Кіріспе

Голландиялық журналист және саяси тұтқын Генриетта Рузенбург (26 мамыр 1916 – 1972) – голландиялық партизан, журналист және саяси тұтқын. Оның "Қабырғалар құлап түсті" атты естеліктері Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Германиядан Нидерландыға қайта оралу әрекеттерін баяндайды. Ол Нидерландыдағы жоғары әлеуметтік топқа жататын отбасында дүниеге келген, соғыс басталған кезде Лейден университетінде аспирант болып оқыды және голланд қарсыласу қозғалысында Zip атты кодолық есіммен курьер болып жұмыс істеді. Осы кезеңде ол голланд газеті Het Parool үшін де жазды. 1944 жылы ол ұсталды және өлім жазасына кесілді, содан кейін Вальдхаймдағы неміс түрмесінде "Түн және тұман" тұтқыны ретінде танылды.

Қую жұмыстарының басталуы

Гаагада жоғары әлеуметтік жағдайы бар отбасында туған Джет, оны туыстары мен достары осылай атаған, Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Лейден университетінде аспирантурада оқыған. 1941 жылы ол голланд қарсылық қозғалысына қатысты. Ол басында еврей халқының қашуына немесе жасырынуына көмектесе бастады. 1942 және 1943 жылдары ол ықпалды голланд қарсылық газеті «Het Parool» («Сөз») бас редакторларына ақпарат жинады. 1943 жылы ол Бельгия, Франция және Пиреней таулары арқылы Испанияға созылатын қашу желісіне көмекші ретінде қабылданып, онда қашқандар Лондонға бара алатын болды. Бұл желі Лондонға жер аударылған голланд үкіметінің тапсырмасымен құрылды, мақсаты – басылып алынған отан және голланд қарсылығы туралы ақпарат беру үшін адамдарды Англияға жеткізу болды. 1943 жылдың наурыз айында Англияда оқытылған голланд құпия агенты Пит Гербрандс желіні ұйымдастыру үшін Нидерландыға жіберілді. Ол Нидерландыда атып түсірілген одақтас авиаторлары үшін қашу желісін және Брюссельге барлау желісін жүргізіп келген Fiat Libertas қарсылық тобының көмегіне сүйенді. Үкімет үшін арналған қашу желісі жеке желі болуы керек еді және Гербрандстың кодовое атымен – Сент-Джон деп аталды. Француз тілін жетік білетін және бельгиялық азамат ретінде қабылдануға болатын Джет Габи атты лақап атымен жұмыс істеді. Ол өзіне қараулы адамдарды Брюссельге жеткізді, ал онда бельгиялық жетекші («passeur») Анри Жан Нис оларға Тулузаға дейін көмектесті. Құпия агент Гербрандс Лондонда бірінші болып қайтты. Алайда, Сент-Джон желісі ұзаққа соқпады. Нацилік қарсы барлау органдары 1943 жылдың қыркүйек және қараша айлары арасында голланд және бельгиялық көмекшілерді тұтқындап, желінің жұмысын тоқтата алды. Сонымен қатар, Fiat Libertas қарсылық тобының мүшелерінің көпшілігі де тұтқындалды.

Әскери тыңшылық

Алайда Джет бірнеше рет тұтқынға түспей қашып құтыла алды. Үкіметтік қашу жолы тасталған кезде ол бірнеше одақтас авиаторлардың Брюссельге қашуына көмектесті. Голландия-Бельгия шекарасын жылдам кесіп өту қабілеті үшін оған «Зип» деген лақап ат қойылды: ол «зип»тей жылдам алға-артқа қозғалғандай көрінетін. Голландия үкіметі үшін жұмыс істейтін және Гербрандс сияқты құпия агенттерді жіберуге жауапты Лондондағы Голландиялық барлау бюросы Джеттің жетістіктері мен мүмкіндіктерін біліп алды. Бюро көптен бері әскери барлау үшін желі құруға ұмтылып келген. Одақтас әскерлерінің жоғарғы бас штабы Еуропаның батыс жағалауына шабуылға дайындалып, түрлі елдердегі әскери жағдай туралы ақпаратқа зәру болды. Джеттің Брюссельдегі ізін бір гид тауып, оны Швейцарияның Берн қаласына сапарға шақырды, онда голланд азаматтарының тобы ақпарат жинап, Голландия үкіметіне жіберумен айналысты. Джет 1943 жылдың желтоқсан айының соңында Швейцарияға аттанды. Бернде ол Нидерландта жаңа қарсылық ұйымдарын құруға, әскери ақпарат жинауға және Париж, Франция арқылы Швейцарияға байланыс желісін құруға нұсқау алды. 1944 жылдың қаңтар айында ол отанына оралғанда, нацистер оған жақындап қалған еді. Ол 1 наурыз 1944 жылы Брюссельде, Швейцарияға ақпаратпен бара жатқанда, барлау желісін ұйымдастырғаннан кейін тұтқынға алынды. Оны кейіннен белгиялық қарсыластар тарапынан жазаланған белгиялық тыңшы сатқан.

