Екінші дүниежүзілік соғысындағы Бельгиялық қарсыласушысы: Андре де Йонг туралы

Кіріспе

Бельгиялық Екінші дүниежүзілік соғысындағы қарсыластардың көшбасшысы (1916-2007)

цитаталық қойма
| туралану=оң
| ені=35%
| цитата= Біздің өміріміз мектеп оқушысына байланысты болады. | автор= құлаған ұшқыш де Жонг туралы айтқан. 1985 жылы Бельгия королі оны графиня титулымен марапаттады. Оның ерліктері бірнеше кітаптарда, фильмдерде және телешоуларда суреттелген немесе оларға шабыттандырды.

Ерте өмір

Андре немесе Деде де Йонг Бельгиядағы Шаербек қаласында дүниеге келді, ол Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс оккупациясы астында болған. Ол бастауыш мектеп директоры Фредерик де Йонг пен Элис Декарпентридің кіші қызы болды. 1915 жылы Шаербектегі Тир ұлттық ату алаңында оккупацияланған Бельгиядан бейтарап Нидерландыға қашуға көмектескені үшін атылған британдық медбике Эдит Кавелл оның үлгісі болды. Ол медбике болып білім алды және Малмедиде коммерциялық суретші болды. Оның медбикелік қызметі Кавеллден шабыттанды. Немістер Бельгияны басып алған кезде оның жасы 23-ке толды. Оны көмектескен британдық ұшқыш "жиырма жастағы, өте әдемі, жағымды, мейірімді, көңілді және қарапайым көрінетін нәзік жас қыз" деп сипаттады. Ол емтиханды тапсырып, демалысқа шығатын жас студент сияқты бейқам көрінеді. Кейіннен британдық полковник оны "аңызға айналған таза батыр" деп атады.

