Кіріспе
Көрінетін жарық спектріндегі қызғылт сары мен жасыл түстің арасындағы түс – сары түс. Сары түс – жарық спектріндегі жасыл мен қызғылт сарының арасындағы түс. Ол шамамен 575-585 нм басым толқын ұзындығы бар жарықпен шақырылады. Бұл, бояу немесе түсті басып шығаруда қолданылатын, азайтушы түс жүйесіндегі негізгі түс. Телевизор және компьютер экранында түстерді жасау үшін қолданылатын RGB түс моделінде сары түс – қызыл және жасыл түстерді тең қарқындылықпен біріктіру арқылы жасалатын екіншілік түс. Каротиноидтар күзгі жапырақтарға, жүгеріге, канарейкаларға, нарцисс гүлдеріне, лимонға, сондай-ақ жұмыртқа сарысына, майлы бананға сары түс береді. Олар жарық энергиясын сіңіріп, кейбір жағдайларда өсімдіктерді фотожарақаттан қорғайды. Күн сәулесі, Күн көкжиекке жақын болғанда, атмосфералық шашыраудың нәтижесінде (жасыл, көк және күлгін түстердің қысқа толқын ұзындығы) сәл сары түсті болады. Ол кеңінен қол жетімді болғандықтан, сары охр пигменті өнерде алғаш қолданылған түстердің бірі болды; Франциядағы Ласко үңгірінде 17 000 жыл бұрын салынған сары жылқының суреті бар. Охр және орпимент пигменттері Египет қабірлерінде алтын және тері түсін бейнелеу үшін, содан кейін римдік виллалардағы қабырға суреттерінде қолданылған. Ерте христиан шіркеуінде сары түс Папамен және Патшалықтың алтын кілттерімен байланысты болды, бірақ ол Яһуда Искариотпен де байланыстырылды және еретиктерді белгілеу үшін қолданылды. 20-ғасырда, нацистік Еуропадағы еврейлер сары жұлдызды тағуға мәжбүр болды. Қытайда жарқын сары түс Орта Мемлекеттің түсі болды және оны тек император мен оның үйі тағуға болатын; арнайы қонақтар сары кілемде қарсы алынды. Еуропа, Канада, АҚШ және басқа елдерде жүргізілген сауалнамаларға сәйкес, сары түс көбінесе адамдардың көңіл көтеру, мейірімділік, юмор, бақыт және спонтандылық сезімдерімен байланысты; алайда, ол екіжүзділік, қызғаныш, ашкөздік, әділдік және АҚШ-та батылсыздықпен де байланысты болуы мүмкін. Иранда бұл түс әлсіздік пен ауруды, сонымен қатар даналықты және байланысты білдіреді. Қытай мен көптеген Азия елдерінде ол бақыт, даңқ, үйлесім және даналықтың түсі саналады.
the color
Yellow is the color between green and orange on the spectrum of light. It is evoked by light with a dominant wavelength of roughly 575585 nm. It is a primary color in subtractive color systems, used in painting or color printing. In the RGB color model, used to create colors on television and computer screens, yellow is a secondary color made by combining red and green at equal intensity. Carotenoids give the characteristic yellow color to autumn leaves, corn, canaries, daffodils, and lemons, as well as egg yolks, buttercups, and bananas. They absorb light energy and protect plants from photo damage in some cases. Sunlight has a slight yellowish hue when the Sun is near the horizon, due to atmospheric scattering of shorter wavelengths (green, blue, and violet). Because it was widely available, yellow ochre pigment was one of the first colors used in art; the Lascaux cave in France has a painting of a yellow horse 17,000 years old. Ochre and orpiment pigments were used to represent gold and skin color in Egyptian tombs, then in the murals in Roman villas. In the early Christian church, yellow was the color associated with the Pope and the golden keys of the Kingdom, but it was also associated with Judas Iscariot and used to mark heretics. In the 20th century, Jews in Nazi occupied Europe were forced to wear a yellow star. In China, bright yellow was the color of the Middle Kingdom, and could be worn only by the emperor and his household; special guests were welcomed on a yellow carpet. According to surveys in Europe, Canada, the United States and elsewhere, yellow is the color people most often associate with amusement, gentleness, humor, happiness, and spontaneity; however it can also be associated with duplicity, envy, jealousy, greed, justice, and, in the U. S., cowardice. In Iran it has connotations of pallor/sickness, but also wisdom and connection. In China and many Asian countries, it is seen as the color of happiness, glory, harmony and wisdom.
Этимология
Сары сөзі көне ағылшын тіліндегі geolu, geolwe (еңкеру септігі) сөзінен шыққан, "сары және сары түсті" мағынасын береді, бұл Proto Germanic тіліндегі gelwaz сөзінен, яғни "сарыдан" туындаған. Оның түбірі – gel, алтын және "айқайлау" сөздерімен ортақ; gʰel сөзі "жарық, жарқыраған" және "айқайлау" дегенді білдіреді. Ағылшын термині сары түсті білдіретін басқа герман тілдерімен байланысты, атап айтқанда: шотландтық yella, Шығыс фризиялық jeel, Батыс фризиялық giel, голландтық geel, неміс тіліндегі gelb, сондай-ақ швед және норвегия тілдеріндегі gul. Оксфорд ағылшын сөздігінде бұл сөздің ағылшын тіліндегі ең ерте кездесуі 700 жылғы "Эпиналь сөздігінде" тіркелген.
