығы толығымен осы параллельдің оңтүстігінде орналасқан, бірақ Канада аумағының басым бөлігі солтүстігінде. 49-паралельдің кейбір бөліктері бастапқыда Жердің пішінінің қарапайым эллипсоидтан сәл ауытқуын, немесе жер бетіндегі массаның айырмашылықтарынан туындаған сандық сызықтың бұрылуын ескермей, астрономиялық әдістермен зерттелді. Зерттеулер 19-ғасырдың басы мен ортасының технологиялық мүмкіндіктерімен шектелді. Сондықтан, кейбір жерлерде зерттелген шекара қазіргі қабылданған координаталық жүйеде (1983 жылғы Солтүстік Америка датасы – NAD 83) географиялық 49-паралельден бірнеше жүз фут қашықтықта жатыр. Кларк 1866 эллипсоидын пайдаланатын Дүниежүзілік сандық карта (DCW) шекараның орташа есеп бойынша 48°59’51” солтүстік ендігінде, қазіргі 49-паралельдің оңтүстігінде екенін көрсетеді. Ол 48°59’25” және 49°0’10” солтүстік ендігі аралығында, орташа мәннен екі жаққа да ауытқиды. Дегенмен, Жердің Солтүстік полюсі аздаған қозғалыс жасайды, шартты түрде 49-паралель және басқа параллельдерді онымен бірге жылжытады; осыған байланысты Полярлық қозғалыс туралы мәліметтерге жүгінуге болады. Солтүстік-Батыс бұрышы – 48 континенттік штаттың ішінде 49-паралельдің солтүстігіне дейін жететін жалғыз бөлігі. Париж шартында АҚШ пен британдық территория арасындағы шекара Көшпенділер көлінің ең солтүстік-батыс нүктесінен өтуі керек делінген, және бұл талап 1818 жылғы келісімде шекара осы нүктеден батысқа қарай 49-паралель бойымен жүргізілгеніне қарамастан сақталды. АҚШ пен Ұлыбритания 49-паралельді шекара ретінде келіскен кезде Солтүстік Америка құрлығының көп бөлігі әлі картаға түсірілмеген еді. Шекара белгіленгеннен кейін британдық геодезистер Робертс нүктесі 49-паралельдің оңтүстігінде екенін анықтады. Британдықтар АҚШ-тан осы аумақты Ұлыбританияға беруді сұрады, бірақ ешқандай шара қабылданбады. 1909 жылы АҚШ, Ұлыбритания және Канада бастапқы зерттеу сызықтарын ресми және тұрақты халықаралық шекара ретінде бекітетін келісімге қол қойды және ратификациялады. Дегенмен, 2002 жылы географиялық 49-паралельден зерттеулердің айырмашылығы Вашингтон штатының Жоғарғы сотында «Вашингтон штаты қарсы Норман» ісінде қарастырылды, себебі Вашингтон штаты географиялық 49-паралельдің солтүстігіндегі жер учаскелерін дұрыс енгізбеген деген айып тағылды. Сот бұл тұжырыммен келіспеді, халықаралық деңгейде белгіленген шекара оның нақты орналасуына қарамастан, штат шекарасы ретінде де қызмет ететінін мәлімдеді.
Although parts of Vancouver Island and parts of Eastern Canada are south of the 49th parallel, and parts of the United States (Alaska, Northwest Angle) are north of it, the term 49th parallel is sometimes used metonymically to refer to the entire Canada–U. S. border. Actually, many of Canada's most populated regions (and about 72% of the population) are south of the 49th parallel, including the two largest cities Toronto (43°42 north) and Montreal (45°30 north). The federal capital Ottawa (45°25 north), and the provincial capital of seven provinces (Ontario, Quebec, New Brunswick, Prince Edward Island, Nova Scotia, Newfoundland and Labrador, and British Columbia) are south of the 49th parallel. Three provinces, New Brunswick, Prince Edward Island, and Nova Scotia, are each entirely south of the parallel, but the vast majority of Canadian territory lies north of it. Parts of the 49th parallel were originally surveyed using astronomical techniques that did not take into account slight departures of the Earth's shape from a simple ellipsoid, or the deflection of the plumb bob by differences in terrestrial mass. The surveys were subject to the limitations of early to mid 19th century technology; consequently, in some places the surveyed border is several hundred feet from the geographical 49th parallel for the currently adopted datum, the North American Datum of 1983 (NAD 83). The Digital Chart of the World (DCW), which uses the Clarke 1866 ellipsoid, reports the border on average at latitude 48° 59 51″ north, roughly south of the modern 49th parallel. It ranges between 48° 59 25″ and 49° 0 10″ north, and on either side of the average. In any case, the Earth's North Pole moves around slightly, notionally moving the 49th and other parallels with it; see polar motion. The Northwest Angle is the only part of the contiguous 48 states that goes north of the 49th parallel as surveyed. The Treaty of Paris called for the boundary between the US and British territory to pass through the most northwesterly point of Lake of the Woods, and this was retained even after an 1818 treaty set the boundary west of that point to follow the 49th parallel. At the time that the United States and Great Britain agreed on the 49th parallel as the boundary, much of the North American continent had not yet been mapped. After the boundary was established, British surveyors discovered that Point Roberts lay south of the 49th parallel. The British requested that the United States cede the territory to Great Britain, but no action was ever taken. In 1909 the United States, United Kingdom, and Canada signed and ratified a treaty confirming the original survey lines as the official and permanent international border. Nevertheless, in 2002 the difference of the survey from the geographical 49th parallel was argued in front of the Washington Supreme Court in the case of State of Washington v. Norman, under the premise that Washington did not properly incorporate the portions of land north of the geographical 49th parallel, as laid out by detailed GPS surveying. The court decided against the premise, ruling that the internationally surveyed boundary also served as the state boundary, regardless of its actual position.
Ұлыбританияның қару-жарақ зерттеуі
Британдық ұлттық координаттық жүйе өзінің нақты бастапқы нүктесі ретінде 49° солтүстік ендік, 2° батыс бойлықты пайдаланады.
The British national grid reference system uses the point 49° N, 2° W as its true origin.