Кіріспе
Қалалар мен қалалардағы ашық қоғамдық кеңістіктер, көбінесе тікбұрышты, ғимараттармен қоршалған.
Алаң (немесе плаза, қоғамдық алаң, қалалық алаң) – түрлі шаралар үшін пайдаланылатын ашық қоғамдық кеңістік. Алаңдар міндетті түрде нақты геометриялық квадрат болмайды. Көптеген алаңдар ашық базарлар, концерттер, саяси митингілер және қатты беткейді қажет ететін басқа да іс-шараларға ыңғайлы. Қаланың алаңы көбінесе дәстүрлі қаланың ортасында орналасқан және қоғамдық жиындар үшін қолданылады. Қаладағы алаңды қала алаңы деп атауға болады. Бұған байланысты ұғымдар – азаматтық орталық, базар алаңы және ауылдық жасыл алаң. Орталықта орналасқандықтан, қала алаңын көбінесе нан пісіретін дүкендер, ет дүкендері, ірімшік дүкендері және киім дүкендері қоршап тұрады. Олардың ортасында көбінесе құдық, ескерткіш, мүсін немесе басқа да ерекше белгі орналасқан. Су тартатын орны бар алаңдарды су тартатын алаңдар деп атайды. "Қала алаңы" термині (әсіресе "қоғамдық алаң" термині арқылы) көптеген мәдениеттердің саясатымен тең мағыналы, ал белгілі бір қала алаңдарының атаулары, мысалы, Евромайдан немесе Қызыл алаң, тарих барысында нақты саяси оқиғалардың символына айналды.
Австралия
Аделаида қаласының орталығы және Оңтүстік Австралиядағы Солтүстік Аделаиданың іргелес ауданы 1837 жылы полковник Уильям Лайт жоспарлаған. Қала көшелері торлы жоспармен салынды, қала орталығында орталық қоғамдық алаң – Виктория алаңы және қаланың әр төрт бөлігінің ортасында төрт қоғамдық алаң бар. Солтүстік Аделаидада екі қоғамдық алаң орналасқан. Қала сонымен қатар саябақ аймақтарымен қоршалған етіп жоспарланған, және осы ерекшеліктердің бәрі бүгінге дейін сақталған, алаңдар негізінен жасыл кеңістіктер ретінде күтіліп келеді.
Қытай
Қытайдың материктік бөлігінде Халық алаңы – соңғы онжылдықтарда қалалық жаңғырудың бір бөлігі ретінде салынған, қазіргі заманғы Қытай қалаларының орталық алаңын білдіреді. Мұндай алаңдарда үкіметтік ғимараттар, мұражайлар және басқа да қоғамдық ғимараттар орналасқан. Осы алаңдардың бірі – Тяньаньмэнь алаңы – Қытай тарихындағы маңызды орын, себебі ол 4 мамыр қозғалысының, Қытай Халық Республикасының жариялануының, 1976 жылғы Тяньаньмэнь оқиғасының, 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтардың және Қытайдың барлық Ұлттық күні шерулерінің куәсі болған.
Германия
Неміс тілінде алаң деген сөз – Platz, ол "Орын" дегенді білдіреді және неміс тілді елдердегі орталық алаңдарды атауға қолданылатын жиі қолданылатын термин. Бұл алаңдар орта ғасырлардан бері қалалар мен қалалардағы қоғамдық өмірдің маңызды орталығы болып табылады. Сарай немесе қамалдың (Schloss) қарсы жағында орналасқан алаңдар көбінесе Schlossplatz деп аталады. Белгілі алаңдарға Берлиндегі Александрплац, Паризерплац және Потсдамплац, Венадағы Heldenplatz және Мюнхендегі Königsplatz жатады.
Индонезия
Индонезияның ауылдарында, қалаларында және мекенжайларында кең таралған үлкен ашық алаң Алун-Алун деп аталады. Бұл жава тіліндегі термин, қазіргі Индонезияда ол кратон кешендерінің екі үлкен ашық алаңын білдіреді. Әдетте ол мешіт немесе сарайдың қасында орналасқан. Бұл орталықта қоғамдық көріністер, сарайлық тойлар мен жалпы халыққа арналған ойын-сауықтар өткізілетін орын.
