Кіріспе

Пойыздың соңында орналастырылатын, күзетшілер қолданатын тежегіштері бар вагон, Солтүстік Америка теміржолдарында қолданылатын ұқсас көлік. Тежегіш вагон және күзетшінің вагоны – бұл негізінен Ұлыбританияда, Ирландияда, Австралияда және Үндістанда күзетші қолдана алатын қол тежегіші бар теміржол вагонына арналған терминдер. Солтүстік Америкада бұл термин "кабуза" деп аталады, бірақ британдық тежегіш вагон мен кабуза сыртқы түрінде өте өзгеше, өйткені біріншісінде әдетте төрт дөңгелек болса, екіншісінде әдетте доңғалақты шасси (bogies) болады. Неміс теміржолдары басқа вагондарға біріктірілген тежегіш кабиналарын қолданды. Бұрын көптеген британдық жүк пойыздарында үздіксіз тежегіш болмағандықтан, тек локомотив пен тежегіш вагонның тежегіштері ғана қол жетімді болды. Осы тежегіш күшінің жетіспеуіне байланысты жылдамдық шектелген. Тежегіш вагон пойыздың соңына қосылып, байланыс ажыратылған жағдайда пойыздың екі бөлігі де тоқтатылуын қамтамасыз етті. Жүк пойыздары үздіксіз тежегішпен жабдықталғаннан кейін, тежегіш вагондар маңыздылығын жоғалтып, көптеген теміржолдарда қолданудан шығарылды. Дегенмен, олар Үндістан теміржолы және тарихи теміржолдар сияқты маңызды теміржолдарда әлі де қолданылуда.

Шығу тегі

Темір жолдар – өндірістік трамвайлардың ресми түрде дамуы болды, олар кейде трамвай вагондарының тобына қосымша тежеу мүмкіндігін арттыру үшін бос вагон қосу қажеттігін сезінді. Бұл "локомотивке" – көбінесе жер үстіндегі бу машинасымен қуатталатын канат жолына – қауіпсіз және, ең бастысы, жоғары жылдамдықпен жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Алғашқы темір жолдар, мысалы 1830 жылғы Ливерпуль мен Манчестер темір жолы сияқты, трамвайлардың буферлік және тізбекті байланысының бір түрін қолданды, ол бұрандалы байланыс деп аталды. Вагонды қолмен, ілгек және тізбектер арқылы, сондай-ақ вагонды бір-біріне тартатын бұрауыш тәрізді құрылғы арқылы байланыстырады. Вагонның әр шетінде буферлер орналасқан, олар байланыс құрылғысымен бірге тартылып, қысылады. Пойыздың бойымен үздіксіз тежегіш болмағандықтан, олар тоқтату күшіне емес, сүт және парцель пойыздарында жоғары жылдамдықпен жүруге арналған, кеңейтілген кабинасы болған, бірақ екі осьті шассидің барлық бөлігін қамтымаған.

Австралия

Австралияда тоқал вагондары (немесе күзетші вагондары; екі термин де жиі қолданылды) көбінесе парцелдер мен жеңіл жүктерді тасымалдау үшін де пайдаланылатын, әдетте мұндай жүктерге арналған үлкен бөлімдері мен жүк тиеу есіктері болады. Кейбір үлкен вагондарда тауарлық пойыздармен саяхаттайтын жолаушыларға немесе малдарымен бірге жүретін малшыларға арналған бөлімше де болған.

Қамыс темір жолдары

Квинслендтегі қант қамысы теміржолдарында кейде радиобасқарылатын тежегіш вагондары болады. Бұл пойыздардағы вагондар тежегіш құралдарымен жабдықталмаған және үздіксіз тежегіш жүйелері жоқ.

Үндістан

Үндістан темір жолында жүк немесе тауар пойыздарында, сондай-ақ кейбір жолаушылар пойыздарында тежегіш вагондары әлі де кеңінен қолданылады. Жолаушылар пойыздарындағы тежегіш вагон (әдетте пойыздың бірінші және соңғы вагондары) – бұл вагонның бір бөлігі болып табылады және бір-біріне қарама-қарсы орналасқан екі кішкентай орындықты қамтитын жабық кабинадан тұрады. Орындықтардың бірінде күзетшінің пойыз туралы жазуына және жұмыс істеуіне көмектесетін жазу үстелі орналасқан, ал екіншісі қосалқы орын болып табылады. Вагонның кішкентай дәретханасы да бар. Жолаушыларға арналған ерекше мүмкіндік – кішкентай жануарларға арналған бөлімше, онда жолаушылар өз үй жануарларын бірге алып жүре алады. Күзетші әдетте пойыз қозғалып тұрғанда су мен жануарларға арналған тағамдарға жауапты болады, және жануарларға арналған бөлімшеде осыған мүмкіндік беретін жабдықтар қарастырылған. Тежегіш вагонның ішінде сонымен қатар таспа, төтенше жағдайға арналған шамдар жиынтығы және түнде сигнал беруге арналған шамды орнатуға арналған тұғыр бар. Вакуумдық немесе ауа қысымын өлшегіш күзетшінің орындығының алдына орналастырылған, ал төтенше жағдай туғанда оны іске қосу үшін рычаг қарастырылған. Өте төтенше жағдайларда қол тежегіші қолданылуы мүмкін. Вагонның қалған бөлігі посылкалар мен ұсақ жүктерді тасымалдауға арналған. Сондай-ақ, әйелдерге немесе мүмкіндігі шектеулі адамдарға (көлік құралдарына қолайлы) арналған орындықтар да бар. Жүк вагоны тежегіш вагонына қарағанда аз тартымды, әдетте пойыздың соңғы вагоны болып табылады, екі жағынан ашық, және міндетті түрде ішкі жарықтандыруы немесе шамдары болмайды, бірақ күзетшілердің ұзақ сапарларына байланысты оларда кішкентай дәретхана орындығы қарастырылған. Бұл вагон жолаушыларға арналған тежегіш вагонға қарағанда аз қорғалған және мүмкіндіктері шектеулі. Күзетшілердің сапар жайлылығын арттыру үшін жақында сегіз дөңгелекті тежегіш вагондары енгізілді.

Жолаушылар үшін тежегіш

Жолаушылар вагоны – бастапқыда жүк вагоны сияқты мақсатта жасалған, бірақ жолаушылар пойыздарында үздіксіз тежегіштер қалыпты жағдайға келгенде оның қолданылуы өзгерді. Вагон, егер қол тежегімен қатар орнатылған болса, локомотивсіз тоқтағанда апатты жағдайда үздіксіз тежегіштерді қолдануға арналған жабдыққа ие болуы мүмкін. Вагон күзетшіге арналған бөлімше, жүк бөлімшесі және кейде жолаушыларға арналған орынмен де жабдықталады.

Көмекші жаттықтырушылар

Ұлыбританияда, Британдық теміржолының Mark 1 жолаушылар тежегіш вагондары сақталған бу локомотивтерін күтуге арналған вагондардың негізі ретінде пайдаланылады.