Оптикалық құрылғылар, түсті баспа және компьютер экрандары
Сары түс көруге болатын жарық спектрінде жасыл және қызыл түстердің арасында орналасқан. Бұл – 570-тен 590 нанометрге дейінгі басым толқын ұзындығына ие жарыққа қарағанда адам көзі көретін түс. Түсті басып шығаруда сары, маджента және көк түстермен бірге сияның үш негізгі азайтушы түсінің бірі болып табылады. Қара түспен бірге, оларды дұрыс араластыру арқылы кез келген толық түсті суретті басып шығаруға болады. (CMYK түс моделіне қараңыз). Белгілі бір сары түс қолданылады, ол "Процесс сарысы" (сондай-ақ "пигмент сарысы", "принтер сарысы" және "канар сарысы" деп те аталады) деп аталады. Процесс сарысы RGB түсі емес, және CMYK негізгі түстерінен RGB-ға тұрақты түрлендіру жоқ. Принтерлік сия үшін әртүрлі формулалар қолданылады, сондықтан таза сары сияның басылған түсінде айырмашылықтар болуы мүмкін. Түсті теледидар немесе компьютер экранында сары түс мүлдем басқа тәсілмен жасалады: дұрыс деңгейдегі жасыл және қызыл жарықты біріктіру арқылы. (RGB түс моделіне қараңыз).
Қосымша түстер
Дәстүр бойынша сары түстің толықтырғыш түсі – күлгін; екі түс суретшілер көптен бері қолданып келе жатқан түстер шеңберінің қарама-қарсы жағында орналасқан. Түс теориясын жақсы білген Винсент ван Гог өзінің бірнеше картиналарында сары мен күлгін түстерін максималды контраст пен үйлесімділік үшін қолданды. Хант «екі түс толықтырғыш болады, егер осы екі стимулдың қосындысы арқылы белгілі бір ахроматикалық стимулдың тристимулдық мәндерін қайта жаңғырту мүмкін болса» деп анықтайды. Яғни, егер екі түрлі түсті жарық белгілі бір ақ (ахроматикалық, түссіз) жарыққа сәйкес келетіндей араластырылса, онда олар бір-бірін толықтырады. Бірақ бұл анықтама қандай ақ түс қолданылатынын шектемейді. XIX ғасырда ғылымға үлкен үлес қосқан Грасманн мен Гельмгольц сары түстің спектрлік толықтырғышын табу қиын екенін, бірақ нәтиже индиго екенін анықтады, яғни қазіргі түс ғалымдары күлгін немесе фиолет деп атайтын толқын ұзындығы. Гельмгольц «Сары мен индиго көк түсі» толықтырғыштар дейді. Грасманн Ньютонның түс категорияларын толқын ұзындығы тұрғысынан қайта құрады және «Осы индиго Гельмгольцке сәйкес сары түстің толықтырғыш түстері орналасқан түстер шегінде жатыр» дейді. Ньютонның түс шеңбері сары түсті индиго мен фиолеттің шекарасына қарама-қарсы орналастырады. Бұл нәтижелер, сарының толықтырғышы 450 нм-ден қысқа толқын ұзындығынан тұрады, егер сарының толқын ұзындығы шамамен 580 нм немесе одан қысқа болса, және көрсетілген ақ 2800 К немесе одан төмен температурадағы қара дене сәулеленуінің түсі болса (яғни, қарапайым шамның ақ жарығы). Көбінесе, күндізгі жарыққа ұқсас немесе 5000-ден 6000 К-ге дейінгі ақ түстерде сарының толықтырғышы көк толқын ұзындығы диапазонында болады, бұл сарының толықтырғышына қатысты стандартты қазіргі заманғы жауап. Суретшілер бояу пигменттерінің ерекшеліктері мен әртүрлі түс шеңберлерін қолдануының нәтижесінде сарының толықтырғышын дәстүрлі түрде индиго немесе көк күлгін деп санайды.
Лазерлер
Спектрдің сары бөлігінде сәуле шығаратын лазерлер басқа түстерге қарағанда сирек кездеседі және қымбат. Саудадағы өнімдерде сары жарық жасау үшін диодты сорғыланған қатты күйдегі (DPSS) технология қолданылады. 808 нм-дегі инфрақызыл лазерлік диод неодим қосылған иттрий ванадий оксидінің (Nd:YVO4) немесе неодим қосылған иттрий алюминий гранатының (Nd:YAG) кристаллын сорғылау үшін қолданылады және оны екі жиілікте (281,76 THz және 223,39 THz: 1064 нм және 1342 нм толқын ұзындығында) бір мезгілде шығаруға итермелейді. Бұл терең инфрақызыл жарық кейін калий, титан және фосфор (KTP) бар басқа кристалл арқылы өтеді, оның сызықтық емес қасиеттері екі кіріспе сәулелердің жиіліктерінің қосындысына (505,15 THz) тең жиілікте жарық тудырады; бұл жағдайда 593,5 нм толқын ұзындығына сәйкес келеді ("сары"). Бұл толқын ұзындығы, тіпті одан да сирек болса да, гелий-неон лазерінен де алуға болады. Дегенмен, бұл 590 нм-ден асатындықтан, нағыз сары емес. 2010 жылы осы DPSS технологиясының бір түрі аздап өзгеше бастапқы жиіліктерді пайдаланып, 589 нм толқын ұзындығын шығару мүмкін болды, ол нағыз сары түс деп есептеледі. Оптогенетика саласындағы жетістіктердің арқасында 589 нм және 594 нм толқын ұзындығындағы сары лазерлерді қолдану соңғы кезде кеңінен тарады.
