Кіріспе

Британдық қысқа қашықтықтағы реактивті ұшақ BAC One Eleven (немесе BAC 111/BAC 1 11) – Британдық Ұшақ Корпорациясы (BAC) өндірген алғашқы реактивті ұшақ. Бастапқыда 1960 жылы BAC құрамына бірігуге дейін Hunting Aircraft компаниясы 30 орындық ұшақ ретінде жоспарланған, ол 1961 жылдың 9 мамырында British United Airways (BUA) компаниясының тапсырысымен 80 орындық авиалайнер ретінде іске қосылды. Прототипі алғашқы рейсін 1963 жылдың 20 тамызында жасады және 1965 жылдың 22 қаңтарында BUA компаниясына тапсырылды. 119 орындық, ұзартылған 500 сериясы 1967 жылы енгізілді. Жалпы өндіріс 1982 жылға дейін Ұлыбританияда, ал 1982-1989 жылдар аралығында Румынияда 244 данаға жетті, онда Romaero компаниясы тоғыз Rombac One Eleven ұшағын лицензия бойынша құрастырды. Ұзындығы шағын, тар корпусты ұшақ Rolls Royce Spey төмен қуатты турбожетектерімен жабдықталған, бұл конфигурация бұрынғы Sud Aviation Caravelle және кейінірек Douglas DC 9 ұшақтарына ұқсас. Ол Боинг 737 ұшағының алғашқы түрлерімен бәсекелесті және британдық, еуропалық және АҚШ авиакомпаниялары, соның ішінде румын операторлары тарапынан қолданылды. Оның орнына жаңа Airbus A320 және кейінірек 737 түрлері, сондай-ақ Bombardier CRJ200 өңірлік реактивті ұшағы келді. 1990 жылдары шу деңгейіне қойылған шектеулер африкалық авиакомпанияларға өту процесін жеделдетті, ал соңғы BAC One Eleven 2019 жылы қызметтен шығарылды.

