Вильям Блай: Теңізші, офицер және «Баунти» саяхатының қаһарманы

Кіріспе

Корольдік теңіз флоты офицері және отарлық әкімші (1754–1817)

Блай жеті жасында Корольдік теңіз флотына қабылданып, сол кезде «жас джентльменді» теңіздегі тәжірибе алу үшін немесе, кемінде, комиссия алуға қажетті тәжірибе ретінде тіркеу әдеттегі нәрсе еді. 1770 жылы, 16 жасында, ол HMS Hunter кемесіне қабілетті теңізші болып қосылды, себебі міндетті офицер бос болған жоқ. Келесі жылы ол міндетті офицер болды. 1771 жылдың қыркүйегінде Блай кемеге ауыстырылды және үш жыл бойы сол кемеде қызмет етті. 1776 жылы капитан Джеймс Кук (1728–1779) оны «Бонти» кемесінің навигациялық офицері етіп таңдады және 1776 жылдың шілдесінде Кукпен бірге Тынық мұхитына үшінші сапарына қатысты. Осы сапарда Кук қаза тапты, ал оның орнын туберкулезден қайтыс болған капитан Чарльз Клерк басты. Блай Куктің соңғы сапары туралы мәліметтерді де жеткізе алды. Блай 1781 жылдың 4 ақпанында Дуглас (Мэн аралы) қаласындағы кеден инспекторының қызы Элизабет Бетамға үйленді. Той жақын жердегі Ончан қаласында өтті. Олардың сегіз баласы болды: алты қыз және егіз ұл (ұлдар нәресте шағында қайтыс болды). Тойдан кейін бірнеше күн өткен соң Блай HMS Belle Poule кемесіне навигациялық офицер (навигацияға жауапты аға офицер) болып тағайындалды. Одан кейін, 1781 жылдың тамызында адмирал Паркердің басшылығымен Доггер Банкі шайқасына қатысып, лейтенант шеніне ие болды. Келесі 18 ай бойы ол түрлі кемелерде лейтенант болып қызмет етті. Сондай-ақ, ол 1782 жылы Гибралтарда Хоу лордымен бірге шайқасты. Көптеген лейтенанттар сияқты, ол теңіз флотында толық жалақымен жұмыс таба алатын; алайда, Франциямен соғыс аяқталғанда, Франция Солтүстік Американың тәуелсіздік үшін күресіп жатқан колонияларымен одақтасқандықтан, комиссия алу қиын болды (1775–1783). 1787 жылы Блай Ұлыбританияның қарулы көлік «Бонти» кемесінің командирі болып тағайындалды. Соңынан ол Корольдік теңіз флотында вице-адмирал шеніне жетті.

Баунтидің саяхат

Корольдік теңіз флотының HMAV Bounty кемесіндегі бүлік 1789 жылғы 28 сәуірде Оңтүстік Тынық мұхитында болды. Мастердің көмекшісі / әрекет етуші лейтенант Флетчер Кристиан басшылығымен наразы экипаж мүшелері кемені басып алып, сол кездегі лейтенант және кеменің капитаны Блайды, сондай-ақ 18 адал адамды кеменің ашық қайығына отырғызып, теңізге жіберді.

Нан жемістерін әкелудегі алғашқы сапар

1787 жылы лейтенант Блай, сол кездегі аты, HMAV Bounty кемесінің командалығын өз қолына алды. Патшалық қоғам ұсынған сыйлықты жеңіп алу үшін ол алдымен Таитиге барып, нан жемісінің ағаштарын алды, содан кейін Оңтүстік Тынық мұхиты арқылы Оңтүстік Америкаға, Хорн мүйісіне және ақырында Кариб теңізіне қарай шығысқа бағытталды. Бір зерттеушінің сөзінше, нан жемісін Таитиден ғана алу керек деген ой қасақана бұрмаланған. Таити – тұқымсыз нан жемісінің өсетін көптеген жерлердің бірі ғана еді. Таитиді таңдаудың нақты себебі сол кездегі Франция мен Ұлыбритания арасындағы аумақтық талас-тартыстарға байланысты болды. Bounty кемесі Кариб теңізіне жетпеді, себебі кеме Таитиден шыққаннан кейін көп ұзамай бүлік шықты. Таитиге сапар қиын болды. Бір ай бойы Оңтүстік Америка мен Хорн мүйісін айналып батысқа қарай өтуге тырысқаннан кейін, Bounty кемесі қатал дауылды ауа-райы мен кері желдерге тап болып, Африканың оңтүстік шетінен (Жақсы Үміт мүйісі мен Агульхас мүйісі) ұзақ жолмен шығысқа қарай жүруге мәжбүр болды. Бұл кешігу Таитиде де кешігуге себеп болды, өйткені Блай нан жемісінің өсімдіктері топыраққа отырғызылып, тасымалдауға жеткілікті пісіп жетілуі үшін бес ай күтуге тура келді. 1789 жылдың сәуір айында Bounty кемесі Таитиден батысқа қарай жол тартты.