Астрономия
F және G спектрлік сыныптарына жататын жұлдыздардың түс температурасы оларды "сары" түсті етіп көрінеді. Жұлдыздарды түсіне қарай жіктеген алғашқы астроном 1827 жылы Ф. Г. В. Струве болды. Оның жіктеулерінің бірі – флавалар, яғни сары түсті жұлдыздар, бұл шамамен қазіргі F5–K0 спектрлік диапазонындағы жұлдыздарға сәйкес келді. Жұлдыздарды жіктеуге арналған Strömgren фотометриялық жүйесіне 550 нм толқын ұзындығында ортақтастырылған және 20–30 нм ені бар "y" немесе сары сүзгі кіреді. F және G класындағы супергигант жұлдыздар физикалық тұрақсыздыққа ұшырайтындықтан, сары супергиганттар сирек кездеседі; олар көбінесе көк супергиганттар мен қызыл супергиганттар арасындағы өтпелі фаза болып табылады. Кейбір сары супергиганттар, цефеидтер, абсолютті шамаларына пропорционалды кезеңмен пульсациялайды; сондықтан, егер олардың көрінетін шамасы белгілі болса, оларға дейінгі қашықтықты жоғары дәлдікпен есептеуге болады. Осылайша, цефеидтік айнымалылар Құс жолы галактикасының ішіндегі және одан тыс арақашықтықты анықтау үшін қолданылды. Ең танымал мысалы – қазіргі Солтүстік жұлдызы Полярис.
Биология
Күзгі жапырақтар, сары гүлдер, банан, апельсин және басқа сары жемістердің барлығы каротиноидтарды қамтиды, сары және қызыл органикалық пигменттер, олар өсімдіктердің хлоропластарында және хромопластарында, сондай-ақ балдырлар, кейбір бактериялар және кейбір саңырауқұлақтар сияқты басқа фотосинтез жасайтын организмдерде кездеседі. Олар өсімдіктер мен балдырларда екі маңызды қызмет атқарады: фотосинтез үшін жарық энергиясын сіңіреді және жасыл хлорофиллді фотожарақаттан қорғайды. Ағашы еден төсеуге, жиһаз жасауға және тіс тазалағыштарға кеңінен қолданылады. Торналы сары ағаш – Австралияның ылғалды ормандарында өсетін, терең сары түсті ағаш. Сары топырақ – лириодендронның, яғни лала гүлінің жалпы атауы. Бұл атау дәл емес, себебі бұл туыс топырақтарға жатпайды. Handroanthus albus – Бразилияның Серрадо аймағына тән сары гүлді ағаш.
Тарихқа дейінгі дәуір
Сары түс, саздан жасалған сары охр пигменті түрінде, тарихқа дейінгі үңгір суреттерінде қолданылған ең алғашқы түстердің бірі болды. Ласко үңгірінде 17 300 жылға жуық жасы бар, сары түспен боялған жылқының суреті сақталған.
Ежелгі тарих
Ежелгі Мысырда сары түс алтынмен байланысты болған, ол өшпейтін, мәңгілік және жойылмас деп саналған. Құдайлардың терісі мен сүйектері алтыннан жасалған деп есептелген. Мысырлықтар қабір суреттерінде сары түсті жиі қолданған, көбінесе сары охраны немесе жарқыраған орпиментті пайдаланған, бірақ ол мышьяқтан жасалған және өте улы болған. Тутанхамон патшаның қабірінен орпимент пигменті бар шағын бояу қорабы табылды. Еркектер әрқашан қоңыр бетпен, ал әйелдер сары охра немесе алтын бетпен бейнеленген. Сары түс тарихи тұрғыдан ақша қарыз берушілермен және қаржымен байланысты. Ұлттық кепілқоюшылар қауымдастығының логотипі бардан ілінген үш алтын шарды бейнелейді, бұл кепілқоюшылардың қасиеттісі, Әулие Николай қолында ұстаған үш алтын қапқа сілтеме жасайды. Сонымен қатар, үш алтын шар символы XV ғасырдың әйгілі итальяндық банкирлер мен қарыз берушілер әулеті Медичи әулетінің гербінде де кездеседі. XIX ғасырдың британ суретшісі Дж. М. В. Тернер сол ғасырдағы алғашқылардың бірі болды, ол сары түсті көңіл-күй мен эмоцияларды тудыру үшін қолданды, романтиктер музыканы қолданғандай. Оның «Жаңбыр, бу және жылдамдық – Ұлы Орталық теміржолы» картинасында жарқыраған сары бұлттар басым болды. Жорж Сюрат жаңа синтетикалық түстерді өзінің эксперименталды суреттерінде қолданды, олар негізгі түстердің ұсақ нүктелерінен тұрды, әсіресе оның әйгілі «Жексенбі күнгі кешкі демалыс Гранд-Жатт аралында» (1884–86) картинасында. Ол ашық жасыл газонға қолданған жаңа синтетикалық сары пигмент, мырыш сары немесе мырыш хроматы өте тұрақсыз екенін және тез қоңыр түске айналатынын білмеді. Суретші Винсент ван Гог сары түс, күн сәулесінің жарық түсіне ерекше құрметпен қарады. 1888 жылы Францияның оңтүстігінен әпкесіне жазған хатында: «Қазір бізде керемет жылы, желсіз ауа райы бар, бұл маған өте пайдалы. Күн, жақсырақ сөз таппай, сары, күкірт сары, ақ лимон алтыны деп атауға болатын жарық. Сары түс қандай әдемі!» деп жазды. Арльде Ван Гог 2 Ламартин алаңында жалға алған шағын үйдің ішінде күнбағыстарды суреттеді, үйді Ван Гог «майлы сары» деп сипаттаған түспен бояған. Ван Гог өзі жасаған бояулардың орнына, коммерциялық өндірісте жасалған бояуларды қолданған алғашқы суретшілердің бірі болды. Ол дәстүрлі сары охраны, сондай-ақ 1809 жылы алғаш рет жасалған хром сарысын және 1820 жылы алғаш рет жасалған кадмий сарысын қолданды. XIX ғасырдың соңында, 1895 жылы Нью-Йорк газеттерінде жаңа танымал өнер түрі пайда бола бастады: түсті комикстер. Ол жаңа түсті басып шығару процесін пайдаланды, ол түстерді бөлуді және үш түрлі сияны қолданды: маджента, циан және сары, сонымен қатар қара, беттегі барлық түстерді жасау үшін. Жаңа комикстердегі алғашқы кейіпкерлердің бірі Нью-Йорк көшелерінің Микки Дуген есімді әзілшіл жігіті болды, ол сары түсті түнгі көйлегімен «Сары бала» деп аталды. Ол өзінің атын (және түсін) танымал, сенсациялық журналистиканың бүкіл жанрына берді, ол «сары журналистика» деп аталды.