Ерте дамуы

1950 жылдары, де Гавиланд Кометі қызмет кезінде апатқа ұшырағанымен, реактивтік қозғалтқыштарға жолаушылар сұранысы жоғары болды. Бірнеше өндірушілер жолаушылар ұшақтарын шығаруға асықты, соның ішінде қысқа қашықтыққа арналған, мысалы Sud Aviation Caravelle. 1956 жылғы шілдеде British European Airways компаниясы қолданыстағы турбовинтті ұшақтармен қатар пайдалануға "екінші буын" реактивтік ұшағын шақыратын хабарлама жариялады. Бұл британдық әуе-ғарыш өнеркәсібінің әртүрлі жобаларына әкелді. Hunting Aircraft Vickers Viscount ұшағының реактивтік қуатпен жұмыс істейтін жаңа нұсқасын жобалауды бастады, нәтижесінде 30 орындық Hunting 107 пайда болды. Сол кезде Vickers өзінің VC10 жобасының 140 орындық түрі – VC11-ді жасауды бастады. Көптеген басқа авиациялық фирмалар да жобалар ұсынды. 1960 жылы британ үкіметінің ықпалымен Hunting Vickers Armstrongs, Bristol және English Electric компанияларымен бірігіп, British Aircraft Corporation (BAC) құрды. Жаңа BAC Hunting жобасының перспективалы екенін мойындады, бірақ 30 орындық реактивтік ұшаққа сұраныс аз болады деп шешті. Жоба қайта қаралып, 59 орындық BAC 107 ұшағы жасалды, ол екі Bristol Siddeley BS75 турбовентиляторлық қозғалтқышымен жабдықталған. BAC Vickers VC10-ның 140 орындық VC11 нұсқасын дамытуды жалғастырды. Hunting компаниясы BAC құрамына енгеннен кейін Bristol Type 200 сияқты басқа да бәсекелестік жобалар тоқтатылды. Нарықтық зерттеулер 59 орындық BAC 107 тым кішкентай екенін көрсетті, сондықтан 1961 жылы жоба қайта өңделді, жолаушылар сыйымдылығы 80 орынға дейін артты, ал BS75 қозғалтқыштары Rolls Royce Speys қозғалтқыштарына алмастырылды. Жаңартылған жоба BAC 111 деп аталды (кейін One Eleven деп белгілі болды), BAC VC11 жобасын тоқтатты және One Eleven-ге күшін жұмсады. Қазіргі британдық Hawker Siddeley Trident сияқты ұшақтардан айырмашылығы, One Eleven British European Airways немесе British Overseas Airways Corporation компанияларының қажеттіліктерін емес, әлемдік әуе компанияларының сұранысын қанағаттандыру үшін жасалды. BAC 400-ге дейін тапсырыс алуды күтті. 1961 жылғы 9 мамырда British United Airways компаниясы One Eleven 200 ұшағына алғашқы 10 ұшақтың тапсырысын берді, осылайша One Eleven ресми түрде таныстырылды. 20 қазанда АҚШ-тағы Braniff International Airways компаниясы 6 ұшаққа тапсырыс берді. Mohawk Airlines жаңа ұшақ іздеу үшін Еуропаға өкілдерін жіберді және 1962 жылғы 24 шілдеде 4 One Eleven ұшағына келісім жасады. Содан кейін Kuwait Airways 3 ұшаққа, ал Central African Airways 2 ұшаққа тапсырыс берді. Braniff өзінің тапсырысын екі есеге көбейтіп, 12 ұшаққа жеткізді, ал Ирландияның Aer Lingus 4 ұшаққа тапсырыс берді. Western Airlines 10 ұшаққа тапсырыс берген, бірақ кейіннен оны тоқтатты. Алайда, АҚШ-тың Азаматтық авиация кеңесі (CAB) тоқтатты, ол Бонанза бағыттарында реактивтік ұшақтарды пайдалану үшін субсидиялар қажет екенін мәлімдеді, бұл кейбіреулер сол кезде протекционизм деп санайтын шара болды. CAB сонымен қатар Frontier Airlines және Ozark Air Lines компанияларына One Eleven ұшақтарын тапсырыс беруге тыйым салды, бірақ Ozark-ке ұқсас Douglas DC 9 және Frontier-ге Boeing 727 100 ұшақтарын тапсырыс беруге рұқсат берді. CAB Mohawk компаниясының тапсырыстарын тоқтатуға да тырысты, бірақ сәтті болмады. 1963 жылғы мамыр айында BAC One Eleven 300 және 400 нұсқаларын жариялады. Жаңа нұсқалар Mk. 511 нұсқасы Spey қозғалтқыштарын пайдаланды, олардың қуаты артты, бұл отынды көбірек жүктеуге және осылайша ұшу қашықтығын ұзартуға мүмкіндік берді. 300 және 400 нұсқалары арасындағы айырмашылық жабдық пен авионикада болды, 400 нұсқасы АҚШ-та сатуға арналған және американдық құралдармен жабдықталған. American Airlines компаниясы 400 сериялы ұшақтардың 30-ын сатып алып, One Eleven ұшақтарының ең ірі тұтынушысы болды.

Үлгілер

Прототип (G ASHG) 1963 жылдың 28 шілдесінде Хурн құрастыру цехынан шықты, осы кезде BAC бірнеше авиакомпаниялардан осы типке тапсырыс алған болатын. 1963 жылдың 20 тамызында прототип BUA бояуымен алғашқы рейсін жасады. Алғашқы рейс бәсекелес американдық реактивтік ұшақ – Douglas DC-9-дан шамамен бір жыл бұрын орындалды; BAC One Eleven-ді технологиялық тұрғыдан артықшылыққа ие деп есептеді. Мұндай тоқтауларды болдырмау үшін BAC One Eleven басқару жүйесіне «таяқ шайқағыш» және «таяқ итергіш» деп аталатын құрылғыларды әзірлеп, орнатты. Сондай-ақ, ол қозғалтқыштарға және стабилизаторға ауа ағынын жақсарту үшін қанаттың алдыңғы бөлігін қайта жобалады. Бұл мәселені сынау үшін арнайы модификацияланған ұшақ қазір Бруклендс мұражайында сақтаулы. Апатқа қарамастан, сынақтар жалғасты, ал клиенттердің сенімі жоғары болды. American Airlines және Braniff қосымша тапсырыс берді және 1964 жылдың ақпанында олардың саны көбейді. Mohawk, Philippine Airlines және ұшақтың алғашқы жабдықталған нұсқасын тапсырыс берген неміс бизнесмені Хельмут Хортеннен де тапсырыстар келіп түсті. 1964 жылдың соңына қарай өндіріс желісінен 13 ұшақ шықты. One Eleven сертификатталды және G ASJI ұшағының BUA-ға тапсырылуы 1965 жылдың 22 қаңтарында болды. Бірнеше апталық сынақ рейстерінен кейін, алғашқы коммерциялық рейс 9 сәуірде Гатвик пен Генуя қалалары арасында орындалды. Braniff алғашқы ұшағын 11 наурызда, ал Mohawk – 15 мамырда алды. 1965 жылдың соңына қарай авиакомпаниялар 34 ұшақ алды. Сұраныс жоғары болды, сондықтан Вейбриджде екінші өндіріс желісі құрылды, ол 1966 мен 1970 жылдар аралығында 13 111 ұшақ шығарды.