Көтеріліс

Кеме тек кескіш ретінде бағаланғандықтан, "Баунти" кемесінде Блайдан басқа (сол кезде ол тек лейтенант болғандықтан) офицерлер болмады, экипажы өте аз болды және тоқтаған жерлерде жауласып алатын жергілікті тұрғындардан қорғауға немесе кемеде тәртіп сақтауға Корольдік теңіз жаяу әскері болған жоқ. Ұзақ уақытқа тынығып ұйықтау үшін Блай экипажын екі емес, үш топқа бөлді, ал Флетчер Кристианды – өзінің шәкірті ретінде – бір топтың басшысы етіп тағайындады. 1789 жылдың 28 сәуірінде оралған сапарында болған бүлікке Кристиан жетекшілік етті, оны экипаждың он сегіз мүшесі қолдады. Олар Кристианның түнгі күзет кезінде қару-жарақтарды тартып алып, Блайды кабинасында тосып алып байлады. Көпшілік болғанына қарамастан, Блайдың байланғанын көргеннен кейін, адал экипаж мүшелерінің ешқайсысы айтарлықтай қарсылық көрсетпеді, кеме қан төгілмей жаулап алынды. Бүлікшілер Блай мен оның он сегіз адал экипаж мүшесіне 7 метрлік қайық берді (қайықтың борты судан небары бірнеше сантиметр жоғары болды). Оларға төрт кескіш, шамамен бір аптаға жететін азық-түлік және су, квадрант пен компас берілді, бірақ карталар мен теңіз хронометрі берілген жоқ. Қарулы топтың бастығы Уильям Пекковер уақытты дұрыс есептеу үшін қолданылатын қалта сағатын әкелді. Тофуадан қашып, Блай батысқа қарайғы келесі аралдарға (Фиджи аралдарына) тоқтауға батылмады, себебі оның қорғануына тек екі кескіші ғана болды және жауласып алатын жағдайға дайын болды. Бірақ ол "Еңбектер журналы" деп аталатын күнделік сақтады, онда 1789 жылдың 5 сәуірінен 1790 жылдың 13 наурызына дейінгі оқиғаларды жазды. Сондай-ақ, ол өзінің жаңалықтарын сызып көрсету үшін кішкентай дәптерді пайдаланды. Блай өзінің теңіз саяхатындағы шеберлігіне сенімді болды, оны капитан Джеймс Куктың нұсқауымен жетілдірді. Оның бірінші міндеті – өз адамдарын қауіпсіз жерге жеткізу болды. Сондықтан ол Еуропаның ең жақын орналасқан Тимор елді мекеніне баруға мүмкін емес сияқты көрінетін сапарға шықты. Блай 47 күндік сапардан кейін Тиморға жетті, тек Тофуада қаза тапқан экипаж мүшесі болды. 4 мамырдан 29 мамырға дейін, Австралияның солтүстігіндегі Ұлы Барьерлі рифке жеткенге дейін 18 адам күніне бір нанмен күн көріп өтті. Ауа райы көбінесе дауылды болды және қайықтың ауыр жүгіне байланысты суға батып кетуден үнемі қорқып жүрді. 29 мамырда олар Австралия жағалауындағы кішкентай аралға қонды, оны Реставрация аралы деп атады, себебі 29 мамыр 1660 жылы Англиядағы азаматтық соғыстан кейін Англия монархиясы қайта жаңғырды. Топтың ішінде шиеленіс пайда болды; Пурселлмен қызу даудан кейін Блай кескішті ұстап алып, ағаш ұстасына күресуге шақырды. Фрайер Коулға олардың капитанын тұтқындауды бұйырды, бірақ Блай оған кедергі келтірсе, өлтіремін деп қорқытқаннан кейін ол бас тартып алды. Кейінірек Фрайер Блайдың "кемеде де, қайықта да қатыгез болғанын" айтты. Келесі аптада немесе одан да көп уақыт бойы олар Ұлы Барьерлі рифтің бойымен солтүстікке қарай аралдардан аралға өтіп, ал Блай, әрқашанғыдай картограф, жағалаудың картасын сызып шықты. Маусымның басында олар Эндевор боғазынан өтіп, 1789 жылдың 14 маусымында Тимордағы Купангқа жетті. Бұл қиын сапарда аман қалған үш адам соншалықты әлсіз болды, олар көп ұзамай аурудан, мүмкін, безгекке шалдығып, қазіргі Индонезияның астанасы Джакартадағы Голландияның Шығыс Индия портында, Англияға қайтуды күтіп жүргенде қайтыс болды. Тағы екеуі Англияға бара жатқанда қайтыс болды.

