Кіріспе

Британдық теледидардағы ғылыми фантастикалық және фантастикалық сериал

"Sapphire & Steel" – Джоанна Ламлидің Сапфир және Дэвид Маккалумның Steel рөлінде ойнаған британдық теледидардағы табиғаттан тыс күштерге толы ғылыми фантастикалық/фантастикалық сериал. ATV компаниясымен жасалған бұл сериал 1979 жылдан 1982 жылға дейін ITV арнасында көрсетілді. Сериал авторы – Питер Дж. Хаммонд, ол бағдарламаны "Уақытты жөндейтін" деген жұмыс атауымен, шабыт алған қамалдан кейін ойлап тапты. Хаммонд барлық әңгімелерді өзі жазды, тек бесіншісін Дон Хоутон мен Энтони Рид бірлесіп жазды. 2005 жылдан 2008 жылға дейін "Sapphire & Steel" Big Finish Productions компаниясының аудиодрамалар сериясында қайта жаңғырылып, Сусанна Харкер мен Дэвид Уорнер басты рөлдерде ойнады.

Негізгі идея

Ашылу тізімдерінде "Барлық бұзылушылықтарды әр өлшемді бақылайтын күштер шешеді. Трансураникалық ауыр элементтер тіршілік бар жерде қолданылмайды. Орташа атомдық салмақтар: алтын, қорғасын, мыс, реактивті, алмаз, радий, сапфир, күміс және болат. Сапфир және Стил тағайындалды." деп айтылады. Алтыншы және соңғы тапсырмада ашылу тізіміндегі қорғасын Меркуриймен ауыстырылды. Бағдарлама екі өлшемді операторлар – Сапфир мен Стилдің оқиясын баяндайды. Олардың мақсаттары мен өткені туралы көп мәлімет берілмейді, бірақ олар уақыт ағынының үзділіксіздігін сақтаумен айналысатын сияқты көрінеді. Олар – адам кейпін алған көптеген элементтердің екеуі ғана; басқаларының ішінде – қуаныш пен достыққа толы алыптың бейнесін сомдайтын Lead (Val Pringle) және қолында металды еріте алатын техник Silver (David Collings) бар. Сериалда Уақыт – барлық нәрсені қоршап тұрған, дамып жатқан дәліз ретінде түсіндіріледі, бірақ оның әлсіз тұстары бар. Осы тұстарда Уақыт – зұлым күш ретінде сипатталатын – қазіргі уақытқа еніп, нәрселерді өзгерте алады. Сондай-ақ, уақыттың басталуы мен соңынан келген жандар да осы әлсіз тұстарды іздеп, олар арқылы өтуге тырысады. Мұндай бұзушылықтар көбінесе қазіргі замандағы ескі нәрселердің болуынан туындайды, мысалы, дәстүрлі балалар өлеңі, ескі фотосурет немесе антиквариатпен безендірілген үй. Өткенге байланысты нәрсені ұстап тұру прогреске кедеріл келтіреді және "Уақыттың" қазіргі уақытқа енуіне мүмкіндік береді – ескі нәрселер неғұрлым көп болса, бұл оқиға оңайрақ болады (мысалы, бірінші эпизодта екі ғасырлық үй сағаттар мен басқа да антиквариаттарға толы, онда дәстүрлі балалар өлеңі ұйықтаған кезде жүздеген рет оқылады). "Уақыт" бұзылғанда тергеушілер жағдайды бағалау үшін жіберіледі, содан кейін, араласу қажет болса, операторлар проблеманы шешу үшін белгісіз билік тарапынан тағайындалады, қажет болған жағдайда мамандар көмектеседі. Көптеген оқиғалар Сапфир мен Стилдің түсініксіз жерден пайда болуымен басталады, бірақ кейде олар оқиға басталғанда-ақ болады. Олар түрлі адамдармен араласып, зерттеу жүргізеді, бірақ олар үшін ең қызықтысы – адамдардың орналасқан жері: 18 ғасырдан бері сақталған ескі үй, тасталған теміржол станциясы, қазіргі заманғы автокөліктерге арналған жанармай құю станциясы және т.б. Әңгімелер көбінесе құпиялы, көп сұрақтар тудырады, жауаптардан гөрі, және оларға есімдік сезім тән, олар ғылыми фантастикадан гөрі қорқынышты оқиғаларға жақын. Бағдарламаның екіұштылығы оның басты кейіпкерлеріне де қатысты. Сапфир, ешқандай ақымақтыққа жол бермейтін, қатал Стилге қарағанда, көбірек адамгершілік пен "адамдық" қасиеттерге ие болғанымен, олардың басты мақсаты – Уақыттың бұзылуын жою екені анық, кейде олар тергейтін оқиғаларда қамалған адамдардың қауіпсіздігінен де бұрын. Дегенмен, сериалдың жалпы тоны болашаққа бағытталған; ескі заттар қауіпті, өткенді ұмыту керек, әйтпесе зұлым күш сол ескі заттар арқылы еніп келеді. Осы жағдайда прогресс пен жаңалық "Уақыттан" қорғаныш ретінде бейнеленеді.