One-Eleven 500, 510ED және 475

1967 жылы 119 орындық үлкен нұсқасы One Eleven 500 (сондай-ақ Super One Eleven деп те аталады) таныстырылды. Бұл "ұзартылған" нұсқасы кем дегенде бір жылға кешіктірілді, өйткені оның алғашқы тапсырыс берушісі BEA оның талаптарын бағалады. Бұл, бәсекелес американдық ұшақтарға (Douglas DC 9 және Boeing 737) One Eleven-нің АҚШ-тың ішкі нарығына ерте енуіне жауап беруге мүмкіндік берді. Британдық ұшақтың бастапқы бір жылдық басымдығы бір жылдық кешігуге айналды, және ұзартылған 500 сериясы АҚШ-та сатылмады. Бұл типті Кариб бассейніндегі Cayman Airways және Leeward Islands Air Transport (LIAT) авиакомпаниялары пайдаланды. Cayman Airways 500 сериясын Хьюстон, Техас (IAH) және Майами, Флорида (MIA) қалаларына жоспарлы рейстерде, ал LIAT 500 сериясын Сан-Хуан, Пуэрто-Рико (SJU) қаласына ұшырды. Bahamasair сондай-ақ 500 үлгісін, басқа бағыттармен қатар, Нассау (NAS) және Майами арасында пайдаланды, ал Гватемалалық Aviateca 500 сериялы ұшақтарын Майами және Нью-Орлеан (Луизиана) қалаларына жөнелтті. Коста-Риканың LACSA әуе компаниясы да 500 сериялы ұшақты Майамиге бағытталған рейстерінде қолданды. 500 сериялы рейстерді Майамиге жасаған тағы бір авиакомпания – Belize Airways Ltd. Алдыңғы нұсқалармен салыстырғанда, One Eleven 500 қанаттың алдында 8 фут 4 дюймге (2,54 м) және қанаттың артында 5 фут 2 дюймге (1,57 м) ұзартылды. Қанаттың ені 5 футқа (1,5 м) арттырылды және ең соңғы Mk. 512 нұсқасы Spey қозғалтқышы қолданылды. Жаңа нұсқа әлем бойынша жақсы сатылды, әсіресе еуропалық чартерлік авиакомпанияларға. 1971 жылы ол соққыны азайту және ұшу-қону жолағының талаптарын төмендету үшін жаңартылды. BEA/British Airways 500 сериялы ұшақтары (One Eleven 510ED деп белгіленген) BEA-ның өтініші бойынша басқа One Eleven ұшақтарынан едәуір өзгеше болды. One Eleven 510ED-де Hawker Siddeley Trident ұшағына ұқсас немесе одан шабыттанған аспаптар мен авиациялық электроникасы бар модификацияланған кабина болды, бұл типпен үйлесімділікті арттыру үшін жасалды. Олардың қосымша жабдықтарына CAT II жағдайында автоматты қонуға мүмкіндік беретін және автоматты газды басқару құрылысын қамтитын жетілдірілген автопилот кірді. Модификациялар Trident-тің күйіне сәйкес келу үшін көптеген қосқыштардың "қосулы" күйін өзгертуге дейін барды; шындығында, 510ED басқа One Eleven және 500 сериялы ұшақтардан соншалықты өзгеше болды, оны басқару үшін басқа типтік рейтинг қажет болды. 1966 жылы американдық ұшақтардың бәсекесіне тап болғаннан кейін, 1970 жылы One Eleven Fokker F28 Fellowship сияқты жаңа, кішкентай ұшақтардың бәсекесіне де тап болды. F28 жеңіл, аз күрделі және арзан болды. 1970 жылы шыққан One Eleven 475, F28-бен бәсекелесу үшін ұсынылды. Ол 400-дің фюзеляжын 500-дің жоғары қуатымен және үлкен қанатымен біріктірді және ыстық және биік, сондай-ақ қиын әуежайларда жұмыс істеуге арналған; алайда, он ғана One Eleven Mk 475 сатылды, олардың бірі Faucett Peru авиакомпаниясы болды, ол өзінің 475 сериялы ұшақтарын Перудегі бірнеше әуежайларға жоспарлы ішкі рейстерде пайдаланды, олардың кейбіреулері топырақты ұшу-қону жолақтарына ие болды. 1977 жылы жапондық ішкі нарыққа ұсынылған One Eleven 670, 475-тің жаңа және үнсіз нұсқасы, сатылмады.

