Голланд журналисі және саяси тұтқын: Хенриетте Руусенбургтың өмірі мен күресі
Henriette Roosenburg
Генриетта Русенбург: голланд журналисі, қарсылық қозғалысының мүшесі, саяси тұтқын. Екінші дүниежүзілік соғыстағы тәжірибесі мен түрмеден босатылу туралы естеліктері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Голландиялық журналист және саяси тұтқын Генриетта Рузенбург (26 мамыр 1916 – 1972) – голландиялық партизан, журналист және саяси тұтқын. Оның "Қабырғалар құлап түсті" атты естеліктері Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Германиядан Нидерландыға қайта оралу әрекеттерін баяндайды. Ол Нидерландыдағы жоғары әлеуметтік топқа жататын отбасында дүниеге келген, соғыс басталған кезде Лейден университетінде аспирант болып оқыды және голланд қарсыласу қозғалысында Zip атты кодолық есіммен курьер болып жұмыс істеді. Осы кезеңде ол голланд газеті Het Parool үшін де жазды. 1944 жылы ол ұсталды және өлім жазасына кесілді, содан кейін Вальдхаймдағы неміс түрмесінде "Түн және тұман" тұтқыны ретінде танылды.
Dutch journalist and political prisoner
Henriette Roosenburg (26 May 1916 – 1972) was a Dutch Partisan, journalist and political prisoner. Her memoir The Walls Came Tumbling Down described her attempts to return to the Netherlands from Germany after being released from prison at the end of World War II. Born in the Netherlands to an upper class family, she was a graduate student at the University of Leiden at the start of World War II and became a courier in the Dutch resistance, where she served under the code name Zip. During this time she also wrote for the Dutch newspaper Het Parool. In 1944 she was caught and sentenced to death, and became a Night and Fog prisoner in a German prison at Waldheim.
Қую жұмыстарының басталуы
Гаагада жоғары әлеуметтік жағдайы бар отбасында туған Джет, оны туыстары мен достары осылай атаған, Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Лейден университетінде аспирантурада оқыған. 1941 жылы ол голланд қарсылық қозғалысына қатысты. Ол басында еврей халқының қашуына немесе жасырынуына көмектесе бастады. 1942 және 1943 жылдары ол ықпалды голланд қарсылық газеті «Het Parool» («Сөз») бас редакторларына ақпарат жинады. 1943 жылы ол Бельгия, Франция және Пиреней таулары арқылы Испанияға созылатын қашу желісіне көмекші ретінде қабылданып, онда қашқандар Лондонға бара алатын болды. Бұл желі Лондонға жер аударылған голланд үкіметінің тапсырмасымен құрылды, мақсаты – басылып алынған отан және голланд қарсылығы туралы ақпарат беру үшін адамдарды Англияға жеткізу болды. 1943 жылдың наурыз айында Англияда оқытылған голланд құпия агенты Пит Гербрандс желіні ұйымдастыру үшін Нидерландыға жіберілді. Ол Нидерландыда атып түсірілген одақтас авиаторлары үшін қашу желісін және Брюссельге барлау желісін жүргізіп келген Fiat Libertas қарсылық тобының көмегіне сүйенді. Үкімет үшін арналған қашу желісі жеке желі болуы керек еді және Гербрандстың кодовое атымен – Сент-Джон деп аталды. Француз тілін жетік білетін және бельгиялық азамат ретінде қабылдануға болатын Джет Габи атты лақап атымен жұмыс істеді. Ол өзіне қараулы адамдарды Брюссельге жеткізді, ал онда бельгиялық жетекші («passeur») Анри Жан Нис оларға Тулузаға дейін көмектесті. Құпия агент Гербрандс Лондонда бірінші болып қайтты. Алайда, Сент-Джон желісі ұзаққа соқпады. Нацилік қарсы барлау органдары 1943 жылдың қыркүйек және қараша айлары арасында голланд және бельгиялық көмекшілерді тұтқындап, желінің жұмысын тоқтата алды. Сонымен қатар, Fiat Libertas қарсылық тобының мүшелерінің көпшілігі де тұтқындалды.