Сот және өлім жазасы

Джет Гаагаға ауыстырылып, қатаң және шаршатушы тергеуден өтті, бірақ ол жаңа барлау желісін және әріптестерін сақтап қалды. 1944 жылдың шілдесінде ол және бұрынғы қарсылық тобы Fiat Libertas-тың тағы 19 мүшесі сот процесі үшін Нидерландының Утрехт қаласына жеткізілді. Бұл жерде Джет бұрын одақтас ұшқыштардың қашу жолын ұйымдастырушы ретінде танысқан Нел Линдпен қайта кездесті. Ол сондай-ақ Джок Фолмермен алғаш рет танысты. Джок (айтылуы "Йо кух") білікті және табысты жетекші екенін көрсетті, ол 1944 жылдың сәуірінде тұтқындалғанға дейін 320 адамға Бельгияға қашуға көмектескен. Олардың жартысы одақтас әуе күштерінің сарбаздары еді, ал көптегені Англияға оралуға үлкерді. Екі әйел де соғыстың соңына дейін және одан кейін үйлеріне қайтқанға дейін оның серігі болды. Олар "Қабырғалар құлағанда" атты кітапта маңызды рөлде бейнеленген. Топ "Файндбегюнстигунг" – жауға көмектесу және қолдау көрсету айыбымен неміс әскерінің әскери сотына берілді, себебі олардың тыңшылық қызметі мен одақтас ұшқыштарға көмек көрсетуі неміс әскерінің мүдделеріне зиян келтірді және жау күштеріне көмектесті. Джок, Нел және Джет өлім жазасына кесілді; Джетке тіпті үш рет өлім жазасы берілді, оны міндетті түрде орындауға кеңес берілді, өйткені ол өте қауіпті деп есептелді.

Өлім жазасынан қашу

Олардың үкімдері кешірім алу үшін қарастырылып жатқанда, одақтас әскерлер 1944 жылдың қыркүйек айының басында Голландияның шекаралық Бреда қаласына жетті. Көптеген нацистер мен нацистік көзқарастарды ұстанатын адамдар бір түн ішінде Германияға қашып кетті; олардың арасында Утрехт түрмесінің әскери директоры болды. Ол өлім жазасына кесілген әйелдерді де өзімен бірге алып кетті. Әйелдер Утрехт теміржол станциясында мал вагондарына тиеді, бірақ рәсімдік құжаттар кешірім туралы шешім қабылдаған адамда қалды. Бұл оларды "құжатсыз тұтқындар" етіп белгіледі, бұл олардың өмірін сақтап қалды. Бірнеше рет ауыстырылғаннан кейін олар неміс түрмесінде, Вальдхаймда аяқталды. Сол кезде олар "Түн мен тұман" тұтқындары болды, із-түзсіз жоғалып кетуге тағдырланған. Олар өсіп келе жатқан хаоста өлім жазаларының расталуының жақындап келе жатқанын сезбеді. Олар соңғы сәтте босатылды. Америка армиясы батыстан шабуылдап келе жатқанда, 1945 жылдың 6 мамырында Кеңес армиясы Вальдхаймға жетіп, тұтқындарды босатты. Соғыс аяқталғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, Нидерландыда олардың барлық түрмелерінің мөрлері бар үлкен конверт табылды, ол олар кеткеннен кейінгі бірнеше күннің күнін көрсететін.