Ұсынылған өзгерістер

1965 жылы 34 ұшақ жеткізілді, ал 1971 жылдың соңына қарай 200 ұшақ салынды. Румыниялық "Tarom" әуе компаниясының бес ұшаққа берген тапсырысы нәтижесінде BAC 1977 жылы өндірісті қайта бастады. Ұлыбританиядағы өндіріс 1984 жылға дейін жалғасты, барлығы 235 ұшақ жасалды. 700J үлгісі жапон нарығы үшін жоспарланған, ол 700 үлгісімен бірдей созылған фюзеляжы мен қозғалтқыштарына және қысқа ұшу-қону жолақтары бар аймақтық әуежайларда пайдалануға арналған жаңа, жоғары көтергіш қанатқа ие болды. 1977 жылы BAC, Hawker Siddeley компаниясымен бірігіп, British Aerospace (BAe) компаниясын құрды. Жаңа компания X Eleven үлгісін дамыту немесе жаңа ұшақты жобалау үшін еуропалық күштерге қосылуды қарастырды. Нәтижесінде BAe Airbus компаниясының толыққанды мүшесі атанды, ал X Eleven жобасы тоқтатылды, еуропалық балама Airbus A320 болды. BAC Two Eleven және Three Eleven – 1960 жылдардың соңында British Aircraft Corporation ұсынған, бірақ өндіріске енбеген британдық әуе кемелерінің жобалары.

Ромбак өндірісі

1979 жылы 9 маусымда Румыния президенті Николае Чаушеску Румынияда One Eleven ұшағының лицензиялық өндірісі туралы келісімшартқа қол қойды. Бұл үш толық One Eleven ұшағын жеткізуді (екі 500 сериялы және бір 475 сериялы) және Бухарестте кем дегенде 22 ұшақ құрастыруды, британдық компоненттерді азайтуды (және румындық компоненттерді арттыруды) қамтитын болды. Сондай-ақ, бұл Rolls Royce Spey қозғалтқыштарының румындық өндірісін және Азаматтық авиация органының ұшақты британдық стандарттарға сәйкес сертификаттауын қамтыды. Сол кезде 80-ге дейін румындық құрастырылған ұшақтарға нарық болжаған, көбінесе Қытайда және басқа да дамып келе жатқан экономикаларда, сондай-ақ мүмкін Шығыс Еуропасында. Ұшақ Rombac 1 11 деп қайта аталды. Spey 512 14 DW қозғалтқыштары Turbomecanica Bucharest компаниясымен лицензия бойынша өндірілді. Бірінші Rombac One Eleven (YR BRA cn 401), 561RC сериялы, 1982 жылы 27 тамызда Romaero Băneasa зауытында құрастырылып, 1982 жылы 18 қыркүйекте алғашқы ұшуын жасады. Өндіріс 1989 жылға дейін келісімшартта көзделгеннен әлдеқайда баяу қарқынмен жалғасты. Тоғыз ұшақ жеткізілді, ал 10-шы және 11-ші ұшақтар өндіріс желісінде 85% және 70% аяқталғаннан кейін тоқтатылды.