Born in The Hague to an upper class family, Jet, as she was called by family and friends, was a graduate student at the University of Leiden at the start of World War II. During 1941, she became involved in the Dutch resistance. She started out by helping Jewish people flee or go into hiding. During 1942 and 1943, she collected information for the editors in chief of the influential Dutch resistance newspaper Het Parool (The Watchword). In 1943, she was recruited as a helper on an escape line running via Belgium, France and the Pyrenees to Spain, from where escapees could travel to London. It was set up at the instruction of the Dutch government in exile in London, with the aim to have people brought over to England to inform the government on the occupied homeland and the Dutch resistance. Dutch Secret agent Piet Gerbrands, trained in England, was dropped in the Netherlands in March 1943 to organize the line. He used the assistance of the resistance group Fiat Libertas, which already ran both an escape line for Allied air men shot down over the Netherlands and an intelligence line to Brussels. The escape line for the government was to be a separate line and was given the name St John, a codename of Gerbrands'. Jet, who spoke French fluently and could pass for a Belgian citizen, worked under the alias Gaby. She took her charges to Brussels, from where the Belgian guide ('passeur') Henri Jean Nys assisted them to Toulouse. Secret agent Gerbrands was the first to return to London. However, the line St John only functioned briefly. The nazi counterintelligence agencies were able to disrupt the line by arresting various Dutch and Belgian helpers between the end of September and November 1943. Practically all of the members of resistance group Fiat Libertas were also arrested.
Әскери тыңшылық
Алайда Джет бірнеше рет тұтқынға түспей қашып құтыла алды. Үкіметтік қашу жолы тасталған кезде ол бірнеше одақтас авиаторлардың Брюссельге қашуына көмектесті. Голландия-Бельгия шекарасын жылдам кесіп өту қабілеті үшін оған «Зип» деген лақап ат қойылды: ол «зип»тей жылдам алға-артқа қозғалғандай көрінетін. Голландия үкіметі үшін жұмыс істейтін және Гербрандс сияқты құпия агенттерді жіберуге жауапты Лондондағы Голландиялық барлау бюросы Джеттің жетістіктері мен мүмкіндіктерін біліп алды. Бюро көптен бері әскери барлау үшін желі құруға ұмтылып келген. Одақтас әскерлерінің жоғарғы бас штабы Еуропаның батыс жағалауына шабуылға дайындалып, түрлі елдердегі әскери жағдай туралы ақпаратқа зәру болды. Джеттің Брюссельдегі ізін бір гид тауып, оны Швейцарияның Берн қаласына сапарға шақырды, онда голланд азаматтарының тобы ақпарат жинап, Голландия үкіметіне жіберумен айналысты. Джет 1943 жылдың желтоқсан айының соңында Швейцарияға аттанды. Бернде ол Нидерландта жаңа қарсылық ұйымдарын құруға, әскери ақпарат жинауға және Париж, Франция арқылы Швейцарияға байланыс желісін құруға нұсқау алды. 1944 жылдың қаңтар айында ол отанына оралғанда, нацистер оған жақындап қалған еді. Ол 1 наурыз 1944 жылы Брюссельде, Швейцарияға ақпаратпен бара жатқанда, барлау желісін ұйымдастырғаннан кейін тұтқынға алынды. Оны кейіннен белгиялық қарсыластар тарапынан жазаланған белгиялық тыңшы сатқан.
Jet, however, escaped arrest various times. When the government escape line was abandoned, she helped several allied airmen escape to Brussels. Her ability to rapidly cross the Dutch Belgian border gained her the nickname Zip: she seemed to 'zip' to and fro. The Dutch Bureau of Intelligence in London, working for the Dutch government and responsible for sending secret agents such as Gerbrands, by now knew of Jets feats and capacities. The Bureau had for some time been eager to establish a line for military intelligence. The Allied High Command was preparing an invasion on the West coast of continental Europe and needed information about the military situation in various countries. Jet was traced in Brussels by a guide who asked her to travel to Bern, Switzerland, where a group of Dutch citizens worked to collect information and send it to the Dutch government. Jet set off for Switzerland at the end of December 1943. In Bern, she received instructions to organize a new resistance group in the Netherlands to collect military information and to set up a line via Paris, France, to Switzerland. But when she returned in January 1944, the nazi's were closing in on her. She had barely organised the intelligence line when she was caught on 1 March 1944, in Brussels, where she had traveled with intelligence for Switzerland. She was betrayed by a Belgian infiltrator who was later executed by the Belgian resistance.
