Кіріспе

Веб-сайт (немесе веб-сайт деп те жазылады) – бір домен атынан қызмет көрсететін байланысты веб-беттер жиынтығы. Веб-сайттар әдетте белгілі бір тақырыпқа немесе мақсатқа арналған, мысалы, жаңалықтар, білім беру, сауда, ойын-сауық немесе әлеуметтік желілер. Веб-беттер арасындағы гиперсілтемелер сайтта жүріп өтуге көмектеседі, бұл көбінесе бас беттен басталады. Ең көп таралған сайттар – Google, YouTube және Facebook. Барлық жалпы қолжетімді веб-сайттар Дүниежүзілік Желіні құрайды. Компанияның қызметкерлері үшін ішкі қолданысқа арналған веб-сайттар сияқты, жеке желіде ғана қолжетімді жеке веб-сайттар да бар. Пайдаланушылар веб-сайттарға десктоптық компьютерлер, ноутбуктер, планшеттер және смартфондар сияқты түрлі құрылғылардан кіре алады. Бұл құрылғыларда қолданылатын бағдарлама веб-браузер деп аталады.

Өмірбаян

Дүниежүзілік желі (World Wide Web, WWW) 1989 жылы британдық CERN компьютерлік ғалымы Тим Бернерс-Ли жасады. 1993 жылдың 30 сәуірінде CERN Дүниежүзілік желіні кез келген адам тегін пайдалана алатынын хабарлады, бұл желінің үлкен өсуіне себеп болды. Гипермәтіндік беру протоколы (HTTP) енгізілгенге дейін серверден жеке файлдарды алу үшін файлдарды беру протоколы және гофер протоколы сияқты басқа протоколдар қолданылды. Бұл протоколдар пайдаланушылар жүретін және файлдарды таңдайтын қарапайым каталог құрылымын ұсынады. Құжаттар көбінесе форматталмаған қарапайым мәтіндік файлдар түрінде ұсынылды немесе мәтін өңдеу бағдарламаларының форматтарында сақталды.

Тарих

"Веб-сайт" бастапқы орфографиясы болғанмен (кейде "Веб-сайт" деп, бас әріппен жазылатын, себебі "Веб" Дүниежүзілік желіні білдіргенде есім сөз), бұл нұсқа қазір сирек қолданылады, ал "веб-сайт" стандартты жазу түріне айналды. Чикаго стильдік нұсқаулығы және AP стиль кітабы сияқты барлық маңызды стильдік нұсқаулықтар осы өзгерісті бекітті. 2009 жылдың ақпан айында 1995 жылдан бері Веб-тің өсуін қадағалап келе жатқан Netcraft интернет-мониторинг компаниясы 2009 жылы домендік атаулары мен контенті бар 215 675 903 веб-сайт тіркелгенін хабарлады, ал 1995 жылдың тамызында бұл көрсеткіш 19 732 веб-сайтқа тең болды. 2014 жылдың қыркүйегінде 1 миллиард веб-сайтқа жеткеннен кейін, бұл көрсеткіш Netcraft компаниясының 2014 жылғы қазан айындағы Веб-серверлер туралы сауалнамасымен расталды және Internet Live Stats компаниясы бірінші болып жариялады – бұл туралы Дүниежүзілік желінің авторы Тім Бернерс-Лидің өзі куәландырған твиттері дәлелдейді. Содан бері әлемдегі веб-сайттардың саны төмендеп, 1 миллиардтан аспайтын деңгейге қайта оралды. Бұл белсенді емес веб-сайттардың ай сайынғы ауытқуларына байланысты. Веб-сайттардың саны 2016 жылдың наурызына қарай 1 миллиардтан асып, содан бері өсуде. Netcraft Web Server Survey 2020 жылдың қаңтарында 1 295 973 827 веб-сайт бар екенін, ал 2021 жылдың сәуірінде 10 939 637 веб-серверде 1 212 139 815 сайт және 264 469 666 бірегей домен тіркелгенін хабарлады. Шамамен барлық веб-сайттардың 85 пайызы белсенді емес.

Статикалық веб-сайт

Статикалық веб-сайт – бұл веб-беттер серверде клиенттік веб-браузерге жіберілетін форматта сақталатын веб-сайт. Ол негізінен гипертексттік таңбалау тілінде (HTML) кодталған; каскадтық стильдер кестесі (CSS) негізгі HTML-ден асып түсетін көріністі басқару үшін қолданылады. Суреттер көбінесе қажетті көріністі жасау және негізгі мазмұнның бір бөлігі ретінде пайдаланылады. Аудио немесе бейне автоматты түрде ойнатылса немесе көбінесе өзара әрекеттеспесе, "статикалық" мазмұн деп есептелуі мүмкін. Мұндай веб-сайттар әдетте барлық келушілерге бірдей ақпаратты көрсетеді. Клиенттерге немесе тапсырыс берушілерге баспа түрінде брошюра тарату сияқты, статикалық веб-сайт ұзақ уақыт бойы тұрақты, стандартты ақпаратты ұсынады. Веб-сайт иесі мерзімді түрде жаңартулар енгізе алады, бірақ мәтін, фотосуреттер және басқа мазмұнды өңдеу қолмен жасалатын процесс және негізгі веб-сайтты жобалау дағдылары мен бағдарламалық құралдарды қажет етуі мүмкін. Жақсы түзілген нысандар немесе веб-сайттардың маркетингтік мысалдары, мысалы, классикалық веб-сайт, бес беттік веб-сайт немесе брошюралық веб-сайт көбінесе статикалық болып табылады, себебі олар пайдаланушыға алдын ала анықталған, статикалық ақпаратты ұсынады. Бұл компания және оның өнімдері мен қызметтері туралы мәтін, фотосуреттер, анимация, аудио/бейне және навигациялық мәзірлер арқылы ақпаратты қамтуы мүмкін. Статикалық веб-сайттар серверлік қосылымдарды (SSI) өңдеудің қолайлы құралы ретінде пайдалана алады, мысалы, көптеген беттерде ортақ мәзір жолағын бөлісу үшін. Сайттың оқырманға қатысты мінез-құлқы статикалық болғандықтан, ол динамикалық сайт деп есептелмейді.