Пайдалану тарихы

Қызметке кіріскеннен кейін One Eleven Дуглас DC-9 ұшағымен бәсекелесе бастады, бір жылдан соң оған тағы бір бәсекелес – Boeing 737 қосылды. АҚШ-та Азаматтық авиация басқармасы кіші операторлардың реактивті ұшақтарға мұқтаждығына күмән келтіріп, қаржыландырудан бас тартты, нәтижесінде бірнеше американдық клиенттері One Eleven тапсырыстарын жойды. Mohawk Airlines осы типтегі алғашқы американдық оператор және АҚШ-та қысқа қашықтыққа реактивті ұшақтарды пайдаланатын алғашқы әуе компаниясы болды. 1965 жылғы 25 маусымда Mohawk алғашқы One Eleven ұшағын жолаушылар тасымалына енгізді; онжылдықтың соңына қарай әуе компаниясы 20 BAC One Eleven ұшағынан тұратын флотты пайдаланды. Ұшақтарды сатып алу Mohawk-ты қарызға батырды, бұл экономикалық төмендеу мен ереуілге әкеліп соқты, нәтижесінде Allegheny Airlines-пен бірігуге мәжбүр болды, ол өз кезегінде One Eleven ұшақтарын пайдалануды жалғастырды. 1963 жылғы шілдеде American Airlines 14 миллион фунт стерлингке 15 400 сериялы One Eleven ұшағына тапсырыс берді; бұл American Airlines-тің өз флоты үшін шетелдік ұшақ типін сатып алған алғашқы реті болды. Браниф Интернешнл Эйрвейс, АҚШ-тың тағы бір ірі әуе тасымалдаушысы, сондай-ақ One Eleven ұшағына тапсырыс берді. Aloha Airlines Гавай аралдарындағы аралас рейстер үшін алғашқы реактивті ұшақ ретінде One Eleven ұшағын таңдады. Dan Air және British Caledonian сияқты бірнеше британдық операторлар осы типті кеңінен пайдаланды. Dan Air 1970 жылдары One Eleven ұшақтарының санын арттырып, 1980 жылдары ескірген de Havilland Comet ұшақтарын One Eleven ұшақтарымен толықтай алмастырды. Бұл әуе компаниясының негізгі кіріс көзіне айналды. Dan Air компаниясы қысқа мерзімді сұранысты қанағаттандыру үшін One Eleven ұшақтарын, оның ішінде Rombac ұшақтарын жалға алып отырды. Сұраныс төмендеген кезде Dan Air өз One Eleven ұшақтарын басқа операторларға жалға беретін. British Caledonian және Dan Air One Eleven ұшақтары екі әуе компаниясы арасында уақытша және тұрақты келісімдер бойынша жиі алмасып тұратын. Бірнеше One Eleven бағыттарында жолаушылар сұранысы өсті, 1980 жылдары 500 сериясының үлкен сыйымдылығын асып кетті, бұл әуе компанияларын басқа ұшақтарды пайдалануға мәжбүр етті. British Airways (BA) құрылғанға дейін British European Airways және Cambrian Airways сияқты алдыңғы компаниялар One Eleven ұшақтарын пайдаланды. Олардың флоттары BA-ға мұрагерлікпен тиесілі болды. British Airways Regional Division One Eleven ұшағының өнімділігін жеткілікті деп танып, 1970 жылдардың басында Vickers Viscounts ұшақтарын ауыстыру мақсатында, қосымша сатып алуларды қоса, осы типпен операцияларды кеңейтуге тырысты. BA 400 сериялы One Eleven ұшақтарының барлығы ағылшынның Мидлендс аймағындағы аймақтар мен жерлердің аттарымен аталып, осы типтің Бірмингем әуежайындағы жаңа базасын көрсетеді. BA компаниясы 1970 жылдардың соңында 500 сериялы ұшақтарға тапсырыс берді және авиакомпания соңғы британдық One Eleven ұшақтарын алды. British Caledonian 1987 жылы қаржылық қиындықтарға байланысты British Airways-пен біріккен кезде One Eleven ұшақтарын жаңа Airbus A320 ұшақтарымен алмастыра бастады. Caledonian және British Airways қызметтерінде One Eleven ұшақтары оператордың еуропалық бағыттары үшін басым тип болды. BA өзінің флоттарын рационалдауға кірісіп, көптеген бір-бірімен жапсарлас үлгілерді зейнеткерлікке шығарды, One Eleven ұшақтарын біртіндеп қазіргі заманғы A320 және Boeing 737 реактивті ұшақтарымен ауыстырды. Соңғы ұшақ 1992 жылғы қазан айында BA компаниясымен тұрақты қызметтен алынды. Бірқатар BA ұшақтары Maersk Air компаниясында қызмет етті, кейін 1990 жылдардың соңында Bombardier CRJ200 ұшақтарымен ауыстырылды. Ирландияда Aer Lingus One Eleven ұшақтарын үш онжылдық бойы жоспарлы және чартерлік рейстерде пайдаланды. Ұшақ 1990 жылдары Еуропаның аз қамтылған бағыттарында пайдаланылды. Кейіннен осы жалға алынған ұшақтар бұрынғы BA One Eleven ұшақтарымен ауыстырылды. Ақырында Ryanair One Eleven ұшағын Boeing 737 ұшағымен 1990 жылдардың ортасында ауыстырды. 