Кейіпкерлер

Көрініп тұрғаны, Сапфир мен Болаттың адам емес екендігі, олардың қабілеттері мен мінез-құлқынан байқалады. Мысалы, Стилдің адам мәдениеті туралы білімі көбінесе жетіспейді, тіпті Сапфирдің әдемілігі де олармен араласатын адамдардан салқын қарым-қатынаспен араласады. "Әуен 5" эпизодында Стил олардың басқа планетадан келгендер екенін растайды. Екеуі де "Мэри Селест" құпиясына қатысқандарын айтады, ал бір жағдайда жетпіс бес жылдан кейін кеме су бетіне шығуын күтіп отыратындарын мәлімдейді. Бұл олардың өте ұзақ өмір сүретінін немесе уақыт саяхаты жасағанын білдіреді. П. Дж. Хаммонд 1993 жылғы сұхбатында бұл болжамды растады. Операторлар Сапфир мен Болатқа басқа да жаратылыстар, оның ішінде Қорғасын мен Күміс көмектеседі. "Әуен 6" эпизодында Күміс Оператор емес, маман екені айтылады. Барлығы 127 оперативші бар, оның ішінде 12 трансурандық элемент бар, оларды тіршілік бар жерде орналастыруға болмайды. Олар элементтер ретінде сипатталғанымен, көптеген кодтық атаулар элементтер емес, мысалы, Сапфир, Болат және Джет, бірақ олар эстетикалық немесе құпиялылық үшін псевдонимдер болуы мүмкін. Сапфирдің Күміспен флирттесетін қарым-қатынасы бар, бұл Күміс дуэтке көмектесуге шақырғандағы жасырын сексуалдық шиеленіске ықпал етеді. Стил мен Сапфирдің қарым-қатынасы да кейде шиеленіске ұшырайды, мысалы, "Әуен 2" эпизодында Стил Сапфирге деген махаббатын мойындайды және тіпті бір кезде оның жанына сүйіп қояды. "Әуен 1" эпизодында Қорғасын Джеттің Стилге махаббатын білдіргенін және Күмістің Мыспен қарым-қатынас мәселелері "қайта" туғанын айтты. Сапфирдің қабілеттерінің арасында уақытты кішігірім өзгертулер жасау, сондай-ақ затқа тиісіп, оның жасын немесе тарихи мәліметтерін анықтау (психометрия) бар. Бұл соңғы қабілет "Әуен 2" эпизодында "жергілікті талдау" деп аталады. Оның ең танымал қабілеті - "уақытты кері қайтару", яғни уақытты шектеулі аймақта кері қайтара отырып, өткенді көру немесе қайта басып өту. "Әуен 1" эпизодында ол уақытты жиырма төрт сағатқа кері қайтара алмайтынын айтады, ал сол эпизодтың соңғы бөлімінде Стилдің өтініші бойынша ол уақытты "жарты күнге" кері қайтарады. "Әуен 2" эпизодында ол "бір күндік уақытты тоқтатуға" қабілетті, ал басқа бір күш (осы жағдайда қараңғылық ретінде көрінетін жаратылыс) бірнеше күнге уақытты кері қайтарады. Бұл қабілеттің жақсаруы ма, әлде басқа дағды ма, бұл нақты айтылмаған. Ол сонымен қатар адамдар туралы ақпарат алуға қабілетті – олардың жасын, өмірін және олардың мінез-құлқына психологиялық түсініктерді, тек оларға жақын болу арқылы. Кейде ол бұл ақпаратты өзі ашпаған сияқты, бірақ ол ақпаратты телепатия арқылы сыртқы көзден алады. "Әуен 2" эпизодында тірі адамның қай жаста өлетіні болжамдамайтын, бірақ тарихта тіркелгенін айтады, бұл тарихи факт. Телевизиялық сериалда мұндай жазбалардың көлемі мен сипаты, сондай-ақ Сапфир оларды тікелей алынған ақпаратпен байланысты қаншалықты қолданатыны туралы ештеңе айтылмаған. Ол адамдардың сезімдерін басқарып, иллюзиялар жасауға да қабілетті. Ол өзінің күштерін қолданғанда, оның көздің қарашығы көбінесе көк түске немесе кейбір жағдайларда түркіз түске айналады. Стилдің өзінің денесін абсолюттік нөлге дейін мұздату қабілеті бар, бұл оған "арбақтарды" жоюға мүмкіндік береді, олар шын мәнінде Уақыттың қалдықтары. Ол айтарлықтай күшке ие ( "Әуен 3" эпизодында лифтті пайдаланудан сақтау үшін лифт сымдарына түйіндер байлайды) және белгілі бір деңгейде зақымдарға төзімді. Сонымен қатар, ол телекинетикалық қабілеттерді көрсетеді, ол адамдарды бір қарауымен салқындата алады, жалаңаш қолымен металл пісіре алады немесе ыммен тұйықталған есіктерді аша алады. Сапфир мен Стил (сондай-ақ барлық Операторлар) үлкен қашықтыққа телепорттауға да қабілетті. Операторлар бір-бірімен телепатиялық байланыс жасай алады, ал "Әуен 5" эпизодында Сапфир осы қабілетті адамға береді, оны ол "Мыс" деп атайды. Сапфир бұл қабілетті оқиғаның соңында жояды. "Әуен 5" эпизодында басқа да күштер берілуі мүмкін екені де айтылады. Сапфир Брассқа қабілеттерін бергеннен кейін Сапфир мен Болат арасындағы пікірталаста, әртүрлі күштер әртүрлі деңгейде жіктелетіні, телепатия ең негізгі күштердің бірі саналатыны айтылады. Сериалда Операторлардың дағдыларына қатысты қандай шектеулер бар екені нақты айтылмаған. "Әуен 2" эпизодында Стил "жергілікті талдау" жасай алмайды, өйткені бұл оның саласы емес, бірақ "Әуен 4" эпизодында Сапфир мен Стил бірлесіп Күмістің трансмутация қабілетін оның іс-әрекеттерін еске түсіру арқылы қайта жасай алады. Басқа Операторлар да ерекше қабілеттерге ие. Күміс (Дэвид Коллингс сомдаған), Техник ретінде белгіленген Маман, электроника және гаджеттермен жұмыс істеуге жақсы, бір кішкентай затты екіншісіне айналдыра алады және тіпті ештеңеден кішкентай заттарды көшіре алады. Ол сонымен қатар көшіруге тым үлкен заттардың ұзаққа созылатын визуалды бейнелерін жасауға қабілетті, бірақ мұндай бейнелерге қатысты нақты параметрлер ешқашан ашылмаған. Қорғасын (Вал Прингл сомдаған) айқын күшке ие және Стил өзін экстремалды температураға дейін мұздағанда оған қажетті оқшаулағыш ретінде әрекет ете алады.