Кометалық сызықтың пайда болуы

1940 жылы мамыр айында неміс әскерлері Бельгияны басып алып, оккупациялағаннан кейін де Йонг Брюссельге көшті, онда ол Қызыл Крест еріктісі болып жұмыс істеді, тұтқынға алынған одақтас әскерлеріне көмек көрсетті. Брюссельде сол кезде қауіпсіз үйлерде жасырынып жүрген көптеген британдық сарбаздар болды – Дюнкеркте қалғандар мен Сент-Валери-ан-Кода тұтқынға түскендерден қашқандар. Де Йонг осы сарбаздар үшін қауіпсіз үйлер ұйымдастырды, сонымен қатар оларға азаматтық киім мен жалған құжаттар да тапты. Ауру және жараланған сарбаздарға бару арқылы ол осы қауіпсіз үйлер желісінің иелерімен байланыс орнатып, сарбаздарды Ұлыбританияға қайтарудың жолдарын іздестірді. 1941 жылдың көктемінде Анри де Блик, Арнольд Деппе және Андре де Йонг одақтас сарбаздары мен ұшқыштарына оккупацияланған Бельгиядан қашып, Ұлыбританияға оралуға көмектесу үшін достарынан топ құрды. Осылайша екінші дүниежүзілік соғыстағы қашу жолдарының ең ірісі болған «Комета» желісі құрылды. Бастапқыда олар өздерін фамилияларының әріптерімен – DDD деп атады. Де Блик 1941 жылдың сәуір айында тұтқындалды, ал кейіннен немістермен байланысы бар бельгиялық құпия агент Проспер Дезиттің топқа кіргеннен кейін өлім жазасына кесілді. 1941 жылдың маусым айында Деппе Бельгиядан Оңтүстік-Батыс Францияға сапар шекті, онда бұрын тұрған еді, одақтас сарбаздарды, ұшақтан құлаған ұшқыштарды және немістерге тұтқынға түсу қаупі бар басқа да адамдарды Бельгиядан шығарудың жолын іздеді. Деппе Эльвире де Гриф пен оның отбасына хабарласып, оларға шекарадан адамдарды өткізуге көмектесуді сұрады. Де Гриф «Тәте Го» («Апай Го») деген атпен танылды. Де Йонг пен Деппе де Грифтердің көмегімен 1941 жылдың шілдесінде он бельгиялық және «Мисс Ричардс» атты әйелмен бірге Испания шекарасын кесіп өтуге тырысты. «Мисс Ричардс» – ағылшын әйелі деп айтылған, бірақ шындығында Бельгияның құпия агенты, аты – Фредерик Дюпуиш еді. Франко-испан шекарасындағы Пиреней тауларын сәтті кесіп өткеннен кейін де Йонг пен Деппе өздерінің жүктерін өздеріне қалдырып, Бельгияға оралды. Он бельгиялық пен «Мисс Ричардс» испан полициясымен тұтқындалды. Олардың арасындағы үш бельгиялық сарбаз Францияда немістерге берілді. Осы оқиғадан кейін де Йонг болашақта адамдарды эвакуациялау кезінде Испаниядағы қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін Бильбаодағы британдық консулдығымен байланыс орнату қажеттігін түсінді. Тамыз айында Деппе мен де Йонг тағы бір топ адамды эскорттап жүрді, де Йонг үш адаммен, соның ішінде британдық сарбазбен бірге ұзақ, ауылдық және қауіпсіз жолмен, ал Деппе алты адаммен қысқа, қауіпті жолмен сапарлады. Бір хабаршы Деппені және оның серіктерін жасырып берді, олар немістерге тұтқынға түсті. Деппе соғыстың соңына дейін түрмеде отырды. Де Йонг аман-есен Англеттегі де Гриф үйіне жетіп, баск контрабандисінің басшылығымен Испанияға өтті. Ол Бильбаодағы британдық консулдығына британдық сарбаз (Абердиннен Джеймс Кромар) және екі бельгиялық ерікті (Мершиерс және Стеркманс)мен бірге келді. Олар Брюссельден Байоннаға дейін көбінесе пойызбен, содан кейін Пиреней таулары арқылы Баск елдерінен Испанияға жаяу өтті. Британдық дипломаттар бастапқыда де Йонгқа күдікпен қарады. Оларға бұл жас әйелдің үш сарбазымен бірге Германия оккупациялаған Бельгиядан, оккупацияланған Франциядан және Пиреней таулары арқылы Испанияға келгені (тура сызық бойынша бірнеше километр, ал олар барган жол одан да ұзын болды) ықтимал емес сияқты көрінді. Де Йонг британдықтар Комета желісінің шығындарын – 6000 бельгиялық франк және 1400 испан песетасын (екі валютаның сомасы 2018 жылы АҚШ долларымен шамамен 2000 долларға тең) төлесе, қосымша британдық сарбаздар мен ұшқыштарды эвакуациялауға уәде берді. Үш апта күмәннен, оның неміс агенты болуына күдіктенгеннен және Испания мен Англиядағы британдық биліктің шешімсіздігінен кейін британдықтар оның талаптарына келісті. Қаржылық көмектен басқа, де Йонг британдықтардың барлық кеңестерін және көмек ұсыныстарын қабылдамады. Ол британдықтар мен Бельгия үкіметінің эмиграциядағы Комета желісін бақылауға немесе басқаруға тырысуын қабылдамады.

After German troops invaded and occupied Belgium in May 1940, de Jongh moved to Brussels, where she became a Red Cross volunteer, ministering to captured Allied troops. In Brussels at that time, hiding in safe houses, were many British soldiers, those left behind at Dunkirk and escapees from those captured at Saint Valery en Caux. De Jongh organised a series of safe houses for these soldiers, while also procuring civilian clothes for them as well as false ID papers. Visiting the sick and wounded soldiers enabled her to make links with this network of safe house keepers who were trying to work out ways to get the soldiers back to Britain. In spring 1941, Henri de Bliqui, Arnold Deppè, and Andrée de Jongh organised a group of friends to help Allied soldiers and airmen escape occupied Belgium and return to Great Britain. This was the origin of what became known as the Comet Line, the largest of the escape and evasion lines in World War II. They initially called themselves the DDDs after their last names. De Bliqui was arrested in April 1941 and later executed after the group was infiltrated by Prosper Dezitter, a Belgian collaborator with the Germans. In June 1941, Deppé journeyed from Belgium to southwestern France where he had once lived to look for the means to smuggle Allied soldiers, downed airmen, and other people vulnerable to capture by the Germans out of Belgium. Deppé made contact with Elvire de Greef and her family and arranged for their help in getting people across the border. De Greef became known as "Tante Go" ("Auntie Go"). De Jongh and Deppé, assisted by the de Greefs, attempted their first crossing of the Spanish border in July 1941 with ten Belgians and "Miss Richards," supposedly an English woman but actually a Belgian secret agent named Frederique Dupuich. After they successfully crossed the Pyrenees mountains on the Franco Spanish border, de Jongh and Deppé left their charges to fend for themselves and returned to Belgium. The ten Belgians and "Miss Richards" were arrested by Spanish police. Three Belgian soldiers among them were turned over to the Germans in France. From this experience, de Jongh realised that in future exfiltrations they must establish a relationship with the British Consulate in Bilbao to ensure the safety in Spain of the people they escorted out of occupied Belgian and France. In August, Deppé and de Jongh escorted another group of people, de Jongh taking a longer, more rural, and safer route with three men, including a British soldier, and Deppé a shorter, more dangerous route with six men. An informer betrayed Deppé and his party and they were arrested by the Germans. Deppé was imprisoned for the remainder of the war. De Jongh arrived safely at the de Greef house in Anglet and crossed into Spain with a Basque smuggler as a guide. She appeared in the British consulate in Bilbao with a British soldier (James Cromar from Aberdeen) and two Belgian volunteers (Merchiers and Sterckmans), having travelled mostly by train from Brussels to Bayonne and then on foot over the Pyrenees through the Basque Country. The British diplomats were initially sceptical of de Jongh. It seemed unlikely to them that this young woman with three soldiers in tow had travelled from German occupied Belgium, through occupied France, and over the Pyrenees to Spain, a straight line distance of some (and much further by the roundabout route they had taken). De Jongh promised to exfiltrate additional British soldiers and airmen if the British would pay the Comet Line's expenses which were 6,000 Belgian Francs and 1,400 Spanish Pesetas (the sum of the two currencies amounting to the equivalent of $2,000 in 2018 U. S. dollars) for each Allied airmen or soldier exfiltrated. After three weeks of doubt, suspicion that she was a German agent, and indecision by British authorities in Spain and England, the British agreed to her terms. Except for financial assistance, de Jongh turned down all other British offers of advice and assistance. She rejected efforts by the British and the Belgian government in exile to control or direct the Comet Line.