Because the vessel was rated only as a cutter, Bounty had no commissioned officers other than Bligh (who was then only a lieutenant), a very small crew, and no Royal Marines to provide protection from hostile natives during stops or to enforce security on board ship. To allow longer uninterrupted sleep, Bligh divided his crew into three watches instead of two, placing his protégé Fletcher Christian—rated as a Master's Mate—in charge of one of the watches. The mutiny, which took place on 28 April 1789 during the return voyage, was led by Christian and supported by eighteen of the crew. They had seized firearms during Christian's night watch and surprised and bound Bligh in his cabin.

] Despite being in the majority, none of the loyalists put up a significant struggle once they saw Bligh bound, and the ship was taken over without bloodshed. The mutineers provided Bligh and eighteen loyal crewmen a 23 feet (7 m) launch (so heavily loaded that the gunwales were only a few inches above the water). They were allowed four cutlasses, food and water for perhaps a week, a quadrant and a compass, but no charts, or marine chronometer. The gunner William Peckover, brought his pocket watch which was used to regulate time. Fleeing from Tofua, Bligh did not dare to stop at the next islands to the west (the Fiji islands), as he had only a pair of cutlasses for defence and expected hostile receptions. He did however keep a log entitled "Log of the Proceedings of His Majesty's Ship Bounty Lieut. Wm Bligh Commander from Otaheite towards Jamaica" which he used to record events from 5 April 1789 to 13 March 1790. He also made use of a small notebook to sketch a rough map of his discoveries. Bligh had confidence in his navigational skills, which he had perfected under the instruction of Captain James Cook. His first responsibility was to bring his men to safety. Thus, he undertook the seemingly impossible voyage to Timor, the nearest European settlement. Bligh succeeded in reaching Timor after a 47 day voyage, the only casualty being the crewman killed on Tofua. From 4 May until 29 May, when they reached the Great Barrier Reef north of Australia, the 18 men lived on of bread per day. The weather was often stormy, and they were in constant fear of foundering due to the boat's heavily laden condition. On 29 May they landed on a small island off the coast of Australia, which they named Restoration Island, 29 May 1660 being the date of the restoration of the English monarchy after the English Civil War. Strains were showing within the party; following a heated disagreement with Purcell, Bligh grabbed a cutlass and challenged the carpenter to fight. Fryer told Cole to arrest their captain but backed down after Bligh threatened to kill him if he interfered. Fryer later said Bligh "was as tyrannical in his temper in the boat as in the ship." Over the next week or more they island hopped north along the Great Barrier reef—while Bligh, cartographer as always, sketched maps of the coast. Early in June they passed through the Endeavour Strait and sailed again on the open sea until they reached Coupang, a settlement on Timor, on 14 June 1789. Three of the men who survived this arduous voyage with him were so weak that they soon died of sickness, possibly malaria, in the pestilential Dutch East Indies port of Batavia, the present day Indonesian capital of Jakarta, as they waited for transport to Britain. Two others died on the way to England.