Өндіріс және тарату

Бағдарлама төрт жыл бойы 34 эпизодпен, әрқайсысы шамамен 25 минутқа созылды және әдетте алдыңғы эпизодтың қысқаша мазмұнын қамтитын. Бірінші және екінші оқиғалар 1979 жылдың жазында көрсетілді, екінші оқиғаның көрсетілімі ITV желісіндегі ереуіл әрекеттерінен үзіліске ұшырады, нәтижесінде оқиға 1979 жылы қайта көрсетілді. Үшінші және төртінші оқиғалар 1981 жылдың қаңтарында, ал бесіншісі 1981 жылдың тамызында көрсетілді, ал алтыншы оқиға болашақта көрсету үшін "дайын" күйде болды. Көрермендер саны ғылыми-фантастикалық сериал үшін ерекше жоғары болды – бірінші эпизод 11,8 миллион көрерменді тартты және барлық арналар бойынша аптаның ең көп тамашаланған төртінші бағдарламасы болды. Бірінші жылдың тағы жеті эпизоды үздік 20-ға енді. 1981 жылы тағы үш, ал 1982 жылы бір эпизод тағы да үздік 20 рейтингке ілесіп кірді. Осы кезде өндіріс шығындары артып кетті. Бағдарламаға өте шағын өндіріс бюджеті бөлінді, бұл қарапайым декорациялар мен минималды арнайы эффекттерді пайдалануға әкелді, соның салдарынан шоудың кербездік атмосферасы қалыптасты. Басты рөлдерді сомдаған Ламли мен Маккалумның жоғары мәртебесі және қолжетімділігінің шектеулі болуы түсірілімнің үзіліс-үзіліс болып өтуіне себеп болды, ал бағдарламаның продюсері ATV жаңа Орталық Тәуелсіз Теледидарға қайта құрылымдалып жатқан еді – бұл сериалдың аяқталуына әкелген факторлардың барлығы. Орталық телеарна жаңа бағдарламаларды ескі бағдарламалардың қайталануы деп қате түсінуі мүмкін деп ойлады, сондықтан соңғы төрт бөлімді 1982 жылдың тамызының соңында аса жарқын жарнамасыз көрсетті. Осыған қарамастан, алғашқы эпизод жоғары рейтинг алып, аптаның ең көп тамашаланған 20 бағдарламасының қатарына енді. Толық серия 2020 жылдың тамызында BritBox-қа қосылды және қазіргі уақытта Ұлыбританияда ITVX Player-де тегін тамашалауға қолжетімді.