Вальдхайм түрмесі

Вальдхаймда Генриетта мен басқа тұтқындар қатты тамақтанбады, және бос уақытының көп бөлігін өз тәжірибелері туралы қысқаша бейнелермен мата тіліктерін кестелеуге жұмсады. Мысалы, Розенбургтің кестесіндегі бір бөлігі тұтқындардың одақтастардың атысын естігенін көрсету үшін қарапайым мылтық суреті, сондай-ақ оның жалғыздықта екенін, Нелл мен Жоке көршілес екі камерада екенін және олар қабырғаға Морзе кодымен соғып хабарласып тұрғанын көрсететін "Нел" және "Жоке" есімдері Морзе кодымен жазылған. Босатылғаннан кейін Генриетта мен басқа төрт голланд NN тұтқыны (Дрис, Нелл, Жоке және Фафа, ауыр артритпен ауыратын голланд NN тұтқыны) АҚШ армиясы жүк көліктерімен келгеннен кейін бірнеше күннен соң Нидерландқа оралу мүмкіндігіне ие болды. Алайда Фафаның артриті соншалықты ауыр болғандықтан, ол жүре алмады, ал айналасындағы жолдар көбінесе тоңдақталмаған және қиыршықты болды. Қалған төртеу Фафаның сапарды аман өтпейтініне сенді, тіпті оның төсегіне орын болған күнде де, оның төсегіне орын жоқ еді – жүк көлігі тығыз толған және тек тұрып саяхаттауға ғана мүмкіндік болды. Топ Ресейдің Украинадағы Қара теңіздегі Одесса порты арқылы үйлеріне қайтаруды жоспарлап отырғанын естіді; бұл сапар тым алыс екенін ескергендіктен, Дрис, Нелл, Жоке және Генриетта Фафаны жергілікті азаматтық ауруханаға апарып, сол жерде қалды. Орыс әскерлері негізгі жолдардың, соның ішінде көпірлердің бойына күзет орнатқан еді және неміс әскерлері бұрынғы неміс тұтқындарымен бірге қашып кетуі мүмкін деген қорқынышпен рұқсатсыз сапарларды тыйым салған. Генриетта мен оның достары сауда-саттық және тапқырлық арқылы Эльба өзені бойында шағын қайықпен Вальдхаймнан Косвигке дейін саяхаттады, онда оларды орыс сарбаздары ұстап, бельгиялықтар, голландтар және италиялықтар тұратын босқындар лагеріне алып барды. 1945 жылдың 6 маусымында Рузенбург пен голландтардың бір тобы ресейлік әскери тұтқындарға айырбасталды; олар Қызыл Крест лагеріне барды, онда тек француз және бельгиялықтар ғана үйлеріне ұшатын болды, ал қалғандары жүк көлігі келгенше бірнеше апта күтуге мәжбүр болды. Рузенбург голланд капитанды олардың саяси тұтқындар екенін және үйге тасымалдауда басымдыққа ие болу керектігін мәлімдеген құжаттаманы беруге көндірді; ол ұсынған құжаттарда олардың ұлты көрсетілмеген, сондықтан олар француз немесе бельгиялық саяси тұтқындар рөлін ойнауға еркін болды. Келесі күні Рузенбург пен 15 басқа голланд Галле әуежайына жолға шықты, онда олар американдық сарбазды келесі ұшақпен Бельгияға ұшуға рұқсат беруге көндірді. Бельгияға келгеннен кейін топ достарына және достарының достарына тірі екендерін және үйлеріне бара жатқанын хабарласып, 12 маусымда олар Оңтүстік Нидерландтағы монастырға келді, онда ол және оның достары 1500-2000 адаммен бірге орналастырылды. Нидерланд жақында ғана азат етілген және аштықтан зардап шегіп жатқан; нәтижесінде Нидерландтың солтүстігіне пойыздар үш-төрт апта сайын ғана жүретін. Бірақ Рузенбург өзінің туысы Дирк Рузенбургпен кездесті, ол Голланд армиясындағы бірінші лейтенант болған; ол Генриетта мен оның достарын келесі күні солтүстікке қарай айдап әкетуді ұйымдастырды, онда олар отбасыларымен қайта қосылды. Соғыстан кейін Генриетта Time Inc. тілшісі болды, Париж мен Гаагада, содан кейін он жыл бойы Нью-Йоркте қызмет етті. Нью-Йорктегі тұруының басында ол Вальдхаймнан Нидерландқа саяхаттау тәжірибесі туралы "The Walls Came Tumbling Down" атты кітап жазды, кейін ол Нидерландтың қола арыстанымен марапатталды. Ол 1972 жылы 56 жасында қайтыс болды.