Көтерілістің ықтимал себептері

Көтерілістің себептері әлі де талқыланып жатыр; кейбір дереккөздер Блайды экипажға зұлымдық жасағаны үшін, олар кемені басып алудан басқа амалы қалмағанын сезінгенін хабарлайды. Басқа дереккөздер Блай сол дәуірдегі орташа капитан мен теңізші офицерінен нашар емес (кейде тіпті жұмсақ) болғанын айтады. Олар сондай-ақ, кемедегілердің "тәжірибесіз және теңіздің қатаңдығына дайын емес" болғандықтан, Таитидегі бес айлық еркіндік, бос уақыт және шексіз мүмкіндіктер оларды бұзып жібергенін, сондықтан олар "Джек Тардың" қарапайым теңізші өміріне қайтып оралуға құштар емес екенін мәлімдейді. Бұл көзқарас бойынша, көптеген теңізшілер Кристианның Блайға қарсы жеке өш алуын қолдады, себебі олардың жаңа капитаны оларды Таитиге қайтарып, өмірлерін "гедонистік" және бейбітшілікпен, Блайдың тікенді тілінен және қатаң тәртібінен азат өткізеді деп үміттенеді. Көтерілістің тағы бір себебі – Кристиан мен Блайдың арасындағы достық, ол Блайдың саудагерлік флотында қызмет еткен кезіне дейін барып жетеді. Кристиан Блай отбасымен жақсы таныс еді. Блай өзінен кейін қалғандарға "Менің балаларымды тізеңе отырғыздың" деп, осы достыққа сәлем жолдады. Блайдың айтуынша, Кристиан "тығырыққа тірелгендей" көрінді және "Бұл нәрсе, капитан Блай, бұл нәрсе; Мен тозақтамын, мен тозақтамын" деп жауап берді. "Баунти" кемесінің журналы Блайдың жазалау шараларын аса жиі қолданбағанын көрсетеді. Басқа капитан қамшымен жазалағанда, ол сөгіс айтқан, ал басқалары асып кеткенде ғана қамшы қолданған. Ол білімді адам, ғылымға қызығушылық танытып, жақсы тамақтану мен санитария экипаждың денсаулығы үшін маңызды деп сенді. Қазіргі заманғы тарихшы Джон Биглхоул осы кемедегі офицердің үлкен кемшілігін былай сипаттады: "[Блай] өзі дұрыс деп ойлаған догматикалық шешімдер қабылдады; ол айналасындағы ақымақтарды өте оңай көріп, олардың нәзік мақтанышына тітіркенді. Блай сондай-ақ, оны сатып жіберді деп ойлағандарға, мысалы, мичман Питер Хейвуд пен кемедегі артиллерияшы Уильям Пекковерге қарсы қатты өшпенділік таныта алды; Хейвудқа қатысты Блай жас жігіттің Кристиан сияқты кінәлі екеніне сенімді болды. Блайдың бүлік туралы алғашқы егжей-тегжейлі түсініктемелері әйелі Бетсиге жазған хатында, ол Хейвудты (16 жасқа толмаған қарапайым жігіт) "көтерілістің басшыларының бірі" деп атайды және былай деп қосты: "Мен енді Кристиан немесе Хейвуд немесе тіпті Манк жігітін білген күнді қарғауға себеп бар". Блайдың кейін Адмиралтействоға берген ресми есебі Хейвудты Кристиан, Эдвард Янг және Джордж Стюартпен бірге көтерілістің басшылары ретінде атап, Хейвудты ерекше құрмет сезінген қабілеттері бар жас адам ретінде сипаттайды. Блай Хейвудтар отбасына: "Оның жамандығы сөзбен айтып жеткізуге болмайтын нәрсе" деп жазды. Пекковер HMS "Провиденс" кемесіне (Таитиге екінші нан жемісі экспедициясы) пулеметші болу үшін өтініш берді, бірақ Блайдан бас тартты. 17 шілде 1791 жылы сэр Джозеф Банкске (көшіп кетуден екі апта бұрын) жазған хатында Блай былай деп жазды: Егер менің марқұм пулеметшім Пекковер сізге одан әрі қызмет көрсету үшін қиындық туғызса, мен оған жақсылық жасайтын боламын, егер сіз оған айтсаңыз, мен сізге оның зұлым және құнды емес адам екенін айттым. Ол маған қызмет көрсету үшін өтініш берді және "Провиденс" кемесінің пулеметшісі болып тағайындалғысы келді, бірақ мен "Баунти" кемесінде бірге болған офицердің қайтадан жүзуіне ешқашан жол бермеуге бел буғаным үшін, мен оған өтініш бермедім. Блайдың Пекковерді тағайындаудан бас тартуы, ішінара, Эдвард Кристианның ағасының атын тазарту үшін Блайға қарсы айтыс куәлігіне байланысты болды. Кристиан қосымшасында былай дейді: Пеквер мен Фрайер мырзаның куәліктері ботаник Нельсонның көтерілістің басталғанын естігенде: "Біз бұл кімнің кінәлі екенін білеміз, Фрайер мырза, біз өзімізге не әкелдік?" - деп айтқандығын дәлелдейді. Бұдан басқа, Нельсон мырзаның Тимордағы офицермен (Пекковер) сөйлескенін білуі керек, ол басқа кеме алса, капитан Блаймен қайту туралы айтқан еді, ол: "Мен сіз [Блай]-мен екінші рет баруды ойлағаныңызға таңғалдым (жағымсыз терминді қолдану) біздің барлық шығындарымыздың себебі болды". Халықтық көркем әдебиеттерде Блайды көбінесе Оңтүстік Тынық мұхитына Патшалық флот экспедициясына көтерілісшілерді тауып, сотқа беру үшін жіберілген Эдвард Эдвардспен шатастырады. Эдвардс Голливудта бейнеленген қатыгез адам ретінде жиі танылады. Эдвардстың адамдары тұтқындаған "Баунти" кемесіндегі 14 адам Пандораның төртінші палубасындағы 18′ × 11′ × 5′8′′ ағаш камерада қамалды. Алайда Пандора кемесі Ұлы Барьерлі рифке тоқтағанда, үш тұтқын дереу түрмеден шығарылып, суды сығуға көмектесті. Соңында капитан Эдвардс қалған 11 тұтқынды босатуға бұйрық берді, соған орай зымырандаушының көмекшісі Джозеф Ходжес түрмеге кіріп, тұтқындардың тізбектерін шешуге кірісті. Өкінішке орай, ол жұмысын аяқтамас бұрын кеме батып кетті. Тұтқындардың төртеуі мен экипаждың 31 адамы кеме батқан кезде қаза тапты. Уильям Маултер, босанның көмекшісі, кеме батып бара жатқанда олардың камераларын ашпағанда, көбірек тұтқындар қаза таруы мүмкін еді.