Достасқан ұшқыштардың экфильтрациясы

1941 жылдың тамызында Арнольд Деппедің тұтқындалуы «Комет» желісіне сақтық үлгісін енгізді. Андре де Йонг Бельгияның қауіпсіз емес екеніне шешім келтірді және содан кейін Париж мен Бельгия шекарасындағы француз қаласы Валенсиенде жұмыс істеді және тұрды. Оның әкесі Фредерик Бельгиядағы басшылық міндеттерінің бір бөлігін өз мойнына алды. Францияда де Йонг Брюссельден келген ұшқыштарды қабылдап, оларды қауіпсіз жайларда сақтап, теміржолмен Байонға немесе Испания шекарасына жақын қалаларға жеткізіп, олармен бірге Пиреней тауларын аттап Испанияға дейін жол тартты. 1941 жылдың қазанында үш ұшқыштан тұратын бір топты, қарашада тағы үш ұшқыштан тұратын екінші топты, ал 1941 жылдың желтоқсанында барлығы 11 адамнан тұратын екі топты сәтті жеткізді. 1942 жылы да осындай қарқынды жұмыс жалғасты. Шекараны сәтті кесіп өткеннен кейін де Йонг өз қамқорлық тасымалдарына британдықтарды тапсырды, олар оларды Гибралтарға жеткізіп, Ұлыбританияға қайтаруға көмектесті. Ұшқыштар жолына түскен кезде де Йонг Сан-Себастьян қаласында британдық дипломат Майкл Кресвеллмен («Дүйсенбі») кездесіп, «Комет» желісінің шығындарына ақша алды және Францияға жеткізуге арналған хабарламаларды қабылдады. Парижге оралғаннан кейін ол маршрут бойындағы қауіпсіз жайлар мен көмекшілер желісін нығайтты және қажетті шығындарды төледі, бірақ «Комет» желісінің көптеген мүшелері шығындары үшін ешқандай өтемақы алмады. 1941 және 1942 жылдары де Йонгтың ұшақтан құлаған ұшқыштарды Испания шекарасы арқылы қанша рет сәтті эскорттап өткені туралы бағалаулар 16-дан 24 ретке дейін ауытқиды. Оның сәтті эскорттап жеткізген адамдардың саны шамамен 118 адамды құрайды.