Иран
Дәстүрлі парсы архитектурасында қала алаңдары майдан немесе мейдан деп аталады. Майдан қала құрылысындағы қажетті элементтердің бірі саналады және көбінесе базарларға, үлкен мешіттерге және басқа да қоғамдық ғимараттарға жақын орналасқан. Исфахан қаласындағы Нақш-е-Жахан алаңы мен Тегеран қаласындағы Азади алаңы – классикалық және заманауи алаңдардың мысалдары. Бірнеше ел Шығыс Еуропа мен Орталық Азияда, оның ішінде Украинада "майдан" терминін қолданады, бұл термин Еуромайдан оқиғалары кезінде бүкіл әлемге кеңінен танылды.
Италия
Piazza – Италияда, Мальтада, Далмация жағалауында және айналасындағы аймақтардағы қалалық алаң. Бұл алаңдар, мүмкін, ежелгі Жерорта теңізі мәдениетіндегі Форумның (Римдік) орталық рөліне ұқсас, Италия қалаларының көпшілігінің орталығын құрайды. Piazza-да дүкендер, кеңселер, метро станциялары мен автобус аялдамалары жиі кездеседі, ал кейбір жерлерде Рим католик шіркеулері де орналасқан, мысалы, Piazza del Duomo деп аталатын жерлерде, ең танымалдары – Милан соборындағы (Duomo di Milan) алаң немесе Италия президентінің Quirinal сарайына жақын орналасқан Piazza del Quirinale сияқты үкіметтік ғимараттар. Венециядағы Сан-Марко алаңы мен Римдегі Пополо алаңы әлемдегі ең белгілі алаңдардың қатарында. Италиялық piazza тарихи тұрғыдан Италияның ортағасырлық және Ренессанс дәуірлеріндегі саяси дамуында маңызды рөл атқарды. Мысалы, Флоренциядағы Пьяцца-делла-Синьория 1530 жылы Медичи әулетінің жер аударылудан оралуымен және Италия инквизициясы кезінде Савонароланың өртелуімен байланысты. Итальян тіліндегі бұл термин испан тіліндегі plaza, француз тіліндегі place, португал тіліндегі praça және неміс тіліндегі Platz сөздерімен шамамен мағынасы бірдей. Дегенмен, басқа елдерде бұл сөз тіркесі архитектуралық немесе қалалық дизайнмен байланысы жоқ нәрселерді білдіру үшін қолданылуы мүмкін, мысалы, Лондондағы Кингс-Кросс станциясындағы «пиацца» немесе АҚШ-тағы кейбір адамдар қолданатын, үйдің немесе пәтердің верандасын немесе алдыңғы кірер жерін білдіретін piazza. Жерорта теңізі маңындағы бірнеше елде итальяндық стильдегі қала алаңдарына тап болады. Гибралтарда, Гибралтардың Басты Көшесінен жақын орналасқан, Парламент ғимараты мен Қалалық әкімшілік арасындағы, ресми түрде Джон Маккинтош алаңы деп аталатын қала алаңы «Пьяцца» деп аталады.
Нидерланды мен Бельгия
Төмен елдердегі алаңдар көбінесе базар ретінде пайдаланылғандықтан "базарлар" деп аталады. Бельгиядағы және Нидерландының оңтүстік бөлігіндегі көптеген қалалардың тарихи орталығында голланд тілінде Grote Markt ("Үлкен базар" деген мағынада) немесе француз тілінде Grand Place ("Үлкен алаң" деген мағынада) болады (мысалы, Брюссельдегі Grand Place және Антверпендегі [[Grote Markt (Антверпен)]]). Grote Markt немесе Grand Place көбінесе қала әкімдігі орналасқан жер, демек қаланың саяси орталығы. Голланд тілінде алаңды білдіретін сөз – plein, ол голланд тілінде сөйлейтін аймақтардағы алаңдардың тағы бір кең таралған атауы (мысалы, Гаагадағы Het Plein). 17-ші және 18-ші ғасырларда тағы бір алаң түрі пайда болды, ол "корольдік алаң" (Koningsplein) деп аталады. Мұндай алаңдар базар ретінде пайдаланбады, бірақ олардың сәнін көрсету үшін үлкен сарайлардың немесе қоғамдық ғимараттардың алдына, сондай-ақ әскери шерулер мен салтанатты шараларды өткізу үшін салынды (мысалы, Брюссельдегі Place Royale және Амстердамдағы Koningsplein). Корольдік алаңдар әдетте ескі базар алаңдарына қарағанда симметриялы болады.