20 және 21 ғасырлар
ХХ ғасырда сары түс орта ғасырлар мен Ренессанс дәуірінде болғандай, мүшелікten шығару символы ретінде қайта жаңғырды. Нацистік Германия мен Германия басып алған елдерде еврейлер киімдеріне Дәуіт жұлдызы бейнеленген сары үшбұрыштарды тігуге міндеттелді. ХХ ғасырда модернист суретшілер суретті ең қарапайым түстер мен геометриялық пішіндерге дейін азайтты. Голландтық модернист суретші Пит Мондриан сары, қызыл және көк түстегі тік және көлденең қара сызықтар мен төртбұрыштардан тұратын, таза ақ фонға жазылған суреттер сериясын жасады. Сары түс ХХ ғасырда жоғары көріну қасиеттеріне байланысты ерекше бағаланды. Оның алыстан да, жоғары жылдамдықпен де жақсы көрінуіне байланысты, сары түс жылжып бара жатқан көліктерден көру үшін өте қолайлы түс болып табылады.
Жеміс-жидек, көкөніс және жұмыртқа
Көптеген жемістер піскенде сары түске боялады, мысалы, лимон мен банан, олардың түсі каротиноид пигменттерінен пайда болады. Жұмыртқа сарысының түсі ксантофилдерден, сонымен қатар каротиноид пигменттерінің бір түрінен шығады.
Гүлдер
Сары түс гүлдердің көп кездесетін түсі.
Басқа өсімдіктер
Рапс (Brassica napus), сондай-ақ рапс немесе майлы рапс деп те аталады, Brassicaceae (шайқурай немесе қыша тұқымдасы) тұқымдасына жататын жарқыраған сары гүлі бар өсімдік. Алтын тақта – Asteraceae (астра тұқымдасы) тұқымдасына жататын сары гүлі бар өсімдік.
Минералдар және химия
Yellowcake (ұран және уран оксиді деп те аталады) – уран рудасын ұнтақтау арқылы алынатын концентрленген уран оксиді. Yellowcake ядролық реакторлар үшін отын дайындау және уранды байыту үшін қолданылады, бұл – ядролық қару жасаудың маңызды қадамдарының бірі. Титан сарысы (клейтон сарысы деп те аталады), химиялық формуласы, сарыдағы және зәрдегі магнийді анықтау үшін пайдаланылған, бірақ бұл әдіс кедергіге ұшырауға бейім, сондықтан қан жасушаларын, тағам немесе нәжісті талдағанда аммоний фосфаты әдісі тиімдірек. Метил сарысы (p-диметиламиноазобензол) – қышқылдықты анықтауға қолданылатын pH көрсеткіші. Ол pH 4,0-да сарыдан pH 2,9-да қызыл түске өзгереді. Сары атқыш отынды жасау үшін от шашу қоспасына натрий қосылыстары қосылады. Натрий 589,3 нм (D сызығы) ұзындығында күшті сәуле шығарады, бұл өте аздап сары түсті. Элементтердің ішінде күкірт пен алтын ең айқын сары түсті. Фосфор, мырыш және сурьманың сары немесе ақшыл сары түсті аллотроптары бар; фтор мен хлор – ақшыл сары газдар. Көптеген кристалды химиялық қосылыстар, мысалы 2,4-динитрофенол, сары түсті болады.
Пигменттер
Сары окра (Марс сарысы, Пигмент сары 42, 43 деп те аталады), гидратталған темір оксиді – әлемнің көптеген аймақтарындағы саздарда табиғи түрде кездесетін пигмент. Ол улы емес және ежелгі заманнан бері сурет салуда қолданылып келеді. Үнді сарысы – майлы бояулар мен акварельдерде қолданылатын мөлдір, люминесцентті пигмент. Бастапқыда магний эуксантаты деп аталған, ол тек манго жапырақтарымен қоректенген үнді сиырларының зәрінен алынған деген болжам бар. Қазір оның орнына синтетикалық Үнді сарысы қолданылады. Неаполь сарысы (қосық антимонат сарысы) – минералдық биндгеймиттен алынған және 20-ғасырға дейін кеңінен қолданылған ең көне синтетикалық пигменттердің бірі. Ол улы, сондықтан қазіргі уақытта бояуларда заманауи пигменттер қоспасымен ауыстырылады. Кадмий сарысы (кадмий сульфиді, CdS) 19-шы ғасырдың ортасынан бері суретшілердің бояуларында қолданылып келеді. Уыттылығына байланысты қазіргі уақытта азо пигменттерімен алмастырылуы мүмкін. Хром сарысы (қорғасын хроматы), минералдық крокоиттен алынған, 19-шы ғасырдың басында суретшілер қолданған, бірақ қорғасынның улы болуына байланысты басқа сары пигменттермен ауыстырылды. Цинк сарысы немесе цинк хроматы – 19-ғасырда жасалған синтетикалық пигмент. Оны суретші Жорж Сюрат өзінің пуантилизм картиналарында қолданған. Ол оның өте тұрақсыз екенін және тез қоңыр түске айналатынын білмеген. Титан сарысы (никель-антимон титан сары рутилі) – титан диоксидіне никель мен антимон оксидтерінің аз мөлшерін қосып, қыздыру арқылы жасалады. Ол жақсы жабылатын сары бояулар жасау үшін қолданылады және LBNL бояу коды "Y10" болып табылады. Гамбоге – Garcinia туысына жататын ағаштардан алынған, ұнтақталғанда сарғыш түске айналатын қызғылт сары шайыр. Ол 8-шы ғасырдан бері алыс Шығыста акварель пигменті ретінде қолданылған. "Гамбоге" атауы "Камбоджа" сөзінен шыққан және 17-шы ғасырдан бері Еуропада қолданылып келеді. Орпимент, сондай-ақ Король сарысы немесе Қытай сарысы деп те аталады, ол мырыш трисульфиді және 19-шы ғасырға дейін бояу пигменті ретінде қолданылған. Жоғары улылығына және қорғасын негізді пигменттермен реакцияға түсуіне байланысты ол кадмий сарысымен ауыстырылды. Азо бояғыштарына негізделген пигмент (ақ пигментпен біріктірілген ашық немесе жартылай мөлдір бояу) – қазіргі заманғы бояулардың көпшілігінде бояу ретінде қолданылады, оларға жоғары қаныққан сары түс немесе қарапайым түс қосылысы қажет. Ең көп таралғаны – сары моноазо арилидтер отбасысы, алғаш рет Hansa Yellow деп сатылды.