Тұтқынға алынды

"Комет желісінің" мүшелері мен олардың отбасылары зор тәуекелге барды. 1942 жылдың қарашасынан кейін Францияның оңтүстігін немістер басып алып, бүкіл Франция нацистік үкіметтің тікелей бақылауына өткеннен кейін, қашу жолдарында жұмыс істеу одан да қауіпті болды. Соғыс жылдары "Комет желісінің" жүздеген қызметкерлерін "Абвердің" Гегейм Фельдполицейі тұтқындады, ал көптегендері өлімге кесілді немесе неміс түрмелері мен концлагерлеріне жер аударылды. 1943 жылдың қаңтарында де Йонг үш британдық ұшқышты Парижден Сен-Жан-де-Люзға дейін пойызбен оңтүстікке алып жүрді. Олар теміржол станциясынан жаңбыр астында екі сағаттай жаяу жүріп, француз Баск аймағындағы Урунь ауылына жетті – Пиреней тауларын басып өтуге дейінгі қашу жолының соңғы тоқталысы. Ұшқыштармен және де Йонгпен бірге оның сүйікті баск жетекшісі Флорентино Гоикоэксеа болды, ол шекараның екі жағында да полиция іздеген контрабандист еді. Олар Франксия Усандизангаға тиесілі қауіпсіз үйге келді, мақсаты шекараға қарай жалғастыру болды, ол алыс еді. Алайда, шекарадағы Бидасоа өзені тасып, оны кесіп өту тым қауіпті болар еді. Гоикоэксеа түнгі уақытта басқа үйге барып, де Йонг пен үш ұшқыш Усандизанганың үйінде түндеді. Келесі күні, 1943 жылдың 15 қаңтарында, де Йонг, үш ұшқыш және Усандизанга үйде он неміс әскерімен тұтқындалды. Оларды, әдетте, де Йонг таныс болған, бірақ сенбеген Донато есімді шаруа жұмыскері сатып берген болуы керек. Де Йонг алдымен Париждегі Фресне түрмесіне, содан кейін Равенсбрюк және Маутхаузен концлагерлеріне жіберілді. Ол "Абвер" тарапынан 19 рет, ал гестапо тарапынан 2 рет тексерілді. Әкесі күдік тудырғандықтан, өзін "Комет желісінің" жетекшісі деп мойындағанымен, немістер осы әлсіз, жас әйелдің "Комет желісінде" маңызды көмекші екеніне сенбеді. Олардың де Йонгтың "Комет желісіндегі" рөлін бағаламауы, мүмкін, оны өлім жазасынан сақтап қалды. Кейіннен Равенсбрюкте тұтқындалған кезде гестапо оның кім екенін біліп, іздеді, бірақ ол өзінің кім екенін жасырып, олардан құтылды. Де Йонгтың болмауы кезінде және Жан Гриндль мен Антуан д'Урсельдің басшылығымен "Комет желісі" жұмысын жалғастырып, соғыс кезінде 700-ден астам одақтас әскеріне қауіпсіздікке жетуге көмектесті. Де Йонг концлагерьде аман қалғанымен, 1945 жылдың сәуірінде одақтас әскерлер босатып алған кезде қатты науқастанып, азып-тозығып қалды. Оның көптеген әріптестері тұтқында өліп қалды. Оның әкесі Фредерик де Йонг 1943 жылдың 7 маусымында Парижде тұтқындалып, 1944 жылдың 28 наурызында өлім жазасына кесілді. Олмен бірге тұтқындалған үш ұшқыш соғыс тұтқындары лагерінде аман қалды. 1945 жылдың сәуірінде лагерь босатылғанға дейін Усандизанга күзетшінің қолынан Равенсбрюкте қаза тапты. Гоикоэксеа Франция одақтастармен босатылғанға дейін жарақаттанып, немістерге тұтқындалды (бірақ де Гриф отбасы құтқарып алды), ол "Комет желісінің" таңдаулы жетекшісі болды. Концлагерьдегі тәжірибеден кейін де Йонг 1945 жылдың жазында түн ортасында Дональд Дарлингтің Париждегі сыйлық кеңсесінде қайта пайда болды. Ол әлі де лагерьдегі формасы болған қызғылт-ақ жолақты көйлек киген еді. Ол арық болды және өмір бойына сорған денсаулық проблемаларынан зардап шекті.