Сот және өлім жазасы
Джет Гаагаға ауыстырылып, қатаң және шаршатушы тергеуден өтті, бірақ ол жаңа барлау желісін және әріптестерін сақтап қалды. 1944 жылдың шілдесінде ол және бұрынғы қарсылық тобы Fiat Libertas-тың тағы 19 мүшесі сот процесі үшін Нидерландының Утрехт қаласына жеткізілді. Бұл жерде Джет бұрын одақтас ұшқыштардың қашу жолын ұйымдастырушы ретінде танысқан Нел Линдпен қайта кездесті. Ол сондай-ақ Джок Фолмермен алғаш рет танысты. Джок (айтылуы "Йо кух") білікті және табысты жетекші екенін көрсетті, ол 1944 жылдың сәуірінде тұтқындалғанға дейін 320 адамға Бельгияға қашуға көмектескен. Олардың жартысы одақтас әуе күштерінің сарбаздары еді, ал көптегені Англияға оралуға үлкерді. Екі әйел де соғыстың соңына дейін және одан кейін үйлеріне қайтқанға дейін оның серігі болды. Олар "Қабырғалар құлағанда" атты кітапта маңызды рөлде бейнеленген. Топ "Файндбегюнстигунг" – жауға көмектесу және қолдау көрсету айыбымен неміс әскерінің әскери сотына берілді, себебі олардың тыңшылық қызметі мен одақтас ұшқыштарға көмек көрсетуі неміс әскерінің мүдделеріне зиян келтірді және жау күштеріне көмектесті. Джок, Нел және Джет өлім жазасына кесілді; Джетке тіпті үш рет өлім жазасы берілді, оны міндетті түрде орындауға кеңес берілді, өйткені ол өте қауіпті деп есептелді.
Jet was transferred to The Hague and interrogated severely and exhaustingly, but she managed to protect the new intelligence line and her coworkers. In July 1944, she and 19 other members of the former resistance group Fiat Libertas were moved to Utrecht, the Netherlands, for their trial. Here, Jet again met up with Nel Lind, whom she had known previously as the organizer of the escape line for Allied pilots. She also met Joke Folmer for the first time. Joke (pronounced "Yo kuh") had proven to be a competent and successful guide, who until her arrest in April 1944 had helped 320 people escape to Belgium. Half of them were Allied air men and many of them managed to return to England. Both women would become her companions until the end of the war and during their subsequent journey home. They figure prominently in "The Walls came tumbling down". The group were court martialled by the German army on the charge of 'Feindbegünstigung', aiding and abetting the enemy, because their espionage activities and assistance to Allied pilots had undermined the interests of the German army, and had favoured enemy forces. Joke, Nel and Jet were sentenced to death; Jet even thrice, with the advice to absolutely carry out the sentence, since she was considered very dangerous.
Өлім жазасынан қашу
Олардың үкімдері кешірім алу үшін қарастырылып жатқанда, одақтас әскерлер 1944 жылдың қыркүйек айының басында Голландияның шекаралық Бреда қаласына жетті. Көптеген нацистер мен нацистік көзқарастарды ұстанатын адамдар бір түн ішінде Германияға қашып кетті; олардың арасында Утрехт түрмесінің әскери директоры болды. Ол өлім жазасына кесілген әйелдерді де өзімен бірге алып кетті. Әйелдер Утрехт теміржол станциясында мал вагондарына тиеді, бірақ рәсімдік құжаттар кешірім туралы шешім қабылдаған адамда қалды. Бұл оларды "құжатсыз тұтқындар" етіп белгіледі, бұл олардың өмірін сақтап қалды. Бірнеше рет ауыстырылғаннан кейін олар неміс түрмесінде, Вальдхаймда аяқталды. Сол кезде олар "Түн мен тұман" тұтқындары болды, із-түзсіз жоғалып кетуге тағдырланған. Олар өсіп келе жатқан хаоста өлім жазаларының расталуының жақындап келе жатқанын сезбеді. Олар соңғы сәтте босатылды. Америка армиясы батыстан шабуылдап келе жатқанда, 1945 жылдың 6 мамырында Кеңес армиясы Вальдхаймға жетіп, тұтқындарды босатты. Соғыс аяқталғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, Нидерландыда олардың барлық түрмелерінің мөрлері бар үлкен конверт табылды, ол олар кеткеннен кейінгі бірнеше күннің күнін көрсететін.