Ресей
Ресейде орталық алаң (центра́льная пло́щадь, романша: tsentráĺnaya plóshchad́) – қаланың ортасындағы ашық кеңістіктерді атауға қолданылатын жиі қолданылатын термин. Көптеген қалаларда алаңның жеке атауы болмайды және ресми түрде Орталық алаң деп белгіленеді, мысалы, Орталық алаң (Тольятти). Ең танымал орталық алаң – монументалды өлшемдегі Қызыл алаң, ол 20-шы ғасырда Кеңес Одағының символына айналды; алайда, "қызыл коммунизм" деген ассоциация кері дамыған нәрсе, себебі "қызыл" деген мағынаны білдіретін "krásnaja" сөзі ежелгі және поэзиялық ресей тілінде "әдемі" дегенді де білдіреді, сонымен қатар аймақтың көптеген қалалары мен кенттерінде "Қызыл алаң" деген атпен жерлер бар.
Оңтүстік Корея
Гвангвамун алаңы (корейше: 광화문광장), сондай-ақ Гвангвамун шаршысы деп те аталады, Оңтүстік Кореяның Сеул қаласындағы Седжонно, Джонгно ауданындағы ашық кеңістік. Ол Гвангвамун қақпасының (корейше: 광화문) алдында орналасқан. 2009 жылы Гвангвамун қақпасын қайта жаңарту нәтижесінде қақпаның алдындағы кеңістік қоғамдық алаңға айналды. 2022 жылдың тамыз айында алаң заманауи стильде жаңартылып, жаңа су арналары мен демалыс аймақтары, сондай-ақ қазба жұмыстарынан табылған мәдени мұралардың көрме залы ашылды.
Испан тілінде сөйлейтін елдер
Испан тілінде қоғамдық алаңды белгілейтін термин – плаза (диалектілік ерекшеліктерге байланысты /ˈplasa/ немесе /ˈplaθa/ деп айтылады). Ол латын тіліндегі *platea* сөзінен шыққан, ол «кең көше» немесе «қоғамдық алаң» деген мағынаны білдіреді. Көне грек тіліндегі πλατεῖα (ὁδός) *plateia (hodos)* сөзінен тікелей туындаған бұл термин, итальян тіліндегі *piazza* және француз тіліндегі *place* сөздерімен (соңғысы ағылшын тіліне де қабылданған) туыс. Бұл термин Испания мен Американың испан тілінде сөйлейтін аймақтарында, сондай-ақ Филиппинде қолданылады. Кішкентай алаңдардан өзге, әрбір әкімшілік орталықтағы Пласа-Майор (кейде Америкада Пласа-де-Армас, яғни «қару-жарақ алаңы» деп аталады, онда әскер жиналатын) үш бір-бірімен тығыз байланысты институтты біріктірді: собор, кантабиль немесе әкімшілік орталық (кейде губернатор сарайының бір бөлігі ретінде орналасқан) және аудиенция, яғни сот. Алаңның көлемі әскери шерулерді өткізуге жеткілікті болуы мүмкін. Дағдарыс немесе мереке күндері ол көпшілік жиналатын орынға айналады. *Plaza* сөзінің кішіртілген түрі – *plazuela*, ал одан да кішіртілген түрі – *plazoleta*, кейде есімдердің құрамына қосылатын сөздер ретінде қолданылады. Италия тіліндегі *piazza* және португал тіліндегі *praça* сияқты, *plaza* да қоғамдық өмірдің маңызды орталығы болып табылады, оған тек базар теңеседі. *Plaza de toros* – бұқа шабу аренасы. Сауда орталықтары өздерінің атауларына «плаза» сөзін қосады, ал кейбір елдерде *plaza comercial* сөзі *centro comercial*, яғни «сауда орталығы» сөзінің синонимі ретінде қолданылады.
Ұлыбритания
Ұлыбританияда, әсіресе Лондон мен Эдинбургте "алаң" сөзі кең мағынада қолданылады. Жоғарыда сипатталғандай, қоғамдық алаңдар бар, бірақ бұл термин ортасында жеке бақтары бар үйлермен қоршалған ресми ашық кеңістіктерді де білдіреді, олар кейде "бақ алаңдары" деп аталады. Мұндай алаңдардың көпшілігі 18-ші және 19-шы ғасырларда салынған. Кейбір бақтар қазір жұртшылыққа ашық. Қараңыз: Лондондағы алаңдар санаты. Сонымен қатар, Ұлыбританияның қалаларында және кенттерінде Ұлыбританиядағы қалалар мен қалаларда көптеген қоғамдық алаңдар, соғыс кезіндегі қирау салдарынан қалаларды қайта жаңарту барысында құрылды. Алаңдар өте кішкентай болуы мүмкін және әсіресе Лондон қаласында аулаларды еске түсіреді.