Тауарлар

Сериалдың бір романы жарық көрді. Сериалдың алғашқы әңгімесі 1979 жылы Star Books баспасынан шықты, оны Питер Дж. Хаммонд жазды. "Look In" журналында Ангус Аллан жазған және Артур Рэнсон салған екі беттік, түрлі-түсті "Sapphire & Steel" сурет-жолағы жарияланды. Ол 1979 жылдан 1981 жылға дейін барлығы 76 нөмірге жарық көрді, арасында 13 нөмірлік үзіліс болды және 14 атаусыз әңгімеден тұрды. Рэнсонның алғашқы телехикаядан Джоанна Ламли мен Дэвид МакКаллумның суреттерін үлгі ретінде пайдаланғаны көрінеді, себебі Сапфир мен Стил көбінесе осы әңгімедегі киімдермен бейнеленеді. Үшінші әңгімеде Lead кейін қонақ ретінде пайда болады және тағы бір қабілетін көрсетеді: Наполеон соғысындағы британдық сарбаздарды кішкентай (және, болжам бойынша, қорғасыннан жасалған) әскер ойыншықтарына айналдырады. Дегенмен, Lead-тің суреттегі нұсқасы, күшті қара терілі адам ретінде бейнеленгенімен, телехикаяда осы рөлді ойнаған Вал Принглге негізделмеген; Рэнсонның осы жағдайда суреттердің аз болуы мүмкін деп болжауға болады. Сонымен қатар, 1981 жылғы "Look In Annual" журналында "The Albatross" атты Sapphire & Steel туралы бір мәтіндік әңгіме жарық көрді. Оны Артур Рэнсон қара-ақ суреттермен суреттеді. 1980 жылдың соңында World International Publishing Ltd компаниясы бір ғана "Sapphire & Steel Annual" басылымын шығарды, онда бірнеше мәтіндік әңгімелер мен материалдар болды. Мұқабада П. Дж. Хаммондтың 1979 жылғы "Star Books" баспасынан шыққан "Adventure One" романының суреті пайдаланылды. П. Дж. Хаммонд 1981 жылғы "Sapphire & Steel Annual" үшін әңгімелер жазған жоқ, бірақ ол басылымға дейін оқу үшін сынақ нусқаларын алды. Оның әңгімелерге қатысты жалғыз ескертуі Сапфир мен Стилдің уақытқа кері орала алуы болды, ол телехикаяда уақыттың тек қазіргі заманға ғана енуіне рұқсат етілген деген негізгі идеяға қайшы келеді деп ойлады. Алайда, бұл Хаммондты тым алаңдатпады, өйткені "Look In" сияқты, "Annual" да жас оқырмандарға арналған еді. 2008 жылдың 26 мамырында толық сериялық жиынтық жаңа қаптамамен қайта шығарылды. АҚШ-та "A&E Home Entertainment" компаниясы "Carlton International Media Limited" лицензиясы бойынша 2004 жылдың 28 желтоқсанында бүкіл серияны Region 1 DVD форматында, ал "Shout! Factory" 2013 жылдың 27 тамызында толық серияны қайта шығарды.

Жоспарланған қайта құрулар

Сапфир мен Болатты қайта түсіру туралы идея бірнеше рет талқыланды, бірақ жоспарлар іске аспады. Бастапқы сериалдың авторы Питер Дж. Хэммонд 2006 жылы ITV компаниясымен қайта түсіру мүмкіндігін талқылағанын, бірақ ешқандай дамымағанын айтты. Малиметтерге сәйкес, "АҚШ-тағы "Тұтқын" сериалының қайта түсіріліміне болған қарсылық бұл идеяны тоқтатып қойды". 2015 жылдың шілдесінде "Лютер" сериалының авторы Нил Кросс Variety басылымына "Сапфир мен Болат" сериалының жаңа түрінде жұмыс істеп жатқанын хабарлады. Келесі жылы ITV Studios-қа қарасты тәуелсіз Big Talk Productions компаниясы "Сапфир мен Болат" сериалын қайта түсіретінін растады, Кросс жобаға тартылып, сценарист Эд Хайм команда мүшесі екенін мәлімдеді. Алайда, 2017 жылдың желтоқсанында Deadline Hollywood-қа берген сұхбатында Кросс жобаның тоқтатылғанын, себебі бастапқы сериалдың танымалдылығы шектеулі болды деп түсіндірді.