While their sentences were being considered for pardon, the Allied forces reached the Dutch border town of Breda at the beginning of September 1944. Many Nazis and Nazi sympathisers fled to Germany overnight; the military director of the prison in Utrecht was among them. He took the women who had been sentenced to death with him. The women were loaded into cattle wagons at the train station in Utrecht, but the procedural documents were left with the person who decided on pardons. It made them 'Häftlinge ohne Papiere', undocumented prisoners, which saved their lives. After several transfers they ended up in the German prison at Waldheim. By then they were Night and Fog prisoners, destined to disappear without a trace. They were oblivious to the fact that, in the growing chaos, confirmation of their death sentences was slowly catching up with them. They were liberated just in time. The American army was advancing from the West, but on 6 May 1945 the Soviet Army reached Waldheim and released the prisoners. Months after the end of the war, a large envelope surfaced in the Netherlands bearing the stamps of all their prisons, with dates just days after they had left.
Вальдхайм түрмесі
Вальдхаймда Генриетта мен басқа тұтқындар қатты тамақтанбады, және бос уақытының көп бөлігін өз тәжірибелері туралы қысқаша бейнелермен мата тіліктерін кестелеуге жұмсады. Мысалы, Розенбургтің кестесіндегі бір бөлігі тұтқындардың одақтастардың атысын естігенін көрсету үшін қарапайым мылтық суреті, сондай-ақ оның жалғыздықта екенін, Нелл мен Жоке көршілес екі камерада екенін және олар қабырғаға Морзе кодымен соғып хабарласып тұрғанын көрсететін "Нел" және "Жоке" есімдері Морзе кодымен жазылған. Босатылғаннан кейін Генриетта мен басқа төрт голланд NN тұтқыны (Дрис, Нелл, Жоке және Фафа, ауыр артритпен ауыратын голланд NN тұтқыны) АҚШ армиясы жүк көліктерімен келгеннен кейін бірнеше күннен соң Нидерландқа оралу мүмкіндігіне ие болды. Алайда Фафаның артриті соншалықты ауыр болғандықтан, ол жүре алмады, ал айналасындағы жолдар көбінесе тоңдақталмаған және қиыршықты болды. Қалған төртеу Фафаның сапарды аман өтпейтініне сенді, тіпті оның төсегіне орын болған күнде де, оның төсегіне орын жоқ еді – жүк көлігі тығыз толған және тек тұрып саяхаттауға ғана мүмкіндік болды. Топ Ресейдің Украинадағы Қара теңіздегі Одесса порты арқылы үйлеріне қайтаруды жоспарлап отырғанын естіді; бұл сапар тым алыс екенін ескергендіктен, Дрис, Нелл, Жоке және Генриетта Фафаны жергілікті азаматтық ауруханаға апарып, сол жерде қалды. Орыс әскерлері негізгі жолдардың, соның ішінде көпірлердің бойына күзет орнатқан еді және неміс әскерлері бұрынғы неміс тұтқындарымен бірге қашып кетуі мүмкін деген қорқынышпен рұқсатсыз сапарларды тыйым салған. Генриетта мен оның достары сауда-саттық және тапқырлық арқылы Эльба өзені бойында шағын қайықпен Вальдхаймнан Косвигке дейін саяхаттады, онда оларды орыс сарбаздары ұстап, бельгиялықтар, голландтар және италиялықтар тұратын босқындар лагеріне алып барды. 1945 жылдың 6 маусымында Рузенбург пен голландтардың бір тобы ресейлік әскери тұтқындарға айырбасталды; олар Қызыл Крест лагеріне барды, онда тек француз және бельгиялықтар ғана үйлеріне ұшатын болды, ал қалғандары жүк көлігі келгенше бірнеше апта күтуге мәжбүр болды. Рузенбург голланд капитанды олардың саяси тұтқындар екенін және үйге тасымалдауда басымдыққа ие болу керектігін мәлімдеген құжаттаманы беруге көндірді; ол ұсынған құжаттарда олардың ұлты көрсетілмеген, сондықтан олар француз немесе бельгиялық саяси тұтқындар рөлін ойнауға еркін болды. Келесі күні Рузенбург пен 15 басқа голланд Галле әуежайына жолға шықты, онда олар американдық сарбазды келесі ұшақпен Бельгияға ұшуға рұқсат беруге көндірді. Бельгияға келгеннен кейін топ достарына және достарының достарына тірі екендерін және үйлеріне бара жатқанын хабарласып, 12 маусымда олар Оңтүстік Нидерландтағы монастырға келді, онда ол және оның достары 1500-2000 адаммен бірге орналастырылды. Нидерланд жақында ғана азат етілген және аштықтан зардап шегіп жатқан; нәтижесінде Нидерландтың солтүстігіне пойыздар үш-төрт апта сайын ғана жүретін. Бірақ Рузенбург өзінің туысы Дирк Рузенбургпен кездесті, ол Голланд армиясындағы бірінші лейтенант болған; ол Генриетта мен оның достарын келесі күні солтүстікке қарай айдап әкетуді ұйымдастырды, онда олар отбасыларымен қайта қосылды. Соғыстан кейін Генриетта Time Inc. тілшісі болды, Париж мен Гаагада, содан кейін он жыл бойы Нью-Йоркте қызмет етті. Нью-Йорктегі тұруының басында ол Вальдхаймнан Нидерландқа саяхаттау тәжірибесі туралы "The Walls Came Tumbling Down" атты кітап жазды, кейін ол Нидерландтың қола арыстанымен марапатталды. Ол 1972 жылы 56 жасында қайтыс болды.