Түстер
Curcuma longa, сондай-ақ куркума деп аталады, Үндістанда және Оңтүстік-Шығыс Азияда өсірілетін өсімдік, ол киімге, әсіресе монахтардың киімдеріне бояу ретінде; карри және басқа да тағамдарға дәмдеуіш ретінде; және халықтық медицина ретінде қолданылады. Сондай-ақ, қыша мен басқа да өнімдерге бояу ретінде де пайдаланылады. Сафран, куркума сияқты, дәмдеуіш және тағамға бояу ретінде қолданылатын сирек кездесетін бояулардың бірі. Ол крокус сативс гүлінің кептірілген қызыл топыршағынан жасалады. Оны қолмен жинау керек, бір грамм топыршақ алу үшін 150 гүл қажет, сондықтан ол өте қымбат. Бұл өсімдік Жерорта теңізі немесе Оңтүстік-Батыс Азияда пайда болған болуы мүмкін, ал оның қолданылуы б.з.д. 7 ғасырда Ассириялық ботаникалық анықтамада, Ашшурбанипалдың басшылығымен жасалған еңбекте егжей-тегжейлі сипатталған. Ол Будда заманында Үндістанда белгілі болған, ал ол қайтыс болғаннан кейін оның ізбасарлары монахтардың шафран түсті киім киюін бұйырды. Сафран жоғары буддалық монахтардың киімдерін бояу үшін пайдаланылды, ал қарапайым монахтар Гамбоге немесе Куркума лонгамен, яғни куркумамен боялған киім киді. Сафранның түсі – каротиноидты табиғи пигменттің қызыл түрі – кроциннен шығады. Боялған матаның түсі сафранның түріне және өңделу процесіне байланысты қызылдан қызғылт сарыға дейін өзгереді. Бүгінде сафранның көп бөлігі Ираннан келеді, бірақ ол Испанияда, Италияда және Үндістанның Кашмир аймағында коммерциялық мақсатта, сондай-ақ Жаңа Зеландияда, Ұлыбританияда, Францияда, Швейцарияда және басқа да елдерде өсіріледі. АҚШ-та оны 18 ғасырдың басынан бері Пенсильвания голландтары өсіріп келеді. Сафранның жоғары бағасының салдарынан, басқа ұқсас бояулар мен дәмдеуіштер көбінесе сафран деген атпен сатылады. Мысалы, «үнді сафран» деп аталатын өнім көбінесе куркума болып келеді. Reseda luteola, сондай-ақ бояушы шөп, сары шөп немесе дәнекер деп те аталады, неолит дәуірінен бері сары бояу ретінде қолданылып келеді. Ол Еуропаның жолдары мен қабырғалары бойында өсіп, Солтүстік Америкаға әкелінді, онда ол арамшөп ретінде таралды. Ол терең және тұрақты түс беретін сары бояу ретінде, сондай-ақ маталарды жасыл түске бояу үшін қолданылды, алдымен оны көк түспен бояп, содан кейін Reseda luteola-мен бояу арқылы бай, берік және тұрақты жасыл түске айналдыру үшін пайдаланылды. Бұл бояу орта ғасырдан бастап 18 ғасырға дейін Еуропадағы ең көп қолданылатын сары бояу болды, содан кейін оны Солтүстік Америкадан алынған Quercitron ағашының қабығы, ал кейін синтетикалық бояулар ығыстырды. Ол Солтүстік Африка мен Осман империясында да кеңінен қолданылды. Гамбоге – шафраннан сарыға дейін терең сары пигмент және бояу. Азияда бұл өсімдік буддистік монахтардың киімдерін бояу үшін жиі қолданылады. Гамбоге көбінесе Камбоджада, Таиландта және Оңтүстік-Шығыс Азияның басқа жерлерінде өсетін Guttiferae тұқымдасына жататын мәңгі жасыл ағаштардың әртүрлі түрлерінен шайырды сорып алу арқылы алынады. "Камбудж" (санскрит: कंबुज) – Камбоджаның ежелгі санскрит атауы.