1966 жылғы сәуірде Филиппин әуе компаниясы One Eleven ұшақтарын жолаушылар тасымалына енгізді. Олар кейіннен 500 сериясының 12 данасын пайдаланды. Осы ұшақтардың бірі екі рет жарылысқа ұшырады, әр жолы жөндеуден өтіп, 1992 жылға дейін қызмет етті. 1982 жылғы 21 мамырда болған тағы бір маңызды оқиғада Джон Клирно Филиппиннің One Eleven ұшағын жерде тұрғанда ұрлауға тырысты, бірақ бірнеше сағат келіссөздер жүргізгеннен кейін оны ұшқыштар ұшағының экипажы жеңіп шықты. Жолаушылар мен экипаж мүшелері зардап шекпеді. Филиппин әуе компаниясы 1989 жылдан бастап Boeing 737 ұшақтарымен ауыстырды. Румыния 1970 жылдары бірнеше ірі тапсырыстармен британдық One Eleven ұшақтарының негізгі тапсырыс берушісі болды. Бұл ұшақтар көбінесе "моторлық шуды басу жиынтықтары" сияқты жабдықтармен жабдықталған. 1977 жылғы мамырда British Aerospace және Румыния үкіметі арасында маңызды ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды, бұл One Eleven технологиясын Румынияға беруге әкелді. Екі жылдан кейін Rombac деген атпен лицензиялық өндіріс бойынша толық келісімдер жасалды. Толық фюзеляждар мен құраушы бөлшектер осы кәсіпорынға көмектесу үшін жеткізілді. Romaero компаниясымен өндірілген барлық Rombac One Eleven ұшақтары TAROM және Romavia компанияларына жеткізілді, олар оларды Шығыс және Батыс Еуропаның әуе компанияларына жалға берді. Rombac ұшақтарын көптеген жаңа операторлар пайдаланды, оның ішінде Австрияның Lauda Air және Пәкістанның Aero Asia International компаниялары. 1986-1989 жылдары Румынияның коммунистік басшылары Николае Чаушеску және Ион Илиеску екі ұшақты жеке ұшақтары ретінде пайдаланды. Ұшақтардың "өте сирек және Румынияның техникалық тарихы үшін маңыздылығы" бар екендігіне байланысты, 2021 жылы олар Румынияның жылжымалы мәдени мұрасының "қазына" санатына енгізіліп, елден шығуына тыйым салынды. BAC лицензиясы бойынша Румынияда 9 ұшақ жасалды. Олардың кейбіреуі тек Тель-Авивке рейстер жасаған кішкентай LAR әуе компаниясында қызмет етті. One Eleven ұшақтары 1990 жылдарға дейін еуропалық операторлармен кеңінен пайдаланылды. Басты операторлар қызметтен шығарылғаннан кейін олар көбінесе Азия мен Африкадағы кішкентай әуе компанияларына сатылды. Нигерия 2002 жылы апаттан кейін ұшақтар қызметтен алынғанша маңызды оператор болды. Еуропалық қызметтен One Eleven ұшақтарын шығарудың маңызды факторы 2003 жылғы наурызда күшіне енген III кезеңінің шуды басу ережелері болды. Rolls Royce Spey қозғалтқыштарын шуды басу жиынтықтарымен шу ережелеріне сәйкес етуі қымбатқа түсті, сондықтан көптеген еуропалық операторлар оларды өз флоттарынан шығаруды жөн көрді. 2010 жылы Еуропалық авиациялық қауіпсіздік агенттігі Airbus компаниясының BAC One Eleven ұшағының түрін жою туралы өтінішін қабылдады. Нәтижесінде, ЕО мүше мемлекеттерінде тіркелген BAC One Eleven ұшақтарына қалыпты ұшуға жарамдылық сертификаты берілмейді. 2012 жылғы желтоқсанда Ұлыбританиядағы соңғы операциялық One Eleven ұшағы, әскери ұшақ ретінде ұшуын жалғастырған, қызметтен шығарылды. Ақырында 2019 жылғы 7 мамырда Northrop Grumman компаниясы F-35 сынақ стенді ретінде қызмет еткен соңғы ұшуға жарамды One Eleven ұшағын зейнеткерлікке шығарды.