Comet Line members and their families took great risks. Working for escape lines became more dangerous after November 1942 when southern France was occupied by the Germans and the whole of France came under direct Nazi rule. During the war hundred of workers for the Comet Line were arrested by the Geheime Feldpolizei of the Abwehr and many were executed or deported to German prisons and concentration camps. In January 1943, de Jongh led three British airmen south by train from Paris to Saint Jean de Luz. From the railway station they walked in rain for two hours to the village of Urrugne, in the French Basque Country – the last stop on the escape line before the walk over the Pyrenees. With the airmen and de Jongh was her favorite Basque guide Florentino Goikoetxea, a smuggler wanted by the police on both sides of the border. They arrived at the safe house belonging to Frantxia Usandizanga, a Basque woman, intending to continue to the border, distant. However, the river Bidasoa on the border was in flood and it would be too dangerous to attempt to cross. Goikoetxea went to another house to spend the night and de Jongh and the three airmen spent the night at Usandizanga's house. They next morning, 15 January 1943, de Jongh, the three airmen, and Usandizanga were arrested in the house by ten German soldiers. They had been betrayed, probably by a farm worker named Donato whom de Jongh knew but did not trust. De Jongh was sent first to Fresnes prison in Paris and eventually to Ravensbrück concentration camp and Mauthausen. She was interrogated 19 times by the Abwehr and twice by the Gestapo. Although she admitted being the leader of the Comet Line to protect her father who was under suspicion, the Germans did not believe that this slight, young woman was more than a minor helper in the Comet Line. Their underestimation of de Jongh's importance in the Comet Line probably saved her from execution. Later, while she was a prisoner in Ravensbrück, the Gestapo realized who she was and searched for her, but she eluded them by hiding her identity. In de Jongh's absence and under the leadership of Jean Greindl and Antoine d'Ursel, the Comet Line continued to function and helped more than 700 Allied soldiers reach safety during the war. Although de Jongh survived in the concentration camps, she became gravely ill and undernourished by the time she was released by the advancing Allies in April 1945. Many of her colleagues died in captivity. Her father, Frédéric de Jongh was arrested in Paris on 7 June 1943 and executed on 28 March 1944. The three airmen arrested with her survived the war in prisoner of war camps. Usandizanga was beaten to death in Ravensbrück by a guard shortly before the camp's liberation in April 1945. Goikoetxea continued to be the preferred Comet Line guide until wounded and captured by the Germans (but rescued by the de Greef family) shortly before France was liberated by the Allies in 1944. After her concentration camp experiences, de Jongh resurfaced in summer 1945 in the middle of the night at Donald Darling's Paris Awards Office. She still wore the pink and white striped dress that was the camp uniform. She was thin and suffering from health problems that lasted for the rest of her life.

Кейінгі өмірі

Соғыстан кейін де Йонг медбикелік оқуын аяқтап, алдымен Бельгия Конгосында, содан кейін Камерунда, одан кейін Эфиопияның Аддис-Абеба қаласында, ал соңында Сенегалдағы арақша ауруханаларында жұмыс істеді. Де Йонг Эфиопияда жұмыс істеп жатқанда, анасы Бельгияда өлім төсегінде жатты. Оған деген құрметтің нышаны ретінде, Корольдік әуе күштері Аддис-Абебада жоспарланбаған қонды жасап, оны Бельгияға алып кетіп, кейін Эфиопияға қайтарды. 1959 жылы Кокильхатвиллдегі арақшалар колониясында жұмыс істеп жүргенде, ол ағылшын жазушысы Грэм Гринмен танысты. Грин оның соғыс жылдарындағы тәжірибесі туралы айтқандарын 1961 жылы жарық көрген күнделігінде жазды. "In Search of a Character: Two African Journals" кітабында Грин одан Конгоға неліктен келгенін сұрағанын, ал ол: "Сегізінші сыныптан бастап арақшаларды емдегім келді. Егер кешіксең, бәрі тым кеш болар еді" деп жауап бергенін жазды. Денсаулығы нашарлағандықтан, ол әріптесі Тереза де Ваэльмен бірге Бельгияға оралды. Соғыс кезеңіндегі еңбегі үшін оған АҚШ-тың алтын құлпырақты Бостандық медалі, 13 ақпан 1946 жылы Ұлыбританияның Джордж медалі табысталды және ол француздық Құрмет Легионының кавалері болды. Ол сонымен қатар Леопольд орденінің кавалері атанды, Бельгияның «Круа-де-Герр»/«Оорлогскруйс» орденін алақанмен және Бельгия армиясындағы подполковник шеніне ие болды. 1985 жылы король Бадуэн оны Бельгия ақсүйектерінің графинясы етіп тағайындады.

Өлім

Графиня де Йонг 2007 жылдың 13 қазанында 90 жасында Брюссельдегі Сен-Люк университеттік клиникасында қайтыс болды. Оның қоштасу рәсімі Брюссельдің Иксел ауданындағы Ла-Камбр аббаттығында өтті, ал ол Шаербек зиратындағы ата-анасының мазарында жерленді.