Кіріспе

Ұшақ пилотының кабинасындағы, ұшқышты жақындап келе жатқан тоқтау туралы ескертетін механикалық құрылғы.

Таяқ шайқағыш – ұшақтың басқару тұтқасын ("таяқты") жылдам және шулы тербету арқылы ұшу экипажына аэродинамикалық тоқтаудың жақын арада пайда болатынын ескертуге арналған механикалық құрылғы. Ол көбінесе ірі азаматтық реактивтік ұшақтарда, сондай-ақ көптеген ірі әскери ұшақтарда кездеседі. Таяқ шайқағыш – ұшақтың тоқтаудан қорғау жүйесінің маңызды бөлігі. 1963 жылғы BAC One Eleven сынақ апаты сияқты оқыс оқиғалар аэродинамикалық тоқтауларға байланысты болды және авиациялық реттеуші органдарды кейбір ұшақтарды таяқ шайқағыш және таяқ итеруші сияқты тоқтаудан қорғау шараларымен жабдықтау қажеттігін белгілеуге итермеледі, бұл осындай жағдайларды азайтуға бағытталған. Таяқ шайқағыш авиалайнерлер мен ірі көлік ұшақтарында кеңінен таралған болса да, бұл құрылғылар қатесіз емес және ұшу экипаждары олардың жұмыс істеу принципін және олардың қосылуына қалай ден қою керектігін білуі керек. Дұрыс жұмыс істеп тұрған таяқ шайқағыштары бар ұшақтардың тоқтауға ұшыраған жағдайлары да болды, көбінесе бұл ұшқыштардың дұрыс реакция жасамауына байланысты.

Тарих

Көптеген ұшақтар шабуыл бұрышына жақындағанда, аэродинамикалық тоқтау пайда болады, қанаттардың үстінен ауаның тегіс ағысы бұзылып, қанаттардың артқы жиегінде турбулентті ағыс тудырады. Ұшақтың өлшеміне немесе конструкциясына байланысты, бұл турбулентті ауа, «буфет» деп аталатын, әдетте ұшақтың арт жағындағы рульге (elevator) әсер етеді, ал ол өз кезегінде басқару кабельдері арқылы берілетін дірілдерді тудырады, және ұшқыш оны рульдық бағанада (yoke) күшті сілкініс ретінде сезінеді. Рульдық бағананың осы табиғи дірілі, ұшқыштарға тоқтау қаупі туып келе жатқаны туралы ерте ескерту болып табылады. Өте ірі ұшақтарда, электрлік басқару жүйесі бар ұшақтарда және күрделі құйрық конструкциясы бар ұшақтарда рульдық бағанаға «буфет» әсері болмайды, себебі турбулентті ауа рульге жетпейді, немесе рульдегі қозғалыс «буфеттен» рульдық бағанаға берілмейді. Бұл ұшақтардың ұшқыштарын тоқтауға жақындап келе жатқаны туралы маңызды ескертулердің бірінен айырады. Boeing компаниясының конструкторлары бұл мәселені шешу үшін механикалық құрылғы жасады, оны «stick shaker» деп атады, ол ұшақ шабуыл бұрышына жақындағанда кішкентай ұшақтарда рульдық бағана табиғи түрде сілкінетіндей етіп сілкіндіреді. «Stick shaker» құрылғысы 1949 жылдан бері әзірленуде. 1963 жылы BAC One Eleven авиалайнері тоқтау сынағы кезінде апатқа ұшырап жоғалып кетті. Ұшқыштар Т-тәрізді құйрығы бар ұшақты тоқтаудан шығу шегінен асырып, терең тоқтау күйіне түсті, онда тоқтаған қанаттан туған турбулентті ауа рульдің тиімділігін жойды, нәтижесінде басқару жоғалып, апатқа әкелді. Апаттың салдарынан барлық BAC One Eleven авиалайнерлеріне біріктірілген «stick shaker» және «stick pusher» жүйесі орнатылды. Оқиғаның кең ауқымды салдары – ұшқыштардың тоқтау жағдайларын анықтап, жеңу қабілетіне байланысты жаңа талап енгізілуі болды. Көліктік санатындағы ұшақтың дизайны осы талаптың ерекшеліктеріне сәйкес келмесе, ұшақта «stick pusher» болған жағдайда қабылдануы мүмкін. Регуляторлық қысымнан бөлек, әртүрлі ұшақ өндірушілер өздерінің жақсартылған тоқтаудан қорғау жүйелерін жасауға тырысты, олардың көпшілігі «stick shaker» құрылғысын қамтыды. Американдық Boeing компаниясы көптеген ұшақтарына тоқтау туралы ескерту жүйесін жасап, енгізді. Көптеген ұшақтар пилот кабинасына «stick shaker» орнатты, сондай-ақ Bombardier Aviation компаниясының Challenger 600 бизнес-ұшақтарына да орнатылды. Boeing 737, Boeing 767 және Embraer E Jet E2 отбасысының жаңа үлгілері сияқты коммерциялық авиалайнерлер де ұшақтың тоқтаудан қорғау жүйесіне «stick shaker» құрылғысын қосты.

Қалқымадан қорғау жүйелеріндегі қызмет

Қанаттың тоқтау қаупінен қорғайтын жүйенің маңызды бөлігі – таяқ шайқағыш. Жүйе фюзеляжға немесе қанатқа орнатылған шабуыл бұрышы (AOA) сенсорларынан тұрады, олар авиациялық компьютерге қосылған. Компьютер AOA сенсорларынан және басқа ұшу жүйелерінен мәліметтер алады. Егер мәліметтер ұшу апаттарының алдында екенін көрсетсе, компьютер таяқ шайқағышты қосады және дыбыстық ескерту береді. 2010 жылдардың басында осы апаттарға жауап ретінде FAA операторларға ұшу экипаждарының осы құралдарды дұрыс пайдалану бойынша тиісті оқытылуын қамтамасыз етуге бағытталған нұсқаулар берді.