Операторлар

BAC One Eleven азаматтық және әскери операторлар тарапынан кеңінен қолданылды. One Eleven-нің типтік сертификаты күштен шығарылғаннан кейін, олар зерттеу және әзірлеме саласындағы тәжірибелік ұшақтар ретінде пайдаланылды. 2019 жылдың 6 мамырында F-35 бағдарламасы үшін ұшу сынақ платформасы ретінде Northrop Grumman қолданған соңғы ұшақ қызметтен алынды.

Өлім-жітіммен байланысты апаттар

1963 жылғы 22 қазанда ұшақтың прототипі сынақ ұшу кезінде апатқа ұшырады. Барлығы жеті адам қаза тапты. Бұл өндірістік модель емес еді, бұл оқиға жоғарыдағы «Даму» бөлімінде толық сипатталған. 1966 жылғы 6 тамызда Бранифф Эйрвейздің 250 рейсі Небраска штатының Фолс-Сити қаласының жанындағы қатты дауылға ұшырағаннан кейін әуеде ыдырап кетті. Ол Миссури штатының Канзас-Сити қаласынан Небраска штатының Омаха қаласына бағытталған еді. Апатта 38 жолаушы мен төрт экипаж мүшесі қаза тапты. Ұшақ BAC One Eleven 203AE болды. 1967 жылғы 23 маусымда Mohawk Airlines One Eleven 204AF ұшағы Mohawk Airlines Flight 40 рейсі кезінде борттағы өрт салдарынан бақылауды жоғалтып, құлады. 40 рейс Нью-Йорк штатының Эльмира қаласы мен Вашингтон арасындағы тұрақты жолаушылар рейсі болды. Ол Пенсильвания штатының Блосбург қаласының жанында апатқа ұшырап, барлық 34 жолаушы мен экипаж мүшесі қаза тапты. Өрттің себебі қосымша қуат блогы (APU) болды; осы апаттың тікелей салдарынан APU-ны ұшу кезінде пайдалануға тыйым салынды. 1969 жылғы 12 қыркүйекте Филиппин әуе компанияларының BAC One Eleven тіркелме нөмірі PI C1131, 158 рейсімен Себудегі Мактан-Себу халықаралық әуежайынан Манила халықаралық әуежайына (қазіргі Ниной Акино әуежайы), Филиппинге, 24-ші ұшу-қону жолағына VOR жүйесімен жақындағанда, мақсатына шығыстан, Ризал провинциясының Антиполо қаласындағы Кула-ике ауданындағы манго ағашына соқтығысты. Ұшақта 47 адам болды, оның 45-і қаза тапты. Бір жолаушы мен бір стюардесса аман қалды, бірақ екеуі де күйік шағымдарымен ауруханаға түсті. Бұл апат 1987 жылға дейін Филиппиндегі коммерциялық ұшақтардың қатысуымен болған ең ірі әуе апаты болды. 1971 жылғы 6 қыркүйекте Paninternational Flight 112 рейсімен ұшып келе жатқан One Eleven 515FB Гамбургтегі A7 автобанындағы көпірге апаттық қону кезінде соқтығысып, ұшу кезінде екі қозғалтқыштың істен шығуынан кейін екі қанатын жыртып алды. Су инъекциялау жүйесіне судың орнына қателікпен реактивті отын құйылған. Барлығы 121 адам болды, оның 22-сі қаза тапты. 1974 жылғы 18 сәуірде One Eleven 528 G AXMJ ұшағымен 95-ші рейс Лондон Лутон әуежайында Piper PA 23 Aztec G AYDE ұшағымен соқтығысты, себебі Aztec ұшағы рұқсатсыз ұшу-қону жолағына кірді. Aztec ұшағының пилоты қаза тауып, жолаушысы жарақат алды. One Eleven ұшағындағы 91 адам ұшып шығудан бас тартқаннан кейін аман-есен эвакуацияланды. 1977 жылғы 21 қарашада Буэнос-Айрестен Сан-Карлос-де-Барилошеге ұшып бара жатқан Austral Líneas Aéreas 9 рейсі 35 000 футқа көтерілген кезде қысым мәселесіне тап болды. Кейін Сан-Карлос-де-Барилоше халықаралық әуежайына жақындағанда, ұшақ жерге соқтығысып, құлады. Барлық бес экипаж мүшесі мен 74 жолаушының 41-і қаза тапты. 1981 жылғы 7 мамырда Austral Líneas Aéreas 901 рейсі Сан-Мигель-де-Тукуманнан келгеннен кейін Буэнос-Айрестегі Хорхе Ньюбери әуежайына қону кезінде апатқа ұшырады. Апаттың себебі ауа райы мен пилот қателігі болды деп саналады. Барлық бес экипаж мүшесі мен 26 жолаушы қаза тапты. 1989 жылғы 21 шілдеде Филиппин әуе компанияларының 124 рейсі Маниладегі Ниной Акино халықаралық әуежайына қонуға тырысқанда ұшу-қону жолағынан шығып кетті. Ұшақтағы 98 жолаушының ешқайсысы қаза таппады, бірақ ұшақ жанындағы тас жолда тоқтаған кезде жердегі сегіз адам қаза тапты. 1994 жылғы 18 қыркүйекте Тунистегі CAF Чемпиондар лигасының ширек финалынан Нигерияның футбол командасы Iwuanyanwu Nationale FC-ді үйіне алып бара жатқан Oriental Airlines рейсі Таманрасет әуежайына төртінші рет қонуға тырысқанда апатқа ұшырады. Ұшақтағы бес адам қаза тапты, оның ішінде үш экипаж мүшесі және екі жолаушы, екеуі де команданың футболшылары болды. 2002 жылғы 4 мамырда Нигерияның Кано қаласының маңында EAS Airlines 4226 рейсі ұшып кеткеннен кейін көп ұзамай апатқа ұшырап, ұшақтағы 77 адамның 73-і мен жердегі 30 адам қаза тапты. Бұл BAC One Eleven ұшағының ең ірі апаты болып табылады, барлығы 103 адам қаза тапты.