At Waldheim, Henriette and the other prisoners were severely undernourished, and spent most of their free time embroidering bits of cloth with terse iconography about their experience. For instance, one section of Roosenburg's embroidery shows a crude drawing of a gun to indicate that the prisoners had heard what they thought was Allied gunfire, as well as the names "Nel" and "Joke" in Morse code to indicate that she was in solitary confinement, that Nell and Joke were in the two adjacent cells, and that they communicated by tapping Morse code on the walls. After their release, Henriette and four other Dutch NN prisoners (Dries, Nell, Joke, and Fafa, a Dutch NN prisoner with severe arthritis) had a chance to return to the Netherlands a few days later when the U. S. Army arrived with trucks to carry people through the Russian lines. However, Fafa's arthritis was so severe that she could not walk; and the surrounding roads were largely unpaved and rough. The other four did not believe that Fafa would survive the trip even if there were room for her cot—and there was not room for her cot; the truck was densely packed and offered standing room only. The group had heard that the Russians intended to send displaced persons back home via Odessa, a port in Ukraine on the Black Sea; considering that too far of a side trip, Dries, Nell, Joke, and Henriette stayed behind to take Fafa to a local civilian hospital instead, and then set out on their own for the Netherlands. The Russians had established sentries along major routes, including bridges, and were disallowing all unauthorized travel for fear German soldiers would escape along with former German POWs. Henriette and her friends, through bartering and guile, came to travel along Elbe River in a small boat from Waldheim to Coswig, where they were accosted by Russian soldiers and taken to a displaced persons camp populated by Belgians, Dutch, and Italians. On 6 June 1945 Roosenburg and a group of Dutch people were exchanged for a group of Russian POWs; they made their way to a Red Cross camp where they found that only the French and Belgians would be flying home; the rest would have to wait several weeks until a truck came. Roosenburg convinced a Dutch captain to give her group documentation stating that they were political prisoners and should have priority in transportation home; the paperwork she suggested did not mention their nationality, and so left them free to impersonate French or Belgian political prisoners. The next day Roosenburg and 15 other Dutch set out for Halle airfield, where they convinced an American soldier to allow them flight on the next plane to Belgium. Once in Belgium, the group set about calling friends and friends' friends to tell them they were alive and on their way home, and on 12 June they arrived at a monastery in the southern Netherlands where she and her friends were housed with between 1500 and 2000 others. The Netherlands had just been recently liberated and was suffering famine; as a result, trains to the north of the Netherlands only ran every three or four weeks. But Roosenburg happened to meet her cousin, Dirk Roosenburg, who had become a first lieutenant in the Dutch Army; he arranged for Henriette and her friends to be driven north the next day, where they reunited with their families. After the war, Henriette became a correspondent for Time Inc., serving in Paris and The Hague, and then New York City for a decade. At the beginning of her stay in New York, she wrote the book The Walls Came Tumbling Down about her experience traveling from Waldheim to the Netherlands, and was later awarded the Bronze Lion of the Netherlands. She died in 1972 at the age of 56.