Динамикалық веб-сайт

Динамикалық веб-сайт – жиі және автоматты түрде өзгеріп немесе жекеленетін веб-сайт. Серверлік жағындағы динамикалық беттер компьютерлік код арқылы HTML-ді (CSS көрінісіне жауапты, сондықтан статикалық файлдар) «ұшып тұрғанда» жасалады. Динамикалық веб-жүйелер мен динамикалық сайттарды құру үшін CGI, Java Servlets және Java Server Pages (JSP), Active Server Pages және ColdFusion (CFML) сияқты әртүрлі бағдарламалық жүйелер қолжетімді. Perl, PHP, Python және Ruby сияқты жалпы мақсаттағы бағдарламалау тілдері үшін әр түрлі веб-қосымшалар мен веб-үлгі жүйелері күрделі динамикалық веб-сайттарды жылдам және оңай жасауға мүмкіндік береді. Сайт пайдаланушылар арасындағы әңгіменің қазіргі күйін көрсетуге, өзгеретін жағдайды бақылауға немесе жеке пайдаланушының қажеттіліктеріне қарай ақпарат ұсынуға болады. Мысалы, жаңалықтар сайтының бас бетіне сұраныс түскен кезде, веб-сервердегі код сақталған HTML фрагменттерін дерекқордан немесе RSS арқылы басқа веб-сайттан алынған жаңалықтармен біріктіріп, соңғы ақпаратты қамтитын бетті құрастырады. Динамикалық сайттар HTML формаларын пайдалану, браузердегі cookie файлдарын сақтау және оқу немесе бұрынғы сілтемелер тарихын көрсететін беттер тізбегін жасау арқылы өзара әрекеттесе алады. Динамикалық мазмұнның тағы бір мысалы – бөлшек сауда веб-сайты, онда медиа өнімдерінің дерекқоры бар, пайдаланушыға іздеу сұранысын енгізуге мүмкіндік береді, мысалы, «Beatles» кілт сөзін. Жауап ретінде веб-беттің мазмұны бірден өзгереді және Beatles өнімдерінің тізімін – CD, DVD, кітаптар сияқты – көрсетеді. Динамикалық HTML веб-браузерге веб-беттің мазмұнын өзара әрекеттесе өзгертуді нұсқау беру үшін JavaScript кодын пайдаланады. Динамикалық веб-сайттың белгілі бір түрін имитациялаудың бір жолы – динамикалық механизмді әр пайдаланушы немесе қосылым үшін іске қосудан туындаған өнімділік шығындарынан аулақ болу үшін үлкен көлемдегі статикалық беттерді мерзімді түрде автоматты түрде қайта жасау.

Мультимедиялық және интерактивті мазмұн

Алғашқы веб-сайттарда тек мәтін, жақын арада суреттер пайда болды. Веб-браузер плагиндері аудио, бейне және интерактивті мүмкіндіктерді қосу үшін қолданылды (мысалы, мәтін өңдегіш сияқты десктоптық қолданбаның күрделілігін шағылыстыратын бай веб-қосымша үшін). Мұндай плагиндердің мысалдары – Microsoft Silverlight, Adobe Flash Player, Adobe Shockwave Player және Java SE. HTML 5 плагиндерсіз аудио және бейне үшін мүмкіндіктерді қамтиды. JavaScript те қазіргі заманғы көптеген веб-браузерлерге енгізілген, ол веб-сайт жасаушыларға веб-браузерге код жіберуге мүмкіндік береді, осы код веб-сайт мазмұнын интерактивті түрде өзгертуге және қажет болған жағдайда веб-сервермен байланысуға бағыттайды. Браузердің мазмұнның ішкі бейнелеуі Document Object Model (DOM) деп аталады. WebGL (Web Graphics Library) – плагиндерді пайдаланбастан интерактивті 3D графиканы көрсетуге арналған қазіргі заманғы JavaScript API. Ол 3D анимация, визуализация және бейне түсіндірмелер сияқты интерактивті мазмұнды пайдаланушыларға ең интуитивті жолмен ұсынуға мүмкіндік береді. 2010 жылдардағы веб-сайттардағы «жауапты дизайн» деп аталатын бағыт пайдаланушыларға құрылғыға сәйкес макетті ұсына отырып, ең жақсы көру тәжірибесін қамтамасыз етті. Бұл веб-сайттар құрылғы немесе мобильді платформаға байланысты макетін өзгертеді, соның арқасында пайдаланушыға жақсы тәжірибе сыйлайды.