Басқа оқиғалар

1978 жылғы 9 шілдеде Allegheny Airlines 453 рейсі Бостон Логан халықаралық әуежайынан келе жатып, Рочестер халықаралық әуежайына авариялық қонды. Ұшақта 77 адам болды. ҰҚКБ-ның (NTSB) есебіне сәйкес, ұшу 28-ші ұшу-қону жолағына тым жоғары жылдамдықпен қонды, бірақ қонудан бас тартуға жеткілікті мүмкіндік болды. Ұшқыштар қонуды жалғастыруды шешті, ұшақ ұшу-қону жолағының соңынан сырғып кетті, ал оның қону шассисі арықтан зақымданды. Қаза болғандар жоқ, бірақ ұшақ жарамсыз деп жарияланды. 1984 жылғы 4 тамызда Филиппин әуе компаниясының рейсі 36-шы ұшу-қону жолағын өткізіп жіберіп, Филиппиннің Таклобан қаласындағы Даниэль З. Ромуалдес әуежайына қонуға тырысқанда теңізге құлады. 70 жолаушы мен 5 экипаж мүшесі аман қалды. 1990 жылғы 10 маусымда British Airways 5390 рейсінің кабинасының терезесі биіктікте жарылып кетті, себебі оны бекіту үшін дұрыс емес бұрандалар қолданылған. Капитан Тим Ланкастер қысымның күшінен кабинадан жартылай шығып кетті; кабина экипажы оны ұшақтан сырғып кетуінен сақтау үшін аяқтарына жабысып алды. Ұшақ Саутгемптон әуежайына шұғыл түрде қонды. Ұшқыш, экипаж және жолаушылардың барлығы аман қалды. Тергеу көрсеткендей, ауысымдық техникалық қызмет басқарушысы бұрын ұшақта қолданылған бұрандаларға ұқсас болғандықтан дұрыс емес бұрандаларды қолданған; ол оларды бірдей қатынаста ауыстырды. Терезені бекіту үшін пайдаланылған 90 бұранданың 84-інің диаметрі кішкентай болса, ал қалған алтауының ұзындығы жеткіліксіз болды.

Сипаттамалар

Үлгі 200 300/400 500 89 119 Ұзындығы 28.35 м 32.61 м Қанат ені 26.82 м, қанат ауданы 28.35 м, қанат ауданы Биіктігі 7.32 м Кабина ені 3.05 м Кабина ұзындығы 15.24 м 17.07 м 21.34 м Бос салмағы MTOW Максималды ұшу салмағы Макс. пайдалы жүктеме Қозғалтқыштар (x2) Rolls Royce Spey Mk 506 Mk 511 Mk 512 14DW Тартым (2x) Макс. круиздік жылдамдық 10668.00 м биіктікке дейін Шығу жылдамдығы Ұшып көтерілу (MTOW) 1905.00 м 2042.16 м 1676.40 м 1981.20 м Ұшу қашықтығы