The reasons behind the mutiny are still debated; some sources report that Bligh was a tyrant whose abuse of the crew led them to feel that they had no choice but to take over the ship. Other sources argue that Bligh was no worse (and in many cases gentler) than the average captain and naval officer of the era. They also argue that the crew—inexperienced and unused to the rigours of the sea—were corrupted by the freedom, idleness and sexual licence of their five months in Tahiti, finding themselves unwilling to return to the "Jack Tar's" life of an ordinary seaman. This view holds that most of the men supported Christian's prideful personal vendetta against Bligh out of a misguided hope that their new captain would return them to Tahiti to live their lives "hedonistically" and in peace, free from Bligh's acid tongue and strict discipline. The mutiny is made more mysterious by the friendship of Christian and Bligh, which dates back to Bligh's days in the merchant service. Christian was well acquainted with the Bligh family. As Bligh was being set adrift, he appealed to this friendship, saying "you have dandled my children upon your knee". According to Bligh, Christian "appeared disturbed" and replied, "That,—Captain Bligh,—that is the thing;——I am in hell—I am in hell". Bountys log shows that Bligh was relatively sparing in his punishments. He scolded when other captains would have whipped, and whipped when other captains would have hanged. He was an educated man, deeply interested in science, convinced that good diet and sanitation were necessary for the welfare of his crew. The modern historian John Beaglehole has described the major flaw in this otherwise enlightened naval officer: "[Bligh made] dogmatic judgements which he felt himself entitled to make; he saw fools about him too easily thin skinned vanity was his curse through life [Bligh] never learnt that you do not make friends of men by insulting them." Bligh was also capable of holding intense grudges against those he thought had betrayed him, such as Midshipman Peter Heywood and ship's gunner William Peckover; in regard to Heywood, Bligh was convinced that the young man was as guilty as Christian. Bligh's first detailed comments on the mutiny are in a letter to his wife Betsy, in which he names Heywood (a mere boy not yet 16) as "one of the ringleaders", adding: "I have now reason to curse the day I ever knew a Christian or a Heywood or indeed a Manks man." Bligh's later official account to the Admiralty lists Heywood with Christian, Edward Young and George Stewart as the mutiny's leaders, describing Heywood as a young man of abilities for whom he had felt a particular regard. To the Heywood family, Bligh wrote: "His baseness is beyond all description." Peckover applied for a position as gunner on HMS Providence (the second breadfruit expedition to Tahiti) but was refused by Bligh. In a letter to Sir Joseph Banks, dated 17 July 1791 (two weeks before departure), Bligh wrote:

Should Peckover my late Gunner ever trouble you to render him further services I shall esteem it a favour if you will tell him I informed you he was a vicious and worthless fellow – He applied to me to render him service & wanted to be appointed Gunner of the Providence but as I had determined never to suffer an officer who was with me in the Bounty to sail with again, it was for the cause I did not apply for him. Bligh's refusal to appoint Peckover was partly due to Edward Christian's polemic testimony against Bligh in an effort to clear his brother's name. Christian states in his appendix:

In the evidence of Mr. Peckover and Mr. Fryer, it is proved that Mr. Nelson the botanist said, upon hearing the commencement of the mutiny, "We know whose fault this is, or who is to blame, Mr. Fryer, what have we brought upon ourselves?" In addition to this, it ought to be known that Mr. Nelson, in conversation afterwards with an officer (Peckover) at Timor, who was speaking of returning with Captain Bligh if he got another ship, observed, "I am surprized that you should think of going a second time with [Bligh] (using a term of abuse) who has been the cause of all our losses." Popular fiction often confuses Bligh with Edward Edwards of , who was sent on the Royal Navy's expedition to the South Pacific to find the mutineers and bring them to trial. Edwards is often made out to be the cruel man that Hollywood has portrayed. The 14 men from Bounty who were captured by Edwards's men were confined in a cramped 18′ × 11′ × 5′8″ wooden cell on Pandoras quarterdeck. Yet, when Pandora ran aground on the Great Barrier Reef, three prisoners were immediately let out of the prison cell to help at the pumps. Finally, Captain Edwards gave orders to release the other 11 prisoners, to which end Joseph Hodges, the armourer's mate, went into the cell to remove the prisoners' irons. Unfortunately, before he could finish the job, the ship sank. Four of the prisoners and 31 of the crew died during the sinking. More prisoners would likely have perished, had not William Moulter, a bosun's mate, unlocked their cages before jumping off the sinking vessel.

Нан жемістерін әкелудегі екінші сапар

Боунтидің жоғалуына қатысты әскери сот тергеуі оны кінәсіз деп тапқаннан кейін, Блай Корольдік теңіз күштерінде қызметін жалғастырды. 1791 жылдан 1793 жылға дейін, Натаниел Портлоктың басқаруымен бірге, ол Таитиден Батыс Ұндістанға нан жемісін тасымалдауды қайтадан ұйымдастырды. Сонымен қатар, ол Брентфордтағы бау-бақша өсіруші Хью Рональдс ұсынған өсімдіктерді де таратты. Операция көбінесе сәтті аяқталды, бірақ оның негізгі мақсаты – Кариб теңізіндегі Вест-Индия аралдарындағы африкалық құлдарға арзан әрі толыққанды тамақ жеткізу еді, алайда құлдардың көпшілігі жаңа тамақты жеуден бас тартты. Осы саяхат барысында Блай Ямайканың акки жемісінің үлгілерін жинап, қайтып келген соң оны Ұлыбританиядағы Корольдік қоғамға ұсынды. Биномдық номенклатурада аккидің ғылыми атауы – Blighia sapida, Блайдың құрметіне берілген. Тасманиядағы Әдемиет шығанағында үшінші лейтенант Джордж Тобин еуропалықтардың алғашқы эхидна суретін салды.