Тамақ бояуы
Қазіргі кезде ең көп қолданылатын сары түсті тағамдық бояу – тартразин. Бұл синтетикалық лимон сары азо бояуы. Ол сонымен қатар E102, C. I. 19140, FD&C сары 5, қышқыл сары 23, тағамдық сары 4 және тринатрий 1(4-сульфонатофенил)-4-(4-сульфонатофенилазо)-5-пиразолон-3-карбоксилаты деп те белгілі. Бұл сары түс жүгері және картоп чиптері, жүгері ұнтақтары, қантты кондитерлік бұйымдар, попкорн, қыша, джемдер мен желелер, желатин, газдалған сусындар (әсіресе Mountain Dew), энергетикалық және спорттық сусындар, сондай-ақ нан-тоқаш өнімдері сияқты өңделген тағамдарда жиі қолданылады. Ол сұйық және қою сабын, шампунь, косметика және дәрі-дәрмектерде де кеңінен қолданылады. Кейде оны көк бояулармен араластырып, өңделген өнімдерге жасыл түс беру үшін пайдаланады. Тағам өнімдерінің қаптамасында әдетте «түс», «тартразин» немесе «E102» деп көрсетіледі. АҚШ-та тартразинге төзбеушілікке байланысты денсаулыққа қатысты алаңдаушылықтар болғандықтан, оның болуы тағамдық және фармацевтикалық өнімдердің таңбасында міндетті түрде көрсетілуі керек. Тағы бір танымал синтетикалық сары бояу – Күн бату сары FCF (сары-қызғылт сары S, FD&C сары 6 және C. I. 15985) болып табылады. Ол мұнайдан алынған ароматикалық көмірсутектерден жасалады. Еуропада сатылатын тағамдарға қосылғанда, ол E110 нөмірімен белгіленеді.
Символикасы мен ассоциациялары
Батыста сары түс көпшілікке ұнамайды. 2000 жылы жүргізілген сауалнамада Еуропа мен Америкадағы респонденттердің 6% ғана оны сүйікті түсі деп атады, ал 45% көк, 15% жасыл, 12% қызыл және 10% қара түсті таңдады. Респонденттердің 7% үшін бұл ең ұнатпайтын түс болды. Сары түс екіұштылық пен қайшылықтың түсі саналады. Ол оптимизм мен қуанышпен, сондай-ақ сатқындық, екіжүзділік және қызғанышпен байланысты. Қазіргі стандартты мандарин тілінде сөйлейтіндер хуан сөзін ағылшын тіліндегі сары түстің реңктерімен байланыстырады. Қытай символизмінде сары, қызыл және жасыл түстер еркек түстері деп, ал қара және ақ түстер әйелдерге тән деп есептеледі. Бес элемент теориясы дамығаннан кейін қытайлықтар түрлі сәйкестіктерді анықтады. Бес маусымдық модельде жаздың соңы сарғыш жапырақтармен сипатталады. Қытайдың алғашқы императоры Сары Император деп аталды, ал соңғысы Пуйи (1906–67) өзінің естеліктерінде бала кезінде өзін қоршаған барлық заттың сары болғанын айтқан. "Бұл маған өте кішкентай кезімнен-ақ ерекше екенімді түсінуге көмектесті, және ол мені басқа адамдардан бөліп тұратын 'аспаннан берілген табиғатым' туралы санаға енгізді". Осыдан 2007 жылғы "өте эротикалық, өте зорлыққа толы" мемі пайда болды, онда "эротикалық" сөзі қытай тіліндегі "сары" сөзінен аударылған.
Жарық пен ақыл
Сары түс, күннің көкжиекке жақын тұрғандағы сәулесінің түсі ретінде, көбінесе жылумен байланыстырылады. Сары түс пен қызылдың үйлесімі ыстық пен энергияны символдайды. Сары түспен боялған бөлме ақ түспен боялған бөлмеден жылырақ сезіледі, ал сары жарық беретін шам ақ жарық беретін шамнан көбірек табиғи көрінеді. Жарық түсі болғандықтан, сары түс сондай-ақ білім мен даналықпен байланысты. Ағылшын және көптеген басқа тілдерде "ақылды" және "жарқын" сөздері интеллектті білдіреді. Исламда алтынның сары түсі даналықты символдайды. Орта ғасырлық еуропалық символизмде қызыл – құмарлықты, көк – руханилықты, ал сары – ақыл-оқты бейнелейді. Көптеген еуропалық университеттерде физика және табиғат ғылымдары факультетінің оқытушылары сары түсті тоға және қалпақ киеді, себебі сары түс – ақыл мен зерттеудің түсі.
Алтын және сары
Ежелгі Грекия мен Римде құдайлар көбінесе сары немесе шашы қызыл түсті шаштарымен бейнеленген, олар әдебиетте "алтын" деп сипатталған. Сары түс күн құдайлары Гелиос пен Аполлонмен байланысты болған. Ежелгі Грецияда ерлер мен әйелдер үшін шаштарын сары түске бояу немесе күнде уақыт өткізіп, оны ағарту сәнге айналған. Ежелгі Римде бәліздерді оңай анықтау үшін шаштарын ағартуға міндеттелген, бірақ бұл Галлия, Британия және Германиядан жаулап алынған көптеген құлдардың экзотикалық сары шашының әсерінен аристократ әйелдер үшін де сәнді түс болды. Дегенмен, ортағасырлық Еуропада және кейінірек "сары" сөзі көбінесе жағымсыз мағынаға ие болды; ол сатқындықпен байланысты болғандықтан, сары шашты көбінесе "қоңыр", "жарық", "әдемі" немесе көбінесе "алтын" деп поэтикалық түрде атаған. Футбол матчындағы сары карточка ескертуді білдіреді, бірақ ойыннан шығару емес.
Оптимизм және ләззат
Сары түс көбінесе оптимизм мен қуанышпен байланысты; ол назар аудару үшін жасалған түс және көңіл көтеру үшін қолданылады. Әдетте, сәнде сары көйлектер сирек кездеседі, бірақ олар әрқашан шаттық пен тойға байланысты болады.
Майя және итальян тілдері
Ежелгі майялар сары түсті оңтүстік бағытымен байланыстырған. Майяның "сары" (кан) сөзінің иероглифі "қымбатты" немесе "пісіп жеткен" деген мағынаны да білдіреді. Итальян тіліндегі "Giallo" сөзі ойдан шығарылған және нақты қылмыстық оқиғаларды білдіреді. Бұл байланыс шамамен 1930 жылы Италияда жарық көрген алғашқы қылмыстық роман сериясының мұқабалары сары болған кезде пайда болды.
Музыка
The Beatles 1966 жылғы "Revolver" альбомында №1 хит болған "Сары суасты кемесі" әні бар. Кейіннен, 1968 жылы United Artists компаниясы Битлз музыкасына негізделген "Сары суасты кемесі" атты анимациялық фильм шығарды. 1967 жылғы наурызда Донованның "Mellow Yellow" альбомы 1966 жылы АҚШ Billboard чарттарында 2-орынды, ал 1967 жылдың басында Ұлыбританияда 8-орынды иеленді. Осы аттас ән банан қабығының ішкі жағынан қыртыс алып, оны түтінге айналдырып мас болуға болатын деген кең таралған сенімді қалыптастырды. Бұл қаңқу 1966 жылы Country Joe McDonald бастады. Coldplay 2000 жылғы "Yellow" синглімен бүкіл әлемге танымал болды. "Yellow River" әні 1970 жылы британдық Christie тобы жазған. "Сары өзен" фортепиано концерті – Инь Чэнцзонг және Чу Ванхуа сияқты музыканттардың бірлескен жұмысымен құрастырылған фортепиано концерті. Оның тұңғыш орындалуы 1969 жылы Мәдени революция кезінде өтті.
Саясат
Саяси түс ретінде сары көбінесе либерализм, либертариандық және анархокапитализммен байланысты. Қазіргі уақытта сары түсті қолданатын саяси партиялар: Ұлыбританиядағы Либерал-демократтар және UKIP, Шотландиядағы SNP, Жаңа Зеландиядағы ACT және АҚШ-тағы Либертариандық партия. АҚШ-та "сары ит демократ" – 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында Азамат соғысы мен Қайта құру кезеңінен кейін республикашыларға деген ашуынан демократиялық кандидаттарға үнемі дауыс берген Оңтүстік штатының сайлаушысы. Бүгінде бұл термин демократиялық партияның берік жақтасына қатысты, яғни республикашылға дауыс берудің орнына "сары итке" дауыс беретін адамды білдіреді. Қытайда "сары түбіктер" – Хан әулеті тұсында кең көлемде көтеріліс ұйымдастырған Даолық секта. 1986 жылғы Филиппиндегі Халық билігі революциясы демонстрациялар кезінде сары ленталардың көп болуына байланысты "Сары революция" деп те аталды. UNIDO, PDP Laban және Либералдық партия сияқты либералдық және демократияны жақтаушы саяси партиялар мен ұйымдар сары түсті пайдаланды. Соңғы кезде бұл термин Фердинанд Маркос және Родриго Дутерте жақтастарының оппозицияға қарсы қолданатын қарапайым сөзге айналды. Францияда 2018 жылдың қараша және желтоқсан айларында "Сары жилеттер" атты оппозициялық қозғалыс президент Эммануэль Макронның салық саясатына наразылық білдіріп, көшеге шықты. Олар француз жүргізушілерінің көліктерінде міндетті түрде болуы тиіс сары қауіпсіздік жилеттерін киді.
Таңдалған ұлттық және халықаралық тулар
Әлемдегі ең көп халқы бар бес елдің (Қытай мен Бразилия) үшінің туларында сары немесе алтын түс бар, бұл әлем халқының шамамен жартысын құрайды. Көптеген елдердің туларында сары түс қолданылғанымен, оның символикасы кең ауқымды: азаматтық қадір-қасиеттен бастап, алтын қазына, алтын егістік, шөл, патшалық билік, жұмақтың кілті және Коммунистік партияның жетекшілігі сияқты мағыналарды білдіреді. Еуропалық геральдиканың дәстүрінде сары, ақпен бірге екі металлдың (алтын және күміс) бірі саналады, сондықтан геральдикалық дизайн ережелерін сақтайтын тулар басқа түстерді бөліп көрсету үшін міндетті түрде сары немесе ақ түсті пайдалануы керек (түс және нышан ережесін қараңыз).
Дін
Буддизмде монахтар киетін шапанның шафран түсін Будданың өзі және оның ізбасарлары біздің заманымызға дейінгі V ғасырда анықтаған. Киім мен оның түсі сыртқы әлемнен бас тарту және тәртіпке берілгендіктің белгісі. Монах-кандидат, өзінің ұстазымен бірге, алғаш рет монастырь монахтарының алдына өз киімдерінде, қолының астындағы жаңа шапанымен келіп, орденге кіруді сұрайды. Содан кейін ол ант береді, киімді киіп, қайыр сұрап, әлемге шығады. Содан кейін ол таңертең қайыр сұраса, түстен кейін орманға, баққа немесе монастырға барып, ой жүгіртеді және оқиды. Буддалық жазбалар мен түсініктемелерге сәйкес, шапан бояуларын алты түрлі заттан алуға болады: тамырлар мен түбіршектерден, өсімдіктерден, қабықтан, жапырақтардан, гүлдерден және жемістерден. Сондай-ақ, киімдер дұрыс түстелу үшін оларды ұзақ уақыт суда қайнату керек. Сафран мен охра түстері, әдетте, curcuma longa өсімдігі немесе jackfruit ағашының өзекті ағашынан жасалған бояулар, ең көп таралған түстер болып табылады. Орман монахтары әдетте охра түсті шапан киеді, ал қала монахтары шафран киеді, бірақ бұл ресми ереже емес. Киімнің түсі әр түрлі «көлік» немесе буддизм мектептері арасында, сондай-ақ әр елде, олардың ілімдеріне және қолда бар бояуларға байланысты біршама өзгереді. Тибетте ұстанып жүрген қатаң Ваджраяна немесе Тантрикалық буддизм монахтары шафран мен қызыл түсті ең түрлі-түсті киім киеді. Негізінен Жапония, Қытай және Кореяда қолданылатын буддизмнің Махаяна монахтары ашық сары немесе шафран түсті, көбінесе ақ немесе қара түсті киінеді. Оңтүстік-Шығыс Азияда кең тараған Хинаяна буддизмі монахтары әдетте охра немесе шафран түсті киім киеді. Тайланд пен Оңтүстік-Шығыс Азияның басқа жерлеріндегі орман дәстүрінің монахтары жаңғақ ағашының сүрегінен боялған қоңыр түсті охра киім киеді. Индуизмде құдай Кришна әдетте сары түсті киіп суреттелген. Сары және шафран - бұл садхулар немесе Үндістандағы кезбелі қасиетті адамдар киетін түстер. Индустардың құдіреті шексіз және құдайлық құдайы Ганеша немесе Ганпати көбінесе сары түсті дхотар киіп жүреді, ол пивла питамбар деп аталады және ең қолайлы деп саналады. Сикхизмде: Сикх Рехат Мариадада әр Гурдувараның сыртында көтерілген Нишан Сахибтің ксантикалық (Панджаби тілінде Басанти) немесе сұрғылт көк (қазіргі күннің теңіз көк) (Панджаби тілінде Сурмаи) түсі болуы керек екендігі анық айтылған. Ислам дінінде алтын сары түс даналықты білдіреді. Полинезия аралдарындағы діндерде сары түс қасиетті түске, құдайлық болмыстың түсіне жатады; жергілікті тілдерде «сары» сөзі құдайлардың тағамдары деп саналатын curcuma longa өсімдігінің атымен бірдей.
Жаңа дәуірдің рухани метафизикасы
Жаңа дәуір авторы Элис Бейлидің метафизикасында, оның "Жеті сәуле" деп аталатын жүйесінде, адамдар жеті түрлі метафизикалық психологиялық типке жіктеледі. Төртінші сәуле – қақтығыс арқылы үйлесім, сары түспен бейнеленеді. Осы метафизикалық психологиялық типке жататын адамдар "Сары сәуледе" деп есептеледі. Сары түс үшінші, күн өрімі (Manipura) чакрасын символдық тұрғыдан көрсетеді. Аураны үшінші көзімен көре алатындарын айтатын экстрасенстер, сары аурасы бар адамның көбінесе зихи ақыл-ойды қажет ететін мамандық иесі, мысалы ғалым екенін хабарлайды.
Спорт
Футболда (футбол) төреші ойыншыға ресми ескерту жасалғанын немесе уақытты ысырап еткенін көрсету үшін сары карточканы көрсетеді. Бастапқыда регби лигасында, кейін регби одағында да төреші ойыншының қуғынға жіберілгенін көрсету үшін сары карточканы көрсетеді. Велосипед жарыстарында сары жейде – немесе маillot jaune – кейбір кезеңдік жарыстардың көшбасшысына беріледі. Бұл дәстүр Tour de France жарысында басталды, онда демеуші L'Auto газеті (кейін L'Équipe) ерекше сары қағазға басылған болатын. Бразилия, Швеция және Украинаның ұлттық құрамалары көбінесе сары футболка киіп ойнайды.
Көлік
Кейбір елдерде таксилер көбінесе сары түсте болады. Бұл практика Чикаго қаласында басталды, онда такси кәсіпкері Джон Д. Герц Чикаго университетінің зерттеуіне сүйене отырып, сары түстің қашықтықтан ең оңай көрінетінін дәлелдеген соң, өзінің таксилерін сары түске бояды. Канада мен АҚШ-та мектеп автобустары көру және қауіпсіздік мақсатында сары түске боялады (көбінесе "мектеп автобусы сарысы" деп аталады), ал Ұлыбританиядағы FirstGroup сияқты автобус операторлары осы қағиданы енгізуге тырысуда. "Гусеница сарысы" және "жоғары көрінетін сары" автомобиль жолдарындағы құрылыс техникасы үшін қолданылады. Жол ережелерінде сары түс (Ұлыбританияда "янтар" деп аталады) – "баяулау", "сақтық" немесе "алда баяу жылдамдық" деген мағына беретін жол сигналы. Ол жасыл ("жол ашық") мен қызыл ("тоқтау") арасында орналасқан. Теміржол сигнализациясында сары түс көбінесе ескерту беру үшін, мысалы, алыс сигналдарда қолданылады. Кейбір автомобильдердің фаралары мен тұманға қарсы шамдарында жаңбыр, қар және тұманның көзді жалықтыруын азайту үшін селективті сары түс қолданылады.
Теңіз сигнализациясы
Халықаралық теңіз сигналдарында сары жалау "Q" әрпін білдіреді. Сонымен қатар, кеме карантинге жатқызу қажеті жоқ екенін көрсетеді. Бұл термин 19 ғасырда пайда болған, нақты шығу тегі белгісіз, бірақ ол аурудың түсімен байланысты болуы мүмкін, яғни адамның күші мен денсаулығы нашар екенін білдіреді. "Сары журналистика" – нәтижелері шектеулі зерттеулерге негізделген жаңалықтарды атау үшін қолданылатын американдық термин. "Сары беттер" әртүрлі елдерде қызмет түріне қарай әліппелік ретпен орналастырылған телефон нөмірлерінің тізімдерін білдіреді. Азиялықтар, әсіресе Шығыс Азиялықтар, "сары" деп белгіленген. "Сары қауіп" – 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Қытайдан келген иммигранттардың Еуропа мен Америкаға экономикалық және мәдени қауіп төндіретінін сипаттау үшін саясатта және көркем әдебиетте қолданылған термин. Бұл терминді алғаш рет 1895 жылы Германияда Кайзер Вильгельм II қолданған, және ол көптеген кітаптар мен кейінірек түсірілген фильмдерде талқыланды. "Сары қызылша" – азиялықтарға деген құштарлықты білдіретін сленгтік сөз. "Жоғары сары" – 20 ғасырдың басында ашық терілі афроамерикандықтарды сипаттау үшін кейде қолданылатын термин. "Сары қар" – несептен